ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਧਰਮ ਅਧਰਮ ਜਾਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਕੂੜ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਦਾ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਨਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਵੀ ਇਹ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਹਰੇਕ ਧਰਮ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਭੂ-ਖੰਡ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕੌਮ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਰੋਸਾਈ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਬਰਾਂ ਦੀ ਨਾਪਾਕ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਨਜ਼ਰ ਸਦਾ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਹਨੇਰਗਰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੀ— ਕੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ, ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਜੀਉ ਅਤੇ ਜੀਣ ਦਿਉ’ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕੁਝ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮ ਆਪਣੀ ਨਾਪਾਕ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਫਲ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਕ ਅਕਾਰਨ ਤੰਗ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਂਗੀਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਲਾਸਾਨੀ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੱਲਿਆ। ਇਹ ਖੁੱਸਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫਲ ਵੀ ਹੋਏ।

ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਟੱਕਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਟੱਕਰ ਬਣੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਮਤ 1803 ਮੁਤਾਬਿਕ 5 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਜਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਧਾਰ ਕੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹਮਲੇ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਘੋਰ ਦਰਦਨਾਕ ਸਾਕਾ ਵਰਤਾਇਆ। ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਸਤ-ਓ-ਨਾਬੂਦ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਰਾਇਪੁਰ ਗੁੱਜਰਵਾਲ ਦੇ ਪਾਸ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ। (ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸੰਮਤ 1818 ਭਾਵ ਕਿ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ 15 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਈ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਦਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਵਰਤਾਇਆ ਸੀ।) ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ’ਚ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ-ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਜਾਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਹੋਏ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰਅਸਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਇਸ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਅਥਵਾ ਵਿਿਭੰਨ ਕਾਰਨਾਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤਤਸਾਰੀ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਥਾਸੰਭਵ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(ੳ) ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਮਗਰੋਂ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਹਬੀ ਕੱਟੜ ਜ਼ਹਿਨੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ’ਚ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘਿਰਣਾ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ’ਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ-ਪੀਂਦਿਆਂ ਤੇ ਸੁਖ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸੁਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਭੂ-ਖੰਡ ਦੀ ਭੂਗੌਲਿਕ ਹਾਲਤ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਮੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਧਨ-ਮਾਲ ਲੁੱਟਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਧਨ-ਮਾਲ ਲੁੱਟਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅਮਨਪਸੰਦ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਵੈਰੀ ਬਣਾਉਣ ’ਚ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਵੱਸੀ, ਫਸੀ ਤੇ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਦਬਦਬਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਕੁਝ ਧਨੀ ਹਿੰਦੂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਆਨਾਕਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੂ- ਬੇਟੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲੀ ਨਜ਼ਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ‘ਜੀਉ ਅਤੇ ਜੀਣ ਦਿਉ’ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ’ਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਚ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਬਾਕਮਾਲ ਸ਼ਾਇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਵੀ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਉਹ ਇਸ ਰਹੱਸ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਲੱਗਭਗ ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਕ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪੀ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਪਜਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ੇ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹੀ ਘ੍ਰਿਣਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਸ ਪੰਥ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਇੱਛਾ ਰਹੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ’ਚ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕੇ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਾ ਬਣ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਇਕ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਇਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ’ਚ ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਨਾਮਕ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਦੇ ਨਿਭਾਏ ਰੋਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਂਝ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ’ਚ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੂਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

“ਆਕਿਲ ਦਾਸ. ਜੰਡਿਆਲੇ ਦਾ ਹਿੰਦਾਲੀ ਮਹੰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਾਕਿਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕੇ ਅਨੇਕ ਸਿੰਘ ਕੈਦ ਕਰਾਏ।” (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਪੰਨਾ 94, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ)

ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੰਦਾਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਇਕ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸੁਹਿਰਦ ਸਿੱਖ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਜੱਟ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਇਕ ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਨਾਮਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ‘ਨਿਰੰਜਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਅਨਿੰਨ ਭਾਵ ਕਿ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੇਹੱਦ ਨਿਕੰਮਾ, ਕੁਕਰਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਸੁਚੇਤ-ਅਚੇਤ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਵੈਰ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਬਣ ਗਈ।

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ’ਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ— “ਕਈ ਹਿੰਦਾਲੀਏ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਾਲਿਮ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਗਯ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ।”

ਇਕ ਤੱਥ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਵਾਚਣ ਮਗਰੋਂ ਪਕੜ ’ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਭਾਰਤ ਜਿਹੜਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਦਾ ਰਿਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਪਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੈਰੀ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਹਬ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਖਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਬਹੁਤ ਅਗਾਂਹ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਪੜ੍ਹਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਬੜੀ ਹੀ ਸਾਦ-ਮੁਰਾਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੀਨ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਕੁਝ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਪਾਲਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ’ਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਕਿ ਅਸਲ ’ਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ, ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਵਾ ਮਣ ਜੰਞੂ ਉਤਰਵਾ ਕੇ ਹੀ ਰੋਜ਼ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਅਸੂਲ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਦਗੀ ’ਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ ’ਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੋਟੀ-ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਇਸਲਾਮ-ਧਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਸੀਊ ਕੇ ਵੇਚ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਢਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ- ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਦੀਨ-ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਨਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਖਣ ਬਦਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਕਲਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹਦੀ ਸਦਾ ਟੱਕਰ ਰਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਚੰਗੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੈਰੋਕਾਰ ਤਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ’ ’ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਵਾਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਦੀਨ-ਈਮਾਨ ਦਾ ਤੇਰੇ ’ਚ ਰੰਚਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੋਰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਿਆ ਸੀ।

ਦੂਸਰੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ 5 ਫਰਵਰੀ, 1762 ਨੂੰ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ।

ਤਤਕਾਲਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਨ

ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ 1761 ’ਚ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਆਪਣਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੱਪ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਭਰਮ ਪਾਲੇ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਦਲੇਰ ਤੇ ਸਾਹਸੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ’ਚ ਹਾਰ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ’ਚ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਸਾ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸ ਨੇ ਨੂਰਦੀਨ ਬਾਮਜ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਕੇ ਘੱਲਿਆ। ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ (ਝਨਾਂ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ। ਬਲਕਿ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਨੀ ਚੇਤੇ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਦਾਰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਮਸਾਂ ਹੀ ਬਚ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਆ ਗਿਆ।

ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਕਈ ਦਿਨ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਕ ਰਾਤ ਬਾਮਜ਼ੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕੰਨ ਵਲੇਟ ਕੇ ਬਚ ਕੇ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫੌਜੀ ਆਗੂ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਹੋ ਕੇ ਬੇਵਸੀ ’ਚ ਲੜਨ ਦਾ ਜੇਰਾ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਸਾਹਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਨਮੋਸ਼ੀ ਭਰੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਅਸਹਿ ਸੀ।

ਲਾਹੌਰ ’ਚ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਵਰਨਰ ਖਵਾਜਾ ਉਬੈਦ ਖਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਣ ਲੱਗਾ। ਤੈਸ਼ ’ਚ ਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਲਈ ਭਾਰ ਫੌਜ ਇਕੱਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਬੈਦ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ’ਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਏ। ਉਬੈਦ ਖਾਨ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਹੋ ਨਿਬੜੀ। ਹੁਣ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਭਰਿਆ ਸੁਅਵਸਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਕਾਬਿਲ ਆਗੂ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ‘ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਅਖਵਾਇਆ। ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਅਸਹਿ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਹਾਲ ਦੀ ਘੜੀ ਮਨ ਮਸੋਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਨਿਰੰਜਨੀ ਸੰਪਰਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਉਜਾੜਨ ’ਤੇ ਉਤਾਰੂ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਗੂ ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਤਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਤੇ ਗੋਂਦਾਂ ਹੀ ਗੁੰਦ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਤ ਵੱਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਹ ਖੌਫਜ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨੇੜੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਾ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਉਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹ ਸਬੰਧੀ ਸੂਚਨਾ ਭਿਜਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ’ਚ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਜਨਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਕਰੜਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ- ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਆਕਿਲ ਦਾਸ ਦੀ ਖ਼ੁਫੀਆ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਮ ਸੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ- ਸੁਰੱਖਿਆ ’ਚ ਹੋਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਸਮੂਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਲੱਗਭਗ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਸਨ। ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਕਠਿਨ ਹਾਲਤ ਬਣ ਗਈ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਬਣੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬਿਖਮ ਤੇ ਜਟਿਲ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੀ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਇਸ ਅਤਿਅੰਤ ਬਿਖਮ ਹਾਲਤ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਲੰਮੇਰਾ ਵਕਤ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਗੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਉਦੋਂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ।

ਇਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ’ਚ ਸਿੱਖ ਜੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਡਟ ਕੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ’ਚ ਅਨੰਦ-ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ’ਚ ਹੁਣ ਤਕ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤਿ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਹੌਂਸਲਾ ਹਾਰ ਕੇ ਕੋਈ ਹੱਲ ਥੋੜਾ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਫੈਸਲੇ ਲਏ।

ਹੁਣ ਤਕ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ‘ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰੋ ਤੇ ਭੱਜ ਜਾਓ’ ਦਾ ਪੈਂਤੜਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ’ਚ ਇਹ ਪੈਂਤੜਾ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸੀ। ਸੋ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਈਂ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਾਂਗੇ ਪਰ ਟਿਕਵੀਂ ਚਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ’ਚ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਸਪਰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਾਏ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸਭ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ’ਚ ਇਸ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਸੁਘੜ ਫੈਸਲਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਜਿਹੇ ਅਤਿ ਸੂਰਬੀਰ ਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਔਖੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੀਬੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਰਧਾਂ ਦੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਗੋਲ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਬਰਨਾਲੇ ਵੱਲ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਔਖੀ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਵਕਤ ਸਹਿਜ, ਸਮਤੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ’ਚੋਂ ਸੁੱਝਿਆ ਕਰਨਯੋਗ ਅਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕਾਫੀ ਕਾਰਗਰ ਤਰੀਕਾ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ।

ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਮਾਰ ਯਕੀਨੀ ਰੂਪ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੁਰੀ ਅਕਾਂਖਿਆ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰੱਖਿਅਕ ਕਤਾਰਬੰਦੀ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਤੋਂ 12 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜੇ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਤੇ ਇਹਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ’ਚ ਮਿਲਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਉਹਦੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਮਲਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ’ਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ। ਸਿੰਘ ਇਸ ਅਤਿ ਕਰੜੀ ਤੇ ਫਸਵੀਂ ਬਚਾਅ ਦੀ ਲੜਾਈ ’ਚ ਜਾਨਾਂ ਹੂਲ ਕੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਲੜਨ ਦਾ ਪੈਂਤੜਾ ਵੀ ਅਪਣਾਅ ਲੈਂਦੇ। ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਮਲ ’ਚ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਯੁੱਧ ’ਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੇਜਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਢਲਣ ’ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਰੋਹ ’ਚ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਦੇਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ

ਦੁਆਰਾ ਉਸਾਰੀ ਰਖਿਆਤਮਕ ਕਿਲ੍ਹਾਨੁਮਾ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਲੜਾਕੇ ਵੀ ਲੜਦੇ ਤਾਂ ਰਹੇ, ਪਰੰਤੂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਾਧਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹ, ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤਕ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ! ਕੁੱਪ ਰਹੀੜੇ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸਿੱਖ ਜਨ- ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆ ਨਦੀਆਂ ਵਗ ਤੁਰੀਆਂ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਵੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਵਧਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਦੋਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਹਨੇਰਾ ਉਤਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਹੀ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਨੂੰ ਵਿਰਾਮ ਲੱਗ ਸਕਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀ ਉਪਰਾਲੇ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ— ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ’ਚ ਕਹਿਣਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਹੋ ਗਏ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤਾਂ ਵਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਜਾਂ ਲਿਖ ਦੇਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਅਤਿਕਥਨੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਭਰਮ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰੰਤੂ ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਉਹ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਲਾਭ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਛੜੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਪਰੰਤੂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਲਪ ਇਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ’ਚੋਂ ਉੱਭਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣ ਦੀ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੋਰਨਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ—“ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਾਕਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉੱਤੇ ਇਹ ਇਕ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧੀ ਕੌਮ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਿੰਘ ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ, ਡਰੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।” (ਲੇਖ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫਰਵਰੀ 2002, ਗਿਆਨੀ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ)

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਰਤਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਰੋਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਸਾਕਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਉੱਪਰ ਸੰਨ 1984 ’ਚ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਕਮ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਉਕਸਾਹਟ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿ ਦੇ ਕੇ ਵਰਤਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਰੋਸ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਕਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਅਜਿਹੀ ਵੱਡੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੈਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਮਨਾਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸਿੱਟੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।