ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਾਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਕਾਫੀ ਹੋਈਆਂ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣਤਮ ਹੈ।

ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਚਤਮ ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜੀਵਨ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਅਸਲੋਂ ਉਚੇਰਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਲਈ ਉਚਤਮ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਨਿੱਜਤਵ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਅੰਸ਼ਮਾਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਹਨ ਗੁਰੂ ਜੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਹੁਕਮ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਪ ’ਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਿਹਾ। ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ 21 ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ’ਚ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤਚਿਤ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਿੰਤਨ ’ਚ ਬਿਤਾਏ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਲੰਬਾ ਅਰਸਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਬਚਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਦ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਵੈਸਾਖ ਵਦੀ 5 ਸੰਮਤ 1678 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1621) ਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਸਹਿਜ ਬਚਨ ਹੋਇਆ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 4 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਲ ਉਮਰੇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ। ਥੋੜੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ।

ਸਿੱਟਾ: 14 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ’ਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ 1634 ਈ. ’ਚ ਹੋਈ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ’ਚ ਤੇਗ਼ ਦੇ ਜ਼ੌਹਰ ਦਿਖਾ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪਾਇਆ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਰੂਪ ਮਾਨ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਅਤਿ ਸੁਲੱਖਣੀ ਮਾਂ-ਜਾਈ ਦੀ ਪੂਰਨ ਆਗਿਆਕਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਸਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੰਭਾਵੀ ਸੰਯੋਗ ਸੀ। ਪਤੀ- ਪਤਨੀ ਦੀ ਪੂਰਨ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਰਜ਼ਾ ’ਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਲੱਖਣਤਮ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਦੋਨੋਂ ਰੂਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ’ਚ ਪੂਰਨ ਇਕਰਸ ਤੇ ਇਕਸੁਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਗੁਰੂ-ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 1634 ਈ. ਤੋਂ 1644 ਈ. ਤਕ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਰਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਆਪ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਬਕਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਣਵਾਨ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਿਆਈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਬੀਬੀ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਾਵੀ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਮਨ ’ਚ ਰੱਖਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਯੋਗ ਵਕਤ ਆਉਣ ’ਤੇ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਦੀ ਧਰਵਾਸ ਰੂਪ ਆਸ ਬੰਧਾਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1644 ’ਚ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਸਪੁੱਤਰ-ਨੂੰਹ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਬਕਾਲੇ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਇਵੇਂ ਰਹਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜਲ ’ਚ ਜਲ ਸਮੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲ-ਉਮਰ ’ਚ ਅਕਾਲ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਗਮਨ ਕਰ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਵੱਡੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜਿਹਲਮ ਨਿਵਾਸੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਪਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਰਣੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫਾਨ ’ਚ ਫਸੇ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ 500 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਬਕਾਲੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਘਰ ਦੇ ਅਸਲ ਵਾਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਬੌਖਲਾਹਟ ’ਚ ਸੱਚ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਪੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਟੁਕੜਬੋਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘੁਮੰਡੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੇਖੇ- ਡਿੱਠੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸੰਨ 1665 ’ਚ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਵਸਾ ਕਰ ਕੇ ਸਮੂਹ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਵਿਹਾਰ-ਕਿਰਦਾਰ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰਵਾਰ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਛੱਡ ਕੇ ਅਗਲੀ ਪਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1666 ’ਚ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਚਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਮਈ 1667 ’ਚ ਹੀ ਪਟਨੇ ਉਹ ਵੀ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਆ ਸਕੇ। ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਜੂਨ 1670 ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰਵਾਰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ’ਚ ਵਿਚਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਕੱਟੜ ਇਸਲਾਮੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਹੌਂਸਲਾ ਤੇ ਸਾਹਸ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਹਕੂਮਤੀ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਹੀ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ’ਚ ਪਏ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਧਰਮ (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ) ਦੀ ਬੇਪਤੀ ਰੋਕਣ ਤੇ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗ-ਸਾਥ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਦੀ ਅਪੂਰਵ ਜ਼ੁਰਅਤ ਕੀਤੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਬਦਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਦਾ ਬਲਿਦਾਨ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀ ਸਿਰੇ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਸਹਿਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖੇ। ਸਿਰੜੀ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਬਚਦੇ ਬਚਾਉਂਦੇ, ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਜਿੰਨਾ ਹੌਂਸਲਾ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੀਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਣੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਪਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੀ ਅਗਨ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੀ ਆਯੂ ਸਿਰਫ਼ ਨੌ ਵਰ੍ਹੇ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਜੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਨ, ਅਣਖ ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਲਿਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਥਨ ਕੀਤਾ :

ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕਾ ॥
ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ ॥

ਉਕਤ ਅਤਿ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਫਿਆਂ ’ਚ ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਜੇ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੀ ਕਮਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ: ‘ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜੀਵਨ’। ਇਸੇ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ’ਚ 59 ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ 57 ਸਲੋਕ।

ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਾਂਡ: ‘ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ, ਪੰਨਾ ਨੰ: 20 ਤੋਂ 29 ਦੇ 10 ਪੰਨਿਆਂ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕਰਕੇ ਆਚਰਣਕ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈਏ। ਮਿਲਿਆ ਸੀਮਿਤ ਜੀਵਨ ਬੇਹੱਦ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਭੈਅ ’ਚ ਜੀਣਾ ਕੋਈ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਅੰਕਿਤ ਸਲੋਕ :

ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਾਨਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਗੋਚਰੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਸਹਿਤ ਸਾਡੇ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੱਖ ਹਨ:-

(ੳ) ਅਧਿਆਤਮਿਕ
(ਅ) ਜਗਤ ਸੰਬੰਧੀ
(ੲ) ਜੀਵਆਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਕੁਝ ਕੁ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਗੁਰੂ ਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਤੀਸਰਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਕਾਂਡ: ‘ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ’ ’ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਖ ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਕੀਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਨ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਾਨਣ ’ਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਸਾਧੋ ਮਨ ਕਾ ਮਾਨੁ ਤਿਆਗਉ ॥
ਕਾਮੁ ਕ਼੍ਰੋਧੁ ਸੰਗਤਿ ਦੁਰਜਨ ਕੀ ਤਾ ਤੇ ਅਹਿਨਿਸਿ ਭਾਗਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)

ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਅਧਿਮਕ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਦਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਜੋ ਉਪਜਿਓ ਸੋ ਬਿਨਸਿ ਹੈ ਪਰੋ ਆਜੁ ਕੈ ਕਾਲਿ ॥
ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ਲੇ ਛਾਡਿ ਸਗਲ ਜੰਜਾਲ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)

ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਸਹਿਤ ਲੇਖ: ‘ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਭਾਵਨਾ’ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ 21 ਪੰਨਿਆਂ ’ਚ 56 ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀਆਂ ਸਹਿਤ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਸੀਹ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ ਅਧਿਐਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ? ਵੈਰਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਅਤਿ ਡੂੰਘੇਰਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਪੁਸਤਕੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਗੌਲਿਆ। ਇਵੇਂ ਹੀ ‘ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ’ ਲੇਖ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਡੂੰਘੇਰੀ ਖੋਜ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸਮੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਵਸੀਹ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਖੋਜੀ-ਜਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਹੱਦ- ਬੰਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਦਰਅਸਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਜਿਬ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਸਿੱਟਿਆਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸੁਝਾਈ ਗਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਸੱਚੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰਗਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ‘. . . ਮਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ’ ‘. . . ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ’ ਅਤੇ ‘. . . ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ’ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਤਿੰਨੇ ਲੇਖ ਲਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਥੀਮ ਮੁਖੀ ਤਹਿ ਤਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀ ਦੀ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਚਿੱਤਰਤਮ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਸਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਡੂੰਘੇਰੀ ਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਦੀ ਪਕੜ ’ਚ ਆਉਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਲਕਿਆਂ ’ਚ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਪਯੋਗੀ ਜਤਨ ਹੈ।