ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ‘ਜਾਤ’ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਥਾਈਂ ਜਾਤ ਪੁੱਛੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇ ਲਹੂ ਦਾ ਰੰਗ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ‘ਲਾਲ’। ਸਾਡੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ’ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ ਅੰਸ਼ ਤਾਂ ਵਿਰਲੇ-ਟਾਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਕਾਵਿ ’ਚੋਂ ਵੀ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣਾ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਹਿਲਾਉਣਾ ਵੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਕਰਮ-ਅਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤਕ ਖ਼ੁਦ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ’ਚ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਡੂੰਘੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਾਂਝ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਰਮ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਗੁਰ- ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹਨ।

ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕਾਂ ’ਚੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲ ’ਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬੜਾ ਭਰਪੂਰ ਵਧਾਵਾ ਦਿੱਤਾ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ 1270 ਈ. ਤੋਂ 1350 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਲੱਗਭਗ 80 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਵਸਤੂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨਤਾ ਸਹਿਤ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ’ਚ ਵੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਡੇ ਇਕ ਸਮਕਾਲੀਨ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ :

“ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਜੀ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਖੇਚਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਧਾਰਿਆ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਵਾਰਕਰੀ ਜਾਂ ਬੀਠਲ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸੰਤ ਗੋਰਾ ਘੁਮਿਆਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਗੋਰਾ ਘੁਮਿਆਰ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੀ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਠਣਕਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅਜੇ ਇਹ ਕੱਚੇ ਹਨ।’ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਜੇ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ। ਸੰਤ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਗੋਰਾ ਘੁਮਿਆਰ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤ ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਖੇਚਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।”1

ਇਕ ਪੱਖ ਖਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਮੁਕਤਾਬਾਈ ਭੈਣ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਉਮੰਗ ਉਕਤ ਹਵਾਲੇ ’ਚੋਂ ਝਲਕਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਵਧਾਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ’ਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ’ਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ’ਚੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਨੂਰ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪਾਕੀਜ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚ ਨਫ਼ਰਤ ਜਾਂ ਘਿਰਣਾ ਦਾ ਅੰਸ਼- ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ’ਤੇ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਪ੍ਰਪੱਕ ਟੇਕ, ਸਿਦਕ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧੌਂਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਤਤਕਾਲ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਸੀ ਜੀਊੜੇ (ਆਤਮਾ) ਸਨ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਣਨ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਤਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਰੁੱਧ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁਖ਼-ਢੰਗ ਦਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਹਸੀ ਭਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਹਿਤ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕਾਂ ਦੀ ਹੈਂਕੜ ਹਵਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ, ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਦਾ ਤੱਤ ਹਰ ਭਗਤ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਸਰਬ-ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਣਗੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਕਰਮ-ਅਮਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਚ ਆਉਣਗੇ।

ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ (ਸ਼ਿਸ਼) ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਿਖਮ ਪ੍ਰੀਖਿਆ: ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪੂਰਨ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਦੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਤਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪਰਖ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਬ-ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਕਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਗਤ- ਜਨਾਂ ਦਾ ਰੰਚਕ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਅੰਤਰ-ਖ਼ਿਆਲ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ!

“ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਾਗਨਾਥ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਖੇਚਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ ਤਾਂ ਸੰਤ ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਜੀ ਇਕ ਕੋਹੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਪੈਰ ਸਿਲਾ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਤ ਹੈ! ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਰ ਰੱਖ ਦੇਣ।. . . ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੇਵਲ ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੋਭਾ ਖੇਚਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣ। ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਸੰਤ ਜੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਆਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਧਾਰ ਲਿਆ।”2

ਸਾਖੀ ਦਾ ਅੰਤਰੀਵ ਭਾਵ : ਇਹ ਉਕਤ ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ’ਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰੂਪ ’ਚ ਬੱਝਣ ਦਾ ਭਾਵ-ਭਿੰਨਾ, ਚਮਤਕਾਰੀ/ਕਰਾਮਾਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਵੈ-ਖੋਜ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਡੂੰਘੇਰੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦਮ-ਖ਼ਮ ਦੀ ਟੇਕ ’ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਨਿਰਣੈਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਗੁਰੂ/ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਰੂਪ ’ਚ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਕੋਈ ਵੀ ਉਚੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਕਰੜੀ ਪਰਖ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ/ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਹਾਸਲ ਹੋਣੀ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪਦਵੀਆਂ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪਰਖ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੰਭਵ/ਸੰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਧਿਆਤਮ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤਾਂ ਇਹ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਬਿਖਮ ਪੈਂਡਾ ਕੱਟਣ ਬਾਅਦ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮਾਤਰ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੀ-ਟਾਵੀਂ ਅਪਵਾਦ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਦਾ ਸੋਧਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗੀ ਹੀ। ਸਰਬਉੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਸੰਭਾਵੀ ਕਮੀਆਂ/ਉਣਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬੀਆਂ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ’ਚ ਬਦਲ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫੀਆਂ, ਸੰਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਮੰਜ਼ਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਵਿਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਧਿਆਤਮ ਦੀ ਘੁੱਟੀ ਜਾਂ ਦਾਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਭਾਵ ਕਿ ਸਰਬ-ਸਿਦਕ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਮ ਤੋਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਢੰਗ ਉਦਾਸੀਆਂ ਜਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਜਾ ਕਰਕੇ ਜਨ- ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜਨ-ਉੱਧਾਰ ਕਾਰਜ: ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ :-

“ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸੰਤ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਕਈ ਸਾਲ ਠਹਿਰੇ।”3

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ : ਸਾਖੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਇਕ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਕੁਦਰਤ ਸਿਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਰਹੱਸਮਈ ਘਟਨਾ ਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ-ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਥਵਾ ਸਰਬ- ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਇਸ ’ਚ ਸੰਮਿਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਲ-ਉਮਰ ਦੇ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਬਾਲ ਨਾਮਦੇਵ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਠਾਕੁਰ-ਪੂਜਾ (ਮੂਰਤੀ- ਪੂਜਾ) ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਗਏ। ਬਾਲ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਲ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵਧੀਆ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਮਨ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਨਿਭਾਇਆ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ

ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ, ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕਰਕੇ ਦੀਨ-ਭਾਵਨਾ ’ਚ ਹੱਥ ਜੋੜ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ- “ਠਾਕੁਰ ਜੀ, ਦੁੱਧ ਪੀਵੋ!” ਬਾਲ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਧਾ- ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਉੱਤਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਰਕੇ ਬਾਲ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਟੋਰੀ ’ਚ ਭਰਿਆ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ’ਚ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਨੋਹਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਦਭੁਤ ਵਾਤਸਲ ਰਸ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਦੂਧੁ ਕਟੋਰੈ ਗਡਵੈ ਪਾਨੀ ॥ ਕਪਲ ਗਾਇ ਨਾਮੈ ਦੁਹਿ ਆਨੀ ॥1॥
ਦੂਧੁ ਪੀਉ ਗੋਬਿੰਦੇ ਰਾਇ ॥ ਦੂਧੁ ਪੀਉ ਮੇਰੋ ਮਨੁ ਪਤੀਆਇ ॥
ਨਾਹੀ ਤ ਘਰ ਕੋ ਬਾਪੁ ਰਿਸਾਇ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥
ਸੁੋਇਨ ਕਟੋਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰੀ ॥ ਲੈ ਨਾਮੈ ਹਰਿ ਆਗੈ ਧਰੀ ॥2॥
ਏਕੁ ਭਗਤੁ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਬਸੈ ॥ ਨਾਮੇ ਦੇਖਿ ਨਰਾਇਨੁ ਹਸੈ ॥3॥
ਦੂਧੁ ਪੀਆਇ ਭਗਤੁ ਘਰਿ ਗਇਆ ॥ ਨਾਮੇ ਹਰਿ ਕਾ ਦਰਸਨੁ ਭਇਆ ॥4॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1163-64)

ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ’ਚ ਭੋਲੇ-ਭਾਅ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਖਿਆਤ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸਮਾਦੀ ਕਥਾਵਾਂ/ਗਾਥਾਵਾਂ ਲੋਕਾਈ ’ਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਟਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿੱਗਰ ਆਧਾਰ ਭਗਤ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਹਸਤ ਖੇਲਤ ਤੇਰੇ ਦੇਹੁਰੇ ਆਇਆ ॥
ਭਗਤਿ ਕਰਤ ਨਾਮਾ ਪਕਰਿ ਉਠਾਇਆ ॥1॥
ਹੀਨੜੀ ਜਾਤਿ ਮੇਰੀ ਜਾਦਿਮ ਰਾਇਆ ॥
ਛੀਪੇ ਕੇ ਜਨਮਿ ਕਾਹੇ ਕਉ ਆਇਆ ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਲੈ ਕਮਲੀ ਚਲਿਓ ਪਲਟਾਇ ॥ ਦੇਹੁਰੈ ਪਾਛੈ ਬੈਠਾ ਜਾਇ ॥2॥
ਜਿਉ ਜਿਉ ਨਾਮਾ ਹਰਿ ਗੁਣ ਉਚਰੈ ॥ ਭਗਤ ਜਨਾਂ ਕਉ ਦੇਹੁਰਾ ਫਿਰੈ ॥3॥6॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1164)

ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਦਲਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪੀੜ-ਪਰੁੱਚੀ ਵੇਦਨਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੁੰਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ’ਚ ਆਪ ਜੀ ਸਮੂਹ ਦਲਿਤ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਪੀੜ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਯੁੱਗ ’ਚ ਹਿੰਦੂ ਵਰਗ ਸਵਰਨ ਜਾਤੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਸੀ।

ਪੰਡਿਤਾਂ-ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਰਬਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ’ਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ, ਚੌਧਰ ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮੂਹ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਾਨਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਸਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿ ਸੀ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਦਲਿਤ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜ, ਇਸ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ’ਚ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨੇਹ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਸਚੈ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ- ਕਾਲ ’ਚ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਪਿਆ। ਭਗਤ ਜੀ ਸਬੰਧੀ ਸਾਖੀਆਂ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਸਚੈ ਹੀ ਇਹ ਪੰਡਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਕਾਰਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਛੰਨ ਨੂੰ ਢਾਅ/ਢੁਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦੋਖੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਢਾਹੀ ਛਪਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰੀਗਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

ਬੇਢੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਮਜੂਰੀ ਮਾਂਗੈ ਜਉ ਕੋਊ ਛਾਨਿ ਛਵਾਵੈ ਹੋ ॥
ਲੋਗ ਕੁਟੰਬ ਸਭਹੁ ਤੇ ਤੋਰੈ ਤਉ ਆਪਨ ਬੇਢੀ ਆਵੈ ਹੋ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 656-657)

ਪੰਡਿਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਸਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਤੇ ਮੌਲਾਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ-ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਚੁੱਕ ’ਚ ਆ ਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੋਈ ਗਊ ਜਿਵਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਪਰਖ ’ਚ ਪਾਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੋ੍ਰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ-ਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ, ਇਕ ਹਾਥੀ ਵੀ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਛੱਡਿਆ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਲਾ ਵਰਤਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੀ ਪੈਜ (ਇੱਜ਼ਤ) ਰੱਖ ਲਈ। ਭਗਤ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ’ਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਭਗਤ ਜੈਦੇਉ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਥਾਂ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਸਮੂਹ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਭਰਵੀਂ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰੂਪ ਲਿਖਾਰੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਾਠੀ ਰੰਗਣ ਵਾਲੀ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰੀ ਬੋਲੀ ’ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਰਸੀਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਸੁਰ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਭਰੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰਭੈਅ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਟੁਰਨਾ ਇਕ ਉੱਘੜਵੀਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੇੜੀ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਸਵੱਟੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭੈਰਉ ਅਤੇ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗਾਂ ’ਚ ਦਰਜ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰੁੱਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ-ਪਹਿਲੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

-ਜੈਸੀ ਭੂਖੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਨਾਜ ॥ ਤ੍ਰਿਖਾਵੰਤ ਜਲ ਸੇਤੀ ਕਾਜ ॥
ਜੈਸੀ ਮੂੜ ਕੁਟੰਬ ਪਰਾਇਣ ॥ ਐਸੀ ਨਾਮੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਰਾਇਣ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1164)

-ਮਾਰਵਾੜਿ ਜੈਸੇ ਨੀਰੁ ਬਾਲਹਾ ਬੇਲਿ ਬਾਲਹਾ ਕਰਹਲਾ ॥
ਜਿਉ ਕੁਰੰਕ ਨਿਸਿ ਨਾਦੁ ਬਾਲਹਾ ਤਿਉ ਮੇਰੈ ਮਨਿ ਰਾਮਈਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 663)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਨਿੱਖੜ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਉਮਰ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ’ਚ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ’ਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ’ਚ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।