‘ਉਦਾਸੀ’ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਇਕ ਨਕਾਰਾਤਮਿਕ ਧਾਰਨਾ ਰਹੀ, ਜੋ ਕਿ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ’ਚ ਸੱਚ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇਕ ਸਕਰਾਤਮਿਕ ਧਾਰਨਾ `ਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਮਲਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਰਾਗ 'ਚ ਆਪਣੀ ਇਕਸੁਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਭਰਮਮ-ਗ੍ਰਸਿਤ ਆਪਣੇ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਭੂ ਖੰਡ 'ਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਸੰਤਾ-ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ ’ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਚਲਣ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਬਾਲ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਸਹਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਾਧੂਆਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਤੀ ਹੋਣਹਾਰ ਬਾਲ' ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਉੱਪਰ ਵੀ ਤੋਲਿਆ-ਮਾਪਿਆ ਅਤੇ ਜਾਂਚਿਆ-ਪਰਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਦਰਅਸਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ’ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਇਹੀ ਨੀਂਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਖੰਡ ਰੂਪ 'ਚ ਇੱਕ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਵ ਭਿੰਨੇ ਰੂਪ 'ਚ ਗਤੀਮਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜੋਤ ਨਾਨਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਰਹੀ। ਸਮੁੱਚੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ 'ਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਮਤਾ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸਮਾਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਹਰੇਕ ਪਰਿਪਾਟੀ ਉਹੀ ਰਹੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ’ਚ ‘ਉਦਾਸੀ’ ਦੀ ਅਵਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼-ਖੰਡਾਂ ’ਚ ਖ਼ੁਦ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤੀ ਭੁੱਲੇ ਭਟਕੇ ਲੋਕ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਭੁਲੇਖਿਆਂ, ਮਨਮੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਖਾਤਿਰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ, ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਵਕਤ, ਸਬੱਬ ਆਦਿ ਬਣਨ ਦਾ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਲੇਖਯੋਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਲੇਖ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਬਿਹਬਲ ਭਾਵਭਿੰਨੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਸਿੱਖਾਂ, ਸੰਗਤ, ਜਗਿਆਸੂਆਂ, ਸਰੀਰਿਕ/ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ, ਭੁੱਲਿਆਂ-ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਓਝੜੇ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨਮੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਹਿੱਤ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਹੁੜੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ, ਵਰਣਨ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਕ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ।

ਵਿਧੀਵਤ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ 'ਚ ਵੀ ਘਰਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚਰਨ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੂੰ ਗੌਲਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ :

“ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਐਸੇ ਸਨ ਜੋ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਸਕਣਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਜਾਮਾ ਸੰਭਾਲ ਟੁਰਦੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਪੰਡ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਯੋਗ ਹਨ। (ਕਾਂਡ 4, ਇਤਿ ਜਿਨਿ ਕਰੀ, ਸਫਾ 29) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲੇ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਹਰਦਈ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਉੱਥੇ ਚਿਰਕਾਲ ਤਕ ਰਹਿਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਮੀਲ ਹੋਈ। ਡੂੰਘੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ-ਵਾਚਿਆਂ ਇੱਥੇ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਮੂਲ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਨਾਤੇ ‘ਉਦਾਸੀ’ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ 1660 'ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਬਕਾਲੇ ਤੋਂ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਅਵੱਸ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਰਗੀ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਣੈ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ। ਦਰਅਸਲ ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ 'ਚ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਰੌਚਿਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਰਫ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੀ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਭਰਮਗ੍ਰਸਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਅੱਠਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ' ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਵਕਤ ਕਹੇ/ਉਚਰਿਤ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਨਿੱਗਰ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਅਤੀ ਨਿਕਟ ਵਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਤਕਾਲ ਪ੍ਰਪੱਕ ਪੈਂਤੜਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਹਿੱਤ 11 ਅਗਸਤ, 1668 ਦੇ ਦਿਨ ਚੋਣਵੇਂ ਮੋਹਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇਕ ਭਰਵੀਂ ਇਕੱਤਰਤਾ ਜੁੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਧੀਰਮੱਲ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਉਣ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਸਭ ਚਾਲਾਂ ਫੇਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ੧੧ ਅਗਸਤ, ੧੬੬੪ ਈ. ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਲਈ। ਧੀਰਮੱਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਉਸ ਦੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਉਸ ਕੋਲ ਪੁੱਜਦੀ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਤਤਕਾਲ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੇ ਨੀਮ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮਾਝਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਖੁਦ ਸੰਬੰਧ-ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਇਹ ਆਪ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੀਵਾਲੀ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾ ਕੇ ਆਪ ਸਠਿਆਲਾ, ਰਈਆ ਤੇ ਕਾਲਕੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆਏ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਆਪ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਲਾਖੀ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਉੱਪਰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਸਮਰੱਥਕ ਕਾਬਜ਼ ਸਨ। ਇਹ 22 ਨਵੰਬਰ, 1664 ਈ. ਦਾ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿ ਜੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚ ਕੇ ਇਸ ਪਰਮ ਅਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਰਬਾਬੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਭਾਵ ਗਵਾਉਣ ਦੀ ਮਨਮਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰਿ ਜੀ ਦੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉੜੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤਕਰਾਰ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੀਵਾਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਭਾਵੇਂ ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੇ ਮਨਮਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਦੇ ਇਛੁੱਕ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀ ਮਾਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਲੋਭ 'ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਈ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਪਿੰਡ ਵੱਲਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਈ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਦਿਲ ਤੇ ਅੰਤਰੀਵ ਰੂਹ ' ਤੋਂ ਆਉ ਭਗਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਅਸੀਸਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਾਈ ਹਰਿਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਬੇਰਸੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਵੱਲਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਗੱਲਾ’ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਰੂਪ ਬਚਨ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ’ਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਜਾ ਤੇ ਭਗਤਿ ਰਾਮ ਕੀ ਪਾਵੈ ਜਮ ਕੋ ਤ੍ਰਾਸੁ ਹਰੈ’ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਜੁੜਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਬਕਾਲੇ ਆਏ। ਇੱਥੋਂ ਕੁਝ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢਲੇ ਬਾਲਪਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਯਾਦਾਂ ਆਪ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਵੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਲੇਖ ਯੋਗ ਹਨ :

ਪੂਜਯ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਸਨ।... ਬਚਪਨ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ 'ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿੱਘੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਉਤਰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮਾਖੋਵਾਲ ਜਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। (ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੀਕ' ਲੇਖ, ਯਾਤਰਾ, ਸਫਾ 24)

ਮਾਖੋਵਾਲ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਦ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉਚੇਚੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਸਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਚਰਜ ਵਿਸਮਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਪਰੰਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਅਤਿਅੰਤ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਿਤ ਹੋਈਆਂ।

ਮਾਖੋਵਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਮਾਇਕ ਮਦਦ ਕਰ ਕੇ ਵੱਡਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਮਾਇਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ 'ਚ ਵੀ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਥਨ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ :

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸਗੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਮਾਇਆ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿੰਡ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਖਤਰੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਜੋਗੀਆਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੰਤਵ ਸੀ। (ਪੁਸਤਕ, ਲੇਖ, ਉਹੀ, ਸਫੇ 24-25)

ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਦੋ ਹਫਤਿਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਠਹਿਰਾਉ ਦੀਨ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਕੀਰ ਸੈਫ਼ ਉਦੀਨ ਕੋਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਦੋਨਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਭਾਵਾਵੇਸ਼ ’ਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਦੋਨੋਂ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਇਕਸੁਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਅਨੰਦ ਵਿਭੌਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਇਜ਼ਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਧਰਮ 'ਚ ਕੱਟੜਤਾ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਹਰ ਧਰਮ ਮੂਲ ਰੂਪ 'ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੈਥਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੁਰਖੇਤਰ ਫੇਰੀ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਆਏ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪ ਦੀ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾਲੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਹਠ ਨਾਲੋਂ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦਿੱਲੀ, ਮਥੁਰਾ, ਬਿੰਦਰਾਬਨ, ਕਾਨਪੁਰ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਵਿਚਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਨਾ ਕਾਫੀ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜੀਵਨ ਅਮਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਚਿਆਉਣ ਤੇ ਸਫਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ। ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਘਰੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਨੂੰ ਸਰੀਰਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲੋਂ ਆਤਮਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖੋ ਪਰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰਮਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਈਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਰੋਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ। (ਉਹੀ, ਸਫਾ 27) ... ਸਸਰਾਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਜੀ ਦੇ ਨਿਰਵਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਗਯਾ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਥੱਲੇ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਧਨ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਰੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਨਾਲੰਦਾ ਤੇ ਪਟਨਾ ਸਨ। ਨਾਲੰਦਾ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤ੍ਰਿਤ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮੈਲੇ-ਕੁਚੈਲੇ ਬਸਤ੍ਰ ਪਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਜੈਤੇ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਜਿਹਾ ਸਾਫ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘਿਰਣਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਪਟਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਥੇ ਆਏ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਟਨੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕੋਲ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ-ਸਾਥ 'ਚ ਢਾਕੇ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰੇ।

1665 ਈ. 'ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕੇ ਪੁੱਜੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਏ ਖੂਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸਿਮਰਤੀ 'ਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸੰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਆਪ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਨਵ ਪ੍ਰਗਟੇ ਬਾਲ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਪੋਹ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤ ਨੇ ਵੀ ਅਸੀਮ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਰਧਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਨਵ ਪ੍ਰਗਟੇ ਬਾਲ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ-ਸ਼ਹਿਰ ਨਗਰ ਆਦਿ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ 'ਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਾਂਘ ਪਾਲੀ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਛਾਈ ਬੈਠੀ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਦਿਖਾਵਾ, ਪਾਖੰਡ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਲੋਕਾਈ/ਜਨਸਾਧਾਰਨ ਦਾ ਲੁੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਅਣਇਛਿੱਤ ਵਰਤਾਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ 'ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਸਾਮ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਕਰ ਭਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੇਠੀ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਸਾਮ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਕਈ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ-ਤੰਤਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਦੇ ਠਹਿਰਓ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਕੋਝੇ ਮਾਰੂ ਕਾਰੇ ਕੀਤੇ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅੱਗੇ ਉਹ ਉਰੇ ਪਰੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਜਾਦੂਗਰਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਆਸਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਹਿੱਤ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਸਾਮ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਪਰ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਸੁਝਾਇਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਸਿੱਟਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲਹ ਸੰਧੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਜਾਨੀ-ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣੋ ਬਚਾਅ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਕ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੁਰਖਤ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਅਨਿਆਂਕਾਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਨਿਆਂ, ਜ਼ੁਲਮ, ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ ਅਤੇ ਪੱਕਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਅਜੇ ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਾਜਾਂ-ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿੰਨੇ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਸਨ। ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਖਿੱਲਰੇ ਪੁਲਰੇ ਤੇ ਖੰਭਖੰਭ ਹੋਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਵਾਸ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਲੋਚਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅੰਤਰੀਵ ਚਾਹਤ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੇਸੀ ਮੂਲ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਹਸਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਸੋਚ ਦਰਅਸਲ ਬੀਜ ਰੂਪ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਬਦਨੀਅਤੀਆਂ ' ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਕੱਟੜ ਇਸਲਾਮੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਦੇ ਇੱਛਿਤ ਆਸ਼ਾਜਨਕ ਸਿੱਟੇ ਨਿਕਲੇ। ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ :

ਚਾਹ ਜਿੱਥੇ ਨੇਕ ਹੋਵੇ, ਰਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਾਹਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਆਸਾਮੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਮਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਹਾਟੀ ਅਸਾਮੀਆਂ ਕੋਲ ਰਿਹਾ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਾ।

ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨਤਾ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਭਲਾ ਕਰ ਗਿਆ ਇਹ ਹਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਉਕਤ ਦਰਜ ਹੋਏ ਤਿਵਾੜੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀ ਦੀਨ ਦਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੀਏ ਵਿਚਾਰੀਏ :

“ਇਸ ਸਮੇਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਵਰਨਰਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਢਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਧੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਵਾਲੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾ ਕਬੂਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਜਜ਼ੀਆ ਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਜ਼ੀਆ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਜਦ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉਰਦੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਰਯਾਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਤਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੇਤੀ ਦਿੱਲੀ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੀਤੀ।.

ਇਹ ਯਾਤਰਾ 1671 ਈ. ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਉੱਪਰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦਾ ਮਨ-ਚਿੱਤ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਕੂੜ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਲੜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖਲੋਣ ਲਈ ਸਿੱਧੀ-ਸਾਦੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ 'ਚ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੀਮ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਮਾਖੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਵਸਾਇਆ। ਇਹ ਨਗਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇਕ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕ ਵੱਸਦਾ-ਰੱਸਦਾ ਨਗਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿਣ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਹੀ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਘਟਿਤ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੀਆਂ।

ਤਤਕਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਨਾਪਾਕ ਨਜ਼ਰ ਘਟਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਸਤਾਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 'ਚ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਡੇਗ-ਡੇਗ ਕੇ ਰੋਇਆ ਤਾਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਤੋਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਤੀ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਤਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਨਵੰਬਰ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਕਟਵਾ ਕੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੱਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਵੀਕਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।