ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ 'ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਉਸਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭਰਮ-ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਲ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਰਮ 'ਚ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤੋਂ ਬੇਲਾਗ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਜੋਗ ਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਭਗੌੜੇ ਸਨ ਪਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰੇ ਸਮਝਣ ਦੇ ਭਰਮ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਯੋਗ ਸਿਸ਼ (ਸਿੱਖ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਈ ਪਾਸਾਰਨ ਦਾ ਬਾਨਣੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੋਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜਿੱਥੇ ਉਚਾਣਾਂ-ਨਿਵਾਣਾਂ, ਸੁੱਖਾਂਦੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਰਲਵੀਂ-ਮਿਲਵੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਲੀਨ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਕਲਾਂਤਰਾਂ 'ਚ ਆਪ ਦੀਆਂ ਅਪੂਰਵ ਅਤੇ ਅਤੀ ਉਚੇਰੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸਮਾਦਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਮਾਣ, ਗੌਰਵ, ਖੁਸ਼ੀ, ਤਸੱਲੀ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਥਾ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਮਨਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ-ਘਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਰਹਿਬਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਦੇ ਜਿਹਾ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਅੰਸ਼-ਮਾਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ-ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਚ ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ-ਸੋਅ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਅਤੀ ਡੂੰਘੀ ਤੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸਾਂਝ ਬਣਨ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਡਭਾਗੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਘਰਪਰਵਾਰ, ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜਨਮਤਿਥੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਤੀ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਸੰਬੰਧੀ ਆਉ, ਆਪਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰੋਸ਼ਨ ਦਿਮਾਗ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹਾ ਲੈ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸੋਮੇ-ਸ੍ਰੋਤ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼` ’ਚ ਪੇਸ਼ ਇੰਦਰਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ-ਵਾਚਦੇ ਹਾਂ :

ਰਾਮਦਾਸ ਸਤਿਗੁਰੂ-ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਸੋਢੀ ਹਰਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਦਯਾ ਕੌਰ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ . . .(ਕੱਤਕ ਵਦੀ 2) ਸੰਮਤ 1591 (ਸਨ 1534) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਚੂੰਨੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜੇਠਾ ਸੀ, 22 ਫੱਗਣ ਸੰਮਤ 1610 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ, ਆਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਆਗਯਾ ਨਾਲ ਗੁਮਟਾਲਾ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਆਦਿਕ ਪਿੰਡਾਂ ਪਾਸ ਸੰਮਤ 1631 ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਕੱਚਾ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਇਆ. ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਉਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ “ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ” ਅਤੇ ਤਾਲ ਦਾ “ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ" ਹੋਇਆ.

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਤ੍ਰ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ- ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ. 2 ਅੱਸੂ (ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 3) ਸੰਮਤ 1638 (ਸਨ 1581) ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ, ਆਪ ਨੇ 2 ਵ ਗੁਰਿਆਈ ਕੀਤੀ ਅਰ ਸਾਰੀ ਅਵਸਥਾ 46 ਵਰ੍ਹੇ 11 ਮਹੀਨੇ 7 ਦਿਨ ਭੋਗੀ. “ਇਕ ਅਰਦਾਸਿ ਭਾਟ ਕੀਰਤਿ ਕੀ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਰਾਖਹੁ ਸਰਣਾਈ: (ਸਵੈਯੇ ਪਾ: 4 ਕੇ) ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਪੰਨਾ 1035)

ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਰਮਦਾਸੀ ਸੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਬੇਵਕਤ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਇਹ ਬਾਲ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ, ਕਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦਰਅਸਲ ਪਰਵਾਰਾਂ 'ਚ ਸ਼ਰੀਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬੜੀ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਪਸੀਜਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ-ਪ ਰੱਖਦੀ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਚ ਧਕੇਲਦੀ ਦੀ ਜਾਂ ਧੱਕੇ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਜੇਕਰ ਜਾਇਦਾਦ ’ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਮਾਨਵੀ, ਬੇਦਰਦ ਤੇ ਬੇਕਿਰਕ ਤਕ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਹੀ ਬਾਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰੂਪ 'ਚ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝੇ ਰਹਿਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੌੜਾਪਣ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨਾਨੀ ਆ ਕੇ ਦੋਹਤੀ-ਦੋਹਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ-ਧਰਵਾਸ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਸੂਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਗਈ। ਨਾਨਕੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਬਾਲਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਅਸੀਮ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਲਾਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਬੇਵਸੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਚ ਕਿਤਿਓਂ ਵੀ ਸੁਖ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਆ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਮੁਹੱਲੇ 'ਚ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਦੇ ਜੋਟੀਦਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰੰਤੂ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸਥਿਤੀ ਨਿੱਕੇ ਅਬੋਧ ਬਾਲਕਾਂ 'ਚ ਸੁਘੜਤਾ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਜੇਰਾ ਜੀਰਾਂਦ ਜਿਹੇ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ, ਪੀੜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਫੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਨਾਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੋਹਤਰੇ ਜੇਠੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਜਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਦਾ ਸਦਕਾ ਇਕ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਨਾਨੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੋਹਤੇ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਰਤ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਲੱਭਤ/ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹਸਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਿਤਾਰਦਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਇਹ ਆਮ ਹੀ ਸੁਣਦੀ ਹੋਈ ਇਸ ਸਿਦਕੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂਸੁਣਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ-ਠੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਟਿਕਾਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਘੁੰਙਣੀਆਂ ਵੇਚਣ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ (ਉਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ) ਲਈ ਇਹ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਿਆ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉੱਸਰਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਥਲ ‘ਗੁਰੂ-ਘਰ’।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦਰ-ਘਰ 'ਚ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਸੱਚੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਰੋਟੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ, ਜਦੋਂ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਨ ਵਕਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿਤਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਇਹ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਅਨੰਦ-ਦਾਇਕ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ।

ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਤੀ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੋਦੜੀ 'ਚ ਲੁਕਿਆ ਅਨਮੋਲ ਲਾਲ ਬੜਾ ਹੀ ਭਾਇਆ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ 'ਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਭ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਚ ਆਪਣੀ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਤੇ ਧੁਰ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਜੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਤਾਂ ਸੀ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅਤੀ ਡੂੰਘੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬਉਲੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਮਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਮਾਨਸਨਮਾਨ ਦੇ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਭਾਵ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇ ਡੂੰਘੇਰੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਅਥਾਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲ-ਪਲੇਠਾ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ `ਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਸਤਿਵਾਦੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ, ਸਮਝ ਕੇ ਤੇ ਮਨ 'ਚ ਵਸਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗਿਆਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਅਤੇ ‘ਰਹਾਉ’ ਵਾਲੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ :

ਹਰਿ ਕੇ ਜਨ ਸਤਿਗੁਰ ਸਤਪੁਰਖਾ ਬਿਨਉ ਕਰਉ ਗੁਰ ਪਾਸਿ ॥
ਹਮ ਕੀਰੇ ਕਿਰਮ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ ਕਰਿ ਦਇਆ ਨਾਮੁ ਪਰਗਾਸਿ ॥1॥
ਮੇਰੇ ਮੀਤ ਗੁਰਦੇਵ ਮੋ ਕਉ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਪਰਗਾਸਿ ॥

ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਮੁ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਨ ਸਖਾਈ
ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਹਮਰੀ ਰਹਰਾਸਿ ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 10)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਿਕਦਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸਮਾਦਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, ਕਰੁਣਾ ਰਸ, ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਅਤੇ ਵਾਤਸਲ ਰਸ ਨਾਲ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਕ ਲੰਮੇ ਆਕਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਗਉੜੀ ਬੈਰਾਗਣਿ ਮਹਲਾ ੪ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੰਤਲੀਆਂ ਪਾਵਨ ਤੁਕਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਂ 'ਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਂ ਉਤਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ :

ਜੋ ਹਮਰੀ ਬਿਧਿ ਹੋਤੀ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾ ਸਾ ਬਿਧਿ ਤੁਮ ਹਰਿ ਜਾਣਹੁ ਆਪੇ ॥
ਹਮ ਰੁਲਤੇ ਫਿਰਤੇ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨ ਪੂਛਤਾ ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਸੰਗਿ ਕੀਰੇ ਹਮ ਥਾਪੇ ॥
ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਨ ਕੇਰਾ ਜਿਤੁ ਮਿਲਿਐ ਚੂਕੇ ਸਭਿ ਸੋਗ ਸੰਤਾਪੇ ॥4॥5॥11॥49 (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 167)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਥਾਹ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਰਸੀਲੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਵਿਕ ਅਨੰਦ ਤੇ ਹੁਲਾਸ ਨਾਲ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਠਨ, ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਬਣੇ। ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਪਾਵਨ ਰਹੱਸਮਈ ਆਦੇਸ਼ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਆਪ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗ, ਗੁਮਟਾਲਾ, ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਅਤੇ ਗਿਲਵਾਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੱਤ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵਿਚ ਖਰੀਦ ਕੇ ਇਕ ਬੇਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਦੀ ਉੱਚੀ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਅਸਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ-ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਦਕਾ ਚੁੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਤਾਲ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਾਅਦ 'ਚ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁਕਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਗਰ 'ਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਿਵਾਸ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਬਣਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਾਲ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥ-ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸਦਕਾ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਮੱਧ 'ਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੇਂਦਰ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਰ ਬਸ਼ਰ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀਚੰਦ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੋਚ ਤੇ ਉੱਚ ਆਚਰਣ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਆਪਣੇ ਅਤੀ ਗੁਣਵਾਨ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1 ਸਤੰਬਰ, ਸੰਨ 1581 ਈ. ਨੂੰ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।