ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਇਕ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ‘ਲਾਜ’ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਭੁੱਲੇ ਵਿਸਰੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਚਿਤ ਸਥਾਨ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਹੀਲੇ ਵਸੀਲੇ ਕਰਨੇ/ਜੁਟਾਉਣੇ ਅਰੰਭੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰਸਨਾਸ਼ੀ ਕਰਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਉਚੇਰੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤੇ ਬਿਖਮ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਭੁੱਲੇ ਵਿਸਰੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ’ (ਸੰਪਾਦਿਤ) ਪੁਸਤਕ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ‘ਲਾਜ’ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਉਚੇਰਾ ਕਾਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ’ਚ ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿੱਖ ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਤੇ ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ 'ਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਸਚਿੱਤਰ ਰੂਪ-ਨੁਹਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਹੋਰੀਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਿਖਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਝ ਸਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ/ ਸਿੱਖ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਮਿਆਰ ਸਹਿਤ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਜੋੜੀ ਨੇ ਅਣਗੌਲੇ ਪੰਥਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਗ ਸੰਬੰਧੀ ਬੜੇ ਹੀ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ' ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਰੂਪ ਮਾਲਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਉੱਪਰ ਇਕ ਅੰਤਰਝਾਤ ਪਵਾਉਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਇਸ ਅਦਨੇ ਜਿਹੇ ਕਲਮਕਾਰ ਦਾ ਇਕ ਸੁਭਾਗ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ ‘ਮੇਰਾ ਇਕ ਤਰਲਾ’ ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਾਨਕ-ਪੰਥੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੱਕੇ ਪੀਡੇ ਰੂਪ 'ਚ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ 'ਚੋਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤੱਥ ਗਿਆਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਕਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨੀਏ, ਇਕ ਅਤੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਿਚਾਰਵਾਨ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਕਲਮਕਾਰ/ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ ਲੇਖ ‘ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ' ਮੂਲ ਰੂਪ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਲੇਖ ਤੋਂ ਸ. ਦਿਲਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਵਣਜਾਰਾ’ (ਬਨਜਾਰਾ) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਖੇੜ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਵਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਜੰਗਲ’ ਅਤੇ ‘ਜਾਰਾ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਕ (ਲੂਣ) ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਸੂਚਕ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਲੁਬਾਣਾ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤੀ ਕਾਮਾ’ (ਕਾਰੀਗਰ) ਦੱਸੇ ਹਨ। ਵਣਜਾਰੇ ਅਨਾਜ, ਨਮਕ ਤੇ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਸਨ, ਤੰਬੂਆਂ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਵਾਰ ਸਹਿਤ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲਿਆਂ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ 1504 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਾਲ ’ਚ ਉਹਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਜ਼-ਓਸਾਮਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਲਗਾਨ ਚੁੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣ, ਕੁਝ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦਾ 1000 ਤਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਗੱਡਿਆਂ ਅਤੇ 10 ਤੋਂ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਬੌਲਦਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਤਮ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਹਸ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਖੀਪੁਣੇ ਦੀ ਟੋਹ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਗਾਹੀਆ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਜੀਵਨ ਅਵਸਰਾਂ 'ਤੇ ਸਾਥ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਾਰਨਾਮਾ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ. ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਤਰ ਅਣਗੌਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਖ/ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਰਲੱਭ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਕਲਮਕਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਪਤ੍ਰਿਕਾ 'ਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਹੱਥਲੇ ਲੇਖਾਂ 'ਚ ਨਸ਼ਤਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਦੱਖਣ 'ਚ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਇਸ ਲੇਖ 'ਚ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ `ਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ, ਦਰਬਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਨਾਂਦੇੜ ਫੇਰੀ ਦੇ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ `ਚ ਨਿਸ਼ਤਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਇੰਜੀ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਦਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਲੰਬਾ ਅਰਸਾ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਜੋ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੇਣ ਇਸ ਗੁਰਮਤਿ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਜਾਚਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਨਿਮਾਣੇ ਕਲਮਕਾਰ (ਲੇਖਕ) ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅਥਾਹ ਅਧਿਐਨ, ਚਿੰਤਨ, ਮਨਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ‘ਸਿਕਲੀਗਰ ਕਬੀਲੇ- ਇਕ ਨਜ਼ਰ' ਲੇਖ 'ਚ ਡਾ. ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ‘ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਕਬੀਲਾ’ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਟੀਕ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਰੂਪ 'ਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ, ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮੇਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅਮਲੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਦਾ ਅਤੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਬਾਕਮਾਲ ਵਰਣਨੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਲਾਸਾਨੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜਕਾਲ 'ਚ ਇਸ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਦਾਸਤਾਂ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੀ ਯਥਾਰਥਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਛੋਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਕਰ ਕੇ ਲੇਖ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਲੇਖ ‘ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ' ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਤਪਸਾਧਕ ਖੋਜੀ ਲੇਖਕ ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਦੀ ਅਸੀਮ ਬਹੁਪੱਖੀ ਘਾਲਣਾ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਰੂਪ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਡੇਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਯੋਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਦਾਦੂ ਆਦਿ ਜੋਗੀਆਂਨਾਥਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਅਤੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਬਹੁਮੁਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਤਾਂ, ਮਹੰਤਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਥੇ ਨਿਭਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ‘ਡੇਰਾ’ ਸ਼ਬਦ (ਜੋ ਅੱਜ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ) ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰੋਲ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਨਿਰਮਲ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਡੇਰੇ ਕਿਵੇਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਰੋਟੀ-ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਥਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਮਾਦਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ-ਕਮਾਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹੈ ਜੋ ਖੁਦ ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੋਂ ਅਛੋਹ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਅਤੀ ਹੋਣਹਾਰ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨ-ਦਿਮਾਗ ਸ਼ਖ਼ਸ ਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰ ਹੋਰਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ‘ਅਸੀਂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੀ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ” ਇਹ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਅ ਸਕਦੀ ਹੈ।

‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ’ ਲੇਖ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ਫ਼ਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਉੱਪਰ ਉਸਰਿਆ ਹੈ। ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਯਾਤਰੂਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬੋਧਗਯਾ `ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਯਥਾਰਥਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਲਗਰਜ਼ੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸ. ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦਨ ਰਚਿਤ ਲੇਖ ‘ਬਿੱਖਰੇ ਤੇ ਵਿਸਰੇ ਸਿੱਖ’ ਇਹ ਕਰੂਰ ਸਚਾਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ, ਹਰਿਆਣਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਕਰਨਾਟਕ, ਬਿਹਾਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਕਿਵੇਂ ਝੁੱਗੀਆਂ-ਝੌਂਪੜੀਆਂ 'ਚ ਦਿਨ-ਕੱਟੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਕਰਨਲ ਡਾ. ਦਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ) ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕਲਮਕਾਰ ਹਨ। ‘ਅਣਗੌਲੇ ਸਿੱਖ ਕਬੀਲੇ' ਲੇਖ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਣਜਾਰੇ, ਸਿਕਲੀਗਰ ਅਤੇ ਸਤਿਨਾਮੀਏ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਮੁਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਲੇਖ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ’ਚ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਵਲਦੀਅਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਥਾਨਾਂ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਰੋਤ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਲੇਖ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧੂਰੇ ਰਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 2 ਕਰੋੜ ਕਿ 12 ਅਗਲਾ ਲੇਖ “ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਕਰੋੜ? ਸ. ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ (ਸੱਗੂ) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਲੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਕਾਦੀਆਨੀ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਆਗੂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ 'ਚ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਉੱਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਮੁੰਡੇ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਪਨ ਦੇਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਸਿਕਲੀਗਰ ਅਤੇ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ’ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਜਤਾਈ ਹੈ।

ਇੰਜ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲਾਜ ਨੇ ‘ਭੁੱਲੇ ਵਿਸਰੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਂ ਲੇਖ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਵੱਲ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੁੱਛ-ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਟੱਪਰੀਵਾਸ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹੈ। ਸੋ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪਾਸਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਈ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਐਡਵੋਕੇਟ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ‘ਲੁਬਾਣੇ, ਵਣਜਾਰੇ ਤੇ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਡਾਢੀ ਲੋੜ' ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਾਸਾਨੀ ਯੋਗਦਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਲਾਹੌਰ 'ਚ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਉਹ ਲੰਕਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਉਸ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ। ਭਾਈ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਵਣਜਾਰੇ ਸਨ ਤੇ ਸੱਕੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਖੋਜੀ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਵਣਜਾਰੇ’ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੁਬਾਣਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਣਜਾਰਾ ਜਾਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਵਪਾਰੀ ਜਮਾਤ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਮਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਉਰਦੂ’ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਪਦ (ਸ਼ਬਦ) ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਇਹਦੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਵਪਾਰੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਪ ਵਾਲੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਦਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ‘ਲੁਬਾਣਾ ਜਾਤੀ ਵੀ ਵਪਾਰੀ ਜਮਾਤ ਦਾ ਅੰਗ ਸੀ। ਲੁਬਾਣਾ ਜਾਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੂਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਦਮ ਹੋਰਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਵਪਾਰੀ ਜਮਾਤ ਅਧਵਈਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕਾਫਲਾ ਦੋ ਲੱਖ ਬੈਲਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਟਿਕਾਣੇ ਨੂੰ ਟਾਂਡਾ ਪੁਕਾਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪਦਮ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਆਗਰੇ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਤਕ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 75 ਤਕ ਦੇ ਪੜਾਉ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਆਗਰਾ, ਪਟਨਾ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ‘ਆਗਰਾ ਮਾਰਗ ਬਰਾਸਤਾ ਬ੍ਰਹਿਮਪੁਰ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਤ, ਆਗਰਾ ਬਰਾਸਤਾ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ। ਫਿਰ ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਵਣਜ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨਗਾਹੀਆ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ 'ਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਨਾਮਵਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸ. ਹਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰ ਨੇ ‘ਭੁੱਲੇ ਵਿਸਰੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਏ' ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀਆਂ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵਿੱਦਿਅਕ ਤੇ ਭਲਾਈ ਕੌਂਸਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁਟ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭੰਵਰ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਜਾਣ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਬੀਬੀ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਾਗਪੁਰ ਖੇਤਰ 'ਚ ਵਿਚਰਨ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਥਾਹ ਅਮਲੀ ਕਾਰਜ ਹੋਣ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਭਰਪੂਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਹਿਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

‘ਕੱਲ ਤਕ ਭੁੱਲੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੌਮ ਹੁਣ ਬਹੁੜ ਪਈ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇਸ ਦੂਸਰੇ ਲੇਖ 'ਚ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰੋ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਨਾਮਕ ਡੇਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਡੇਰੇ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਮਨ 'ਚ ਗ਼ਰੀਬ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੱਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ- “ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦੀ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਵੇਂ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ। ਸਿਰਫ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਜੇ ਤਕ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਾਕ ਲੇਖ ’ਚੋਂ ਹਨ :-

“2010-11 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਮੈਂ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਡੇਰਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਬੰਗਲੌਰ, ਮੈਸੂਰ, ਪੂਨਾ, ਗਵਾਲੀਅਰ, ਡਬਰਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜੈਪੁਰ, ਅਲਵਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਾਲਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਹ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬਰਾਦਰੀ ਕੌਮ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਰ ਨਾ ਜਾਏ. . .।

ਉਪਰੰਤ ਖੋਜੀ ਤਪਸਾਧਕ ਨੇ ‘ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ’ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਸਿੱਖ ਕਬੀਲੇ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ ਹਨ : 1. ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸਿੱਖ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਜੀ ਤੋਂ ਵਾਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕਛਹਿਰੇ ਤੇ ਕੜੇ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਕ ਅੱਖਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।. . . ਉਹ ਸਿਕਲੀਗਰ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਮੂਲ ਦਾ ਇਹ ਕਬੀਲਾ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡਿਆ ਹੈ।

(ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਮਾਰਵਾੜ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ 'ਚ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ਦ ਸਿਕਲੀਗਰਜ਼ ਆਫ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਪਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਕਿਹਾ ਹੈ।)

ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ ਅਧੀਨ ਵੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਨਾਮ (ਨਾਮਕਰਣ) ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰੀਬ ਬਸਤੀਆਂ 'ਚ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਅਨੋਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅੰਤ ’ਚ ‘ਏ ਲਿਟਲ ਹੈਪੀਨੈੱਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ' ਦੇ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਉਥਾਨ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਨੌਜਵਾਨ (ਅਲਵਰ ਵਾਸੀ) ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਿਆਂ ਇਕ ਖਾਸ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹਦੇ ਬੇਵਕਤ ਕਾਲਵੱਸ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੱਲ ਕੀ, ਇਹ ਲੇਖ ਅਮਲੀ ਰੂਪ 'ਚ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਉੱਪਰ ਹੋਏ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਰਚਨਾ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ। ‘ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ’ ਲੇਖ ‘ਸਿੱਖ ‘ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਅਰਥ ਨਿਖੇੜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਸਥਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰੰਥ-ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ 1708 'ਚ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਫੁਰਮਾਨ ਦੇ ਉਲੇਖ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਭਾਰਤ 'ਚ 2011 ਈ. ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਉਪ ਕਬੀਲੇ— ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ, ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਤੇ ਲੁਬਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਦੱਸਦਿਆਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੋਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨਿਖੇੜਵੇਂ ਰੂਪ `ਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ 'ਚ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਵਣਜਾਰੇ ਅਮੀਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਰਗ ਹਨ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟਰ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ ਲੁਬਾਣਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੂਣ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿੱਖ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਰਜ ਹੈ।

ਸਿਕਲੀਗਰ-ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੌਚਕ ਤੱਥ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਲਿਖੇ ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (ਖੁਰਾਣਾ) ਦੇ ਮੂਲ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇੰਜੀ. ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੌਚਕ ਤੱਥ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਲੇਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੈ :

1. ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਿਕਲੀਗਰ ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਸਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।

2. ਇਹ ਆਉਣ ਜਾਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ, ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ, ਕਈ ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

3. ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। (ਸਫਾ 158)

4. ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸਿਕਲੀਗਰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ, ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹਨ।

5. ਇਹ ਲੋਕ ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਕੱਪੜਾ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ।

6. ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਕੱਚੇ-ਪੱਕੇ ਜਾਂ ਰਲਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 3-4 ਪਰਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਘਰ ਜਾਂ ਸ਼ੌਚ ਘਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ. । (ਸਫਾ 159)

7. ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੈ।

8. ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।. . . ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦਹੇਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

‘ਆਉ, ਸਿਕਲੀਗਰ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਵਾਰੀਏ ਲੇਖ' ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਸਰੋਕਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਰਣਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਅੰਤਰ-ਝਾਤ’ ਰੂਪ ਜਾਇਜ਼ੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਸੀਮਾ ਹੈ।

1. ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਹੁਤ ਗੌਰਵ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਲਾ ' ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਥ ਦੇ ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਸਾਤਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਟੁੱਟੇ ਰਹੇ। . . . (ਸਫਾ 164)

2. . . . ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਬੇਕਸੂਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਨਜਾਇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਬਦਲੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਮਾਨਤਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੀਡਰਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੀਡੀਏ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਬਿਆਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹਾਂ ਤੇ ਅੰਗ ਰਹਾਂਗੇ। (ਸਫੇ 164-165)

3. ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ -ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨਸਾ

1. ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਇਹ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। (ਸਫਾ 172)

2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ‘ਮਾਰਿਆ ਸਿੱਕਾ ਜਗਤ ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ। (ਸਫਾ 173)

3. ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਕਰੋ। ਪਰ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।

“ਪੰਡਿਤ ਜੀ” ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੂਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਅੱਜ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਬਨਾਰਸ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਾਮਣਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਿਰਮਲ ਪੰਚੈਤੀ ਅਖਾੜੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਥੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਿਰਮਲ ਪੰਚੈਤ ਅਖਾੜੇ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਮਹੰਤ ਜੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ “ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਬੋਲੇ ਗੁਰ ਸੁਨਿ ਦੂਜ ਕੀ ਬਾਨੀ। ਹੇ ਦੂਜ ਮਹਾ ਮੁਢ ਅਭਿਮਾਨੀ।
ਜੋ ਵਿੱਦਿਆ ਪਢਿ ਤੂੰ ਗਰਬੈ। ਸਭ ਸਿਖਨ ਕੋ ਸ਼ੂਦਰ ਕਹ ਹੈ।
ਇਨ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਿਖਨ ਤੇ ਲਖਿ। ਬਿਦਯਾ ਬੇਦ ਪੜੇਂਗੇ ਦਖ।
ਲੋ ਚੋਕਸ ਬਿਦਯਾ ॥ ਮੈ ਨਿਜ ਪੇਥੈ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ
ਜਿਨ ਦੋ ਤੂੰ ਸੂਦਰ ਬਤੈ ਹੈ। ਦਿਯਾ ਗੁਰੂ ਦਿਜਨ ਇਹ ਥੈ ਹੈ।
(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੰਨਾ 2787) (ਸਫਾ 173-78)

4. ਤੇਰਾ ਦਰਦ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੋਇ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਮਟਵਾਣੀ

1. ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਕਲਾਸ ਲਗਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਸਾਈਕਲ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ, ਆਲੇਦੁਆਲੇ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੁਲਿਸ ਲਾਈਨ ਦੇ ਗਰਾਉਂਡ ਵਿਚ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਪਰ ਮੈਲੇ ਕੁਚੈਲੇ 8-10 ਬੱਚੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖੇਡਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਵਿਕਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਟਾਂ, ਬੈਟ ਦੀ ਥਾਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਥਾਪੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਰੁਪਏ ਵਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਗੇਂਦ। ਮੈਂ ਰੁਕਿਆ। ਉਦੈਪੁਰ ਦੀ ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਤਸਵੀਰ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰ ਗਈ।.

ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਏ ਛੋਟੇ ਖੰਡੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨੇੜੇ ਹੀ ਝੌਂਪੜ-ਪੱਟੀ ਵਿਚ ਹੈ।... ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਲਟੀਆਂ ਡਰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਤਾਲੇ ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪੇਟ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਪੂਰਨ ਕੇਸਧਾਰੀ ਹਨ। (ਸਫੇ 177-178)

2. ਆਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਲਈਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀ ਗਲਵਕੜੀ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦਾ ਨਰੋਆ ਅੰਗ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਈਏ। (ਸਫਾ 179)

5. ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ : ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ -ਲੇਖਕ : ਜਸਕੀਤ ਸਿੰਘ

1. ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ 1524 ਈ. ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਦੀ ਆਯੂ 30 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਕਮਲੀਆ ਜੀ ਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਮਥੁਰਾ, ਆਗਰਾ, ਕਾਨਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਸ਼ੀ ਪੁੱਜੇ। ਆਪ ਗੁੰਮਰਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਪਟਨਾ, ਆਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਉੜੀਸਾ ਤੋਂ ਕਟਕ ਪੁੱਜੇ। ਆਪ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੀ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਸਤਿਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ। (ਸਫੇ 181-182)

2. ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਨੇ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਸਾਹਿਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੇ। ਦੂਸਰਾ, ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਚਾਰ ਧੂਣਿਆਂ, ' ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

ਚਾਰ ਧੂਣੇ:

1. ਅਲਮਸਤ ਜੀ, 2. ਬਾਲੂ ਹਸਨਾ ਜੀ, 3. ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 4. ਫੂਲ ਸਾਹਿਬ

ਛੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ :

1. ਸੁਥਰੇ ਸ਼ਾਹੀ, 2. ਸੰਗਤ ਸਾਹਿਬੀਏ, 3. ਭਗਤ ਭਗਵਾਨੀਏ, 4. ਮੀਹਾਂ ਸ਼ਾਹੀਏ, 5. ਬਖਤ ਮੱਲੀਏ, 6. ਜੀਤ ਮੱਲੀਏ।

6. ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦੇਣ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਦਿਲਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 188-189

1. ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।... ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸਵਾਮੀ ਆਨੰਦਘਨ ਜੀ ਨੇ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕੀਤਾ... ਸਵਾਮੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਉਦਾਸੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ।

7. ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਣਗੌਲਿਆ ਸਾਂਝਾ ਸਥਾਨ : ਸਾਵਰਦਾ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜਸਥਾਨ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ

1. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿਸ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗਏ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। (ਸਫਾ 190)

ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਨੇ ‘ਬੰਸਾਵਲੀ ਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ

ਕਾ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੋ ਦਸਤਾਰਾਂ ਭੇਜੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਸਤਾਰ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਬੱਧੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਦਸਤਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਪਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। (ਸਫੇ 190-191)

2. ਕਾਬਲ-ਕੰਧਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਨਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਤਕ ਕੋਈ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਡੇਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। (ਸਫਾ 191)

8. ਪੂਰਬੀ ਝਾਤ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸਿੱਖ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ)

1. ਬਿਹਾਰ ਅੰਦਰ ਵਸਦੀਆਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ, ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਖੇਤਰ ਹੈ।
2. ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ' ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਪੰਥੀ ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

9. ਬਿਹਾਰ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ -ਲੇਖਕ : ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ

1. ...ਜੇਕਰ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਹਨ। ਡੇਰਾਵਾਦ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਹਾਲੇ ਤਕ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

10. ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਤਨਾਮੀ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਹੇ? -ਲੇਖਕ : ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਲ੍ਹੋਪੁਰੀ

1. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਨਾਮੀ ਸਤਨਾਮ ਦਾ ਉਪਾਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਸੀ ਦਾਸ ਦਾ ਚਲਾਇਆ ਇਕ ਪੰਥ ਹੈ। (ਸਫਾ 217)
2. ਇਸ ਟੂਰ ਦੌਰਾਨ ਦਾਸ ਸਤਿਨਾਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ, ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਲੋਕ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ... (ਸਫਾ 220)

11. ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਔਜਲਾ)

1. . . .ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵਰਗ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ। 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਟਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਉਸੇ ਵਕਤ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 20% ਅਤੇ 80% ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਬਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਤਨਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। (ਸਫਾ 222)
2. ... ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਸਿਖਾਈ ਤੇ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। (ਸਫਾ 223)

12 ਲੇਖਕ :

1. ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤੇ ਸਿੰਧੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬੰਬਈ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਖਨਊ, ਪੂਨਾ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਵਪਾਰ ਹੈ।

13. ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੱਲ, ਅੱਜ ਤੇ ਭਲਕ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ

1. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸੰਨ 1927 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਠਾਹਰੀਆ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। (ਸਫਾ 237)
2. ਬੱਚਿਆਂ, ਗਭਰੂਆਂ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਸਜੇ ਸਫੈਦ ਪਟਕਿਆਂ ਤੇ ਦੁਪੱਟਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਆਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਸਫਾ 239)

14. ਰਮੱਈਏ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਨ -ਲੇਖਕ : ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ

1. ਇਹ ਇਲਾਕਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਿਜਨੌਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਂਦਪੁਰ, ਨੂਰਪੁਰ, ਹਲਦੌਰ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੋਈ 25 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।... ਮੇਰਾ ਇਕ ਪਾਠਕ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਹੈੱਡ ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਤੇ ਬੜਾ ਹੀ ਮਿਲਣਸਾਰ। ਮੈਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ (cold drinks) ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਣਤਾਣ ਵਿਚ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਲਿਆ। ਮੇਰੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਉਤਰ ਗਈ। (ਸਫਾ 241)

2. ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਏਥੇ 25 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਾਂ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ। (ਸਫਾ 243)

15. ਰਮੱਈਆ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ -ਲੇਖਕ : ਜਤਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਕਾਪਸੇ) ਬਿਜ਼ਨੌਰ

1. ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਰਮੱਈਆ ਕੌਮ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਬਾਦ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੰਨ 1511 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਲਦੌਰ ਪਧਾਰਨ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਪੰਥੀ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। (ਸਫਾ 249) ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ।

16. ਸਿੱਖ ਜੌਹਰੀ ਸਮਾਜ -ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ (ਖੁਰਾਣਾ)

1. ਜੌਹਰੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮਾਰਵੜ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ' ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਠੌਰ, ਸਿਸੋਦੀਆ, ਪੋਥੀਵਾਲ ਤੇ ਚੌਹਾਨ ਵਗੈਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।... ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੀਰੇ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਜਵਾਹਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਨਾਵਟੀ ਜਵੈਲਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਟਾਪਸ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਮੰਗਲ ਸੂਤਰ ਆਦਿ

17. ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਾਮਾ ਹਨ -ਲੇਖਕ : ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ

1. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਲਈ ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਗਏ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ, ਸਿੱਕਮ, ਭੁਟਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਲਾਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਲੋਕ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। (ਸਫਾ 258)

18. ਉੜੀਸਾ 'ਚ ਪਿੰਡ ਬੀਰੰਚਪੁਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ –ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ

1. ਭਾਸਕਰ ਸਾਹੂ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧੀਆਂ, ਨੂੰਹਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਰਲਵੀਂਮਿਲਵੀਂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। (ਸਫਾ 259)

19. ਟਰੱਸਟ ਫੋਰ ਵੈਲਫੇਅਰ ਆਫ ਵਣਜਾਰਾਜ਼ ਐਂਡ ਅਦਰ ਵੀਕਰ ਸੈਕਸ਼ਨਜ਼, ਮੋਹਾਲੀ –ਲੇਖਕ : ਗੁਰਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਢੱਟ)

1. ਵਣਜਾਰਾ ਟਰੱਸਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਕਿ ਵਣਜਾਰਿਆਂ, ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ, ਲੁਬਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿੱਤਾ-ਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ, ਮੁੜਵਸੇਬਾ, ਸਵੈਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਮੁੱਢਲੀ ਅਤੇ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। (ਸਫਾ 261)

20. ਸਿਕਲੀਗਰ, ਵਣਜਾਰਿਆਂ, ਲੁਬਾਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪਸਾਰ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਆਈ. ਐਸ. ਸੀ.) -ਲੇਖਕ : ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ)

1. ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਆਈ. ਐਸ. ਸੀ.) ਨੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਸਕਿੱਲ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਅਮਲੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਮਾਂਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੇ ਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਕਿਲ ਟਰੇਨਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

21. ਸਿਕਲੀਗਰ ਤੇ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰਹਿਬਰ ਬਣੀ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਸਕਾਟਲੈਂਡ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲ

1. ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਉਦਮੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰਿਆਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। (ਸਫਾ 267)

22. ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਕੌਂਸਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਔਜਲਾ)

1. ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿਲਾਈ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਸਿਲਾਈ, ਕਢਾਈ ਕੋਰਸ ਕਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਐਲ. ਕੇ. ਜੀ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ 500 ਬੱਚੇ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। (ਸਫਾ 268)

23. ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ‘ਨਿਸ਼ਕਾਮ’ ਦੀ ਅਮੁੱਲ ਦੇਣ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਸੋਨੀਪਤ, ਵੱਲਬਗੜ, ਪਲਵਲ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਬਵਾਨਾ, ਨਜਫਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਵੀ ਸਿਕਲੀਗਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ 2100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਵਿੱਦਿਆ, ਇਨਸਾਨੀ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।. . . (ਸਫਾ 271)

24. ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਾਸੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਬਿੰਦਰਾ)

1. ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿਚ ਸਿਕਲੀਗਰ, ਭਾਟਰਾ, ਵਣਜਾਰੇ ਅਤੇ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਬਰਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। (ਸਫਾ 275)

25. ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਦੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਲਾਕਡਾਊਨ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ

1. ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਾਸ਼ਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਬੇਵੱਸ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਡੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਵੀਰ-ਭੈਣ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਔਖੀ ਘੜੀ ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। (ਸਫਾ 277) .

26. ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਟਰੱਸਟ ਯੂ. ਕੇ. -ਲੇਖਕ : ਸ. ਜਸਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਆਈ. ਆਰ. . ਐਸ ਇਹ ਸਕੂਲ ਝੁੱਗੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ

1. ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲ ऐ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ 3 ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਪੀਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਵਰਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। (ਸਫਾ 281)

27. ਪੀਊ ਦਾਦੇ ਕਾ ਖੋਲਿ ਡਿਠਾ ਖਜਾਨਾ ॥ ਤਾ ਮੇਰੈ ਮਨਿ ਭਇਆ ਨਿਧਾਨਾ ॥ –ਲੇਖਕ : ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਗੌਰਵ

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ 95% ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। (ਸਫਾ 283)

28. ਦਾਨ ਦੀਉ ਇਨ ਹੀ ਕੋ ਭਲੋ -ਲੇਖਿਕਾ : ਪ੍ਰੋ. ਕੰਵਲਜੀਤ ਕੌਰ (ਅਰੋੜਾ)

ਸਿੱਖ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਨ-ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। (ਸਫਾ 286)

29. ਆਓ! ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੀਏ -ਲੇਖਕ : ਸ. ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੁਨੀਤ ਲੰਡਨ

1. ਜਦ ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ. ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਗ਼ਰੀਬ ਸਿਕਲੀਗਰ ਵਣਜਾਰੇ ਸਤਿਨਾਮੀਆਂ, ਲੁਬਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗਰੀਬ ਲਾਚਾਰ ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਮਾਇਆ ਮੰਗਣ ਨਿਕਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੱਸ ਕੇ ਖ਼ੈਰ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਲਾਰਾ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਣਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੰਗਮਰਮਰ ਲੁਆਣਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਾ। (ਸਫਾ 288)

30. ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਭੁਲੇ-ਵਿਸਰੇ (ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ ਪੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ –ਲੇਖਕ : ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ

ਮਰਦੇ-ਪੁੱਜਦੇ ਦਾਨੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਛੜਿਆਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕ ਸਕਣ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੰਦ:

1. ਸਿੱਖੀ ਦਿਓ ਵਾਰਸੋ –ਸ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਸਿੱਖੀ ਦਿਓ ਵਾਰਸੋ, ਉੱਠੋ ਜਾਗੋ ਲੱਕ ਬੰਨ੍ਹੋਂ, ਬਣੋ ਹਾਣੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ, ਹੈ ਸਿੱਖੀ ਪਈ ਵੰਗਾਰਦੀ। ਪਹਿਰਾ ਦਿਓ ਡਟ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦਿਆਂ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ, ਪੜ੍ਹੋ ਬਾਣੀ ਤਪਦਿਆਂ ਜੋ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠਾਰਦੀ। (ਸਫਾ 170)

2. ਜਾਗ ਐ ਪੂਰਬ! ਜਾਗ ਐ ਪੱਛਮ -ਸ. ਨਿਰਵੈਰ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ' ਅਵਲ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨੂਰ ਉਪਾਏ, ਏਕੋ ਦੇ ਚਾਹੇ ਸਾਜੇ ਸੰਵਾਰੇ, ਕੁੱਲੀ, ਜੁੱਲੀ, ਗੁੱਲੀ ਬਾਝੋਂ, ਪਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰੁਲਣ ਵਿਚਾਰੇ। (ਸਫਾ 293)