ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅੱਜ ਬਹੁਪੱਖੀ ਤੇ ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਕਿਆਸ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੱਤ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨਿਰਣੇ 'ਤੇ ਪੁੱਜਣਾ ਇੱਛਿਤ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ— “ਭਾਸ਼ਾ/ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ। ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ/ਕਾਢ ਕੋਈ ਲੱਖਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਘਟਿਤ ਹੋਇਆ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਅੰਤਰਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਸਕਣ ਦਾ ਗੁਣ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਵਿਗਾਸ ਦੀਆਂ ਅਸੀਮ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ‘ਬੋਲੀ’ ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਖੋਜੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਹੀਣ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਭੂਖੰਡਾਂ 'ਚ ਅਣਗਿਣਿਤ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ/ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਦਮਾਨ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਹੁਣ-ਹੁਣ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ/ਬੋਲੀਆਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪਾਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਟੋਹ ਬਖਸ਼ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉਚੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ’ਚੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਸ਼ਬਦਾਂ’ ਦੁਆਰਾ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝਣਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਵਿਗਾਸ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਅੱਖਰਾਂ’ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਦੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਰੂਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਿ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਥਾਹ ਘਾਲਣਾ-ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਾਸਾਨੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸੀਮ ਭਾਵ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਹੱਥਾਂ, ਕਲਮ-ਦਵਾਤ, ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਅਤਿ ਵਿਆਪਕ ਮਿਸ਼ਨ 'ਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਹਾਇਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ’ਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤੇ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਸੰਨ 1604 ਈ. ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਚ ਹਾਂ।

ਗੁਰਮੁਖੀ/ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ/ਵਰਣਮਾਲਾ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ’ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਮੂਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੂਲ ਮੌਖਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ/ਕਾਪੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਠਕ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਤੋਂ ਖੁਦ ਵੇਖ ਪੜ੍ਹ-ਜਾਂਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਬਦ (Word in Gurmukhi Script) ਹਨ :

“ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਗਯਾ-ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ. ਇਸ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖਵਾਕਯ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਨਾਉਂ “ਗੁਰਮੁਖੀ" ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਹੀ ਸੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਪਰ ਨਾਤਾ ਅਟੁੱਟ ਅਤੇ ਨਹੁੰ-ਮਾਸ ਜਾਂ ਲਹੂਮਾਸ ਜੇਹਾ ਆਖਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੀ ਸਗੋਂ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਜਾਂਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਜਿਹੜੀ ਲਿਪੀ ਹੋਂਦ 'ਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸਲ 'ਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾਂ ਇਉਂ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਅਪਣਾਉਣ, ਪਾਸਾਰਣ ਜਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ 'ਚ ਵਡਿਆਉਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਿ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਨਾਮ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਭੂਮੰਡਲ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਵ ਖਾਣ-ਪਹਿਰਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਅਤੇ ਬਹਾਰਾਂ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਬਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੇਸੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਭਾਰਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕਣ ਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਨਿਆਕਾਰੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਦ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਾਕਮਾਂ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੱਗ ਬਣ ਕੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਲਏ ਗਏ ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਦੀ ਸੋਅ (ਖ਼ਬਰ) ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਪਰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਨਾਂ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਮੌਜੂਦ) ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਸਹਿਤ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਕੰਠ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਬਾਲ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਵਿਚਰਦੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ, ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਇਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਚ ਇਹਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰੂਪ 'ਚ ਵਸਾਉਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

". . . .ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਜਾਂਦੇ। ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੋਨੋਂ ਵੇਲੇ ਵਾਣ ਵੱਟਦੇ। ਕਮਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ :

ਵਾਣ ਵੱਟ ਕਰਨ ਗੁਜ਼ਰਾਨ।
ਕਿਰਤ ਧਾਨ ਨ ਖਾਣ।
ਆਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਖਾਵਨ। (ਬੰਸਾਵਲੀ ਨਾਮਾ, ਚਰਨ ਦੂਜਾ)

ਪ੍ਰਿੰ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਕਿਰਤ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਵਾਣ ਵੱਟਦੇ ਹੀ ਖਡੂਰ (ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਂਦੇ, ਬਾਲ ਬੋਧ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਂਦੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਡਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਦਾ। ਡਾਕਟਰ ਲਾਇਟਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਹਿਸਟਰੀ ਔਫ ਇੰਡੀਜਿਨਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਇਨ ਪੰਜਾਬ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਕਸਲੇ ਵਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਾਲ ਬੋਧ ਦੇ ਕਾਇਦੇ ਲਿਖੇ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਹੀਣਾ ਕਰਮ ਨਾ ਜਾਣਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਕਿੱਤੇ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਜਿਵੇਂ: ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ ॥ ਡਾਕਟਰ ਲਾਇਟਨਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੋਮਨ ਅੱਖਰਾਂ 'ਚ ਲਿਖੇ ਸਵਾਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ :

Guru Angad, like Professor huxley did not Consider it beneath his dignity to write PRIEMERS for Children and he accordingly Composed a number of mottos and moral maxims which accompany the letter of ALPHABETS.

ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਗਵਾਈ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ/ਮਨੋਸਥਿਤੀ 'ਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੰਮਾਯੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੁੜ ਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੋਂ ਅਸੀਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ 'ਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਲ ਆਏ ਖੜ੍ਹੇ ਇਸ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲੱਥੇ ਹੋਏ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉੱਥੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਹੋਈ ਸਮਝਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵੱਲ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉਹਦੇ ਆਏ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਐ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ! ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਸੀ ਉਦੋਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਫਕੀਰਾਂ ਉੱਪਰ ਤਲਵਾਰ ਉਠਾ ਕੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾ ਰਿਹੈਂ? ਹੰਮਾਯੂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ’ਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਗਿੜਗਿੜਾਇਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿਉ। ਮੈਨੂੰ ਖੁੱਸਿਆ ਰਾਜ ਮਿਲ ਜਾਣ ਦਾ ਬਚਨ ਕਰ ਦਿਉ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੰਮਾਯੂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਖੁੱਸਿਆ ਰਾਜ ਮਿਲ ਵੀ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ' ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਆਦੇਸ਼-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਖਡੂਰ ਚਲੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੋ ਇਹ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ/ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜੋ ਕਿ ਗੁੰਮ ਗਵਾਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਮੁੜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਉੱਦਮ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਇਕ ਲੋੜੀਂਦਾ ਗੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਹੁਣ ਤਕ ਘੱਟ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਸਕੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਥਕ ਅਮਲ ਸੀ। ਮੁੱਲਾਂਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਮੌਲਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰਬੀ-ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ `ਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕਾਫੀ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਵੇ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਲਿਖਤੀ 'ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਲਾਂ ਮੁਲਾਣੇ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਦੀਨ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਫੁਰਮਾਨ ਖੁਦ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ 'ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਦੇ-ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਵਰਣਮਾਲਾ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਅਮਲ ਪੂਰੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ 'ਚ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪੀ ਸਰੋਕਾਰ ਰਿਹਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧਾਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਕਲਮਬੱਧ ਬਾਣੀ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਡੂੰਘੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ 'ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਥੀਂ ਕਲਮ ਦਵਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਣ ਦੇ ਯੁੱਗ 'ਚ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਉਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਖੋਜ ਵੀ ਹੋ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰੂਪ 'ਚ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਦਿਲੋਂ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੱਲਦਾ ਰੱਖਣ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ’ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਅਗਲੇਰੀ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਖਿਆਲ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਿਧਾਨ 'ਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਉਸ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਸਮੇਂ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਵਾਇਤ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਚਾਰਨ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਪੈੜੇ ਮੋਖੇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ `ਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ’ਚ ਇਕ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ੁਭ ਅਰੰਭ ਮੰਨਣਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਤੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ 'ਚ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਅੱਧੀ ਕੁ ਦਰਜਨ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ’ਚ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ/ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਮਝਣਾ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ 'ਚ ਨਾਲੋਂ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਰੂਪ 'ਚ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਖਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਇਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ/ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਅਰੰਭਿਆ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ 'ਚ ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਸ ਦੇਸ਼-ਭੂਖੰਡ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਸਾਰਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਮੰਗ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ 'ਚ ਉਭਰੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸੀਮਿਤ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਾਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨਾ ’ਚ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਨਿਗਰਾਨੀ 'ਚ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂਘਰ 'ਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਗਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਉਦਾਹਰਨ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਜਾਂਚਦਿਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਖਸ਼ੀ।

ਲੱਗਭਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਆਰੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੂਸਰਾ ਟੋਲਾ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਆਰੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦਾ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਇਹ ਟੋਲਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਉਦੋਂ ਵਗਦੀ ਸੁਰਸਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਨੁਹਾਰ ਵਾਲੀ ਹੋਈ। ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਪਿਸਾਚੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪਾਲੀ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਰੂਪ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਇਜ਼ਾ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਖੋਜੀ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1995 ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਤਿ ਡੂੰਘੇਰੀ ਖੋਜ ਪਦਮ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ’ਚੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਦਮ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਬਣਤਰ, ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ, ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਰੇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਗਿਆਸੂ ਲਈ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਦਮ ਹੋਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਤਤਸਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਦਭਵ ਭਾਵ ਕਿ ਸਰਲ ਰੂਪ 'ਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਕੋਈ ਬੜਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਦ੍ਰਾਵੜੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪਾਲੀ ਯੂਨਾਨੀ, ਤੁਰਕੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕਾਲ ਵੀ ਕਾਫੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਪਦਮ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਵਾਚਣਯੋਗ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਦੀ ਕਾਢ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੀ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਕਾਢ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅੱਜ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੋਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਦੈਵੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਆਈ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੇ ਵਿਵਿਹਾਰਕ ਆਧਾਰਾਂ ਦੀ ਬਿਨਾਅ ’ਤੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇਰੀ ਖੋਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲੱਗਭਗ ਪੂਰਨ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਉਂਝ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਰੂਪ 'ਚ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਹਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਸਰਲਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਤਾਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਸਨਮੁਖ ਹਾਂ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਬਾਹਰੋਂ ਆਈ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਦਿੱਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੋਬਾਇਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਰੋਮਨ) ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਦਬਦਬਾ ਵੇਖਣ ’ਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਮੋਬਾਇਲਾਂ ਉੱਪਰ ਰੋਮਨ ਅੱਖਰਾਂ ’ਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਉੱਪਰ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰੋਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਘਰ-ਪਰਵਾਰਿਕ ਦਾਇਰੇ, ਸਮਾਜਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ 'ਚੋਂ ਸੁਚੇਤ/ਅਚੇਤ ਦੋਨੋਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਸਲਾਹੁਣਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸਾ ਕਰਨੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।