ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਨਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ’ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣ ਦਾ ਇਕ ਬੜਾ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ/ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਉਦੇਸ਼ ਸਹਿਤ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਪਾਣੇ ਮੂਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਤੇ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ‘ਸੰਗਮ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨ (ਪਟਿਆਲਾ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਉਮਰ ਭਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਯਥਾਸੰਭਵ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਡੂੰਘਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜੀ ਪਾਠਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂਫਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਰਬ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਸਮਝ ਕੇ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਭਲਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ, ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਮੰਨਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੋਰਨ 'ਚ ਸਹਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ’ ਦੇ ਕੁੱਲ 26 ਲੇਖ ਆਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ 'ਚ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਇਸ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਵੈ-ਕਾਬੂ ਅਧੀਨ ਰੱਖੀ ਗਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਗੋਚਰੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ (ੳ) ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 14 ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 12 ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਹਾਸਲ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ 'ਚ ਇਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ (ੳ) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੂਚਕ ਢੰਗ 'ਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਿਆਂ ਇਹ ਨਿਚੋੜ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰਿਕ ਵੀ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਵੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵੀ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਸਥਾਰਸਹਿਤ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਚਾਰ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਉੱਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ 'ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ 'ਚ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੋਰਦਿਆਂ ਅੰਤ 'ਚ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਚਿਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਿਕ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਆਵੱਸ਼ਕ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਉਜਾਲੇ 'ਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਯੋਗ ਟਿਕਾਣੇ ਸਿਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਚਾਰਵਾਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਮ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰਿਕ ਖੁਰਾਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਹੁਲਾਸ ਰੂਪ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਤੋਲ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਖ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਚ ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ 'ਚ ਸਫਲ ਹੈ।

“ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਸੋ ਸਭਿ ਗੁਣ ਜਾਣੈ” ਸਰਬੋਤਮ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜੀਵਾਂ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਜਾਂ ਮੋਹਰੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਤੋਰਨ ਦਾ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਦਾ ਇਕ ਵਿਚਾਰਾਤਮਿਕ ਜਤਨ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਅਰੰਭ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਗਿਆਨਤਾ 'ਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਅਵੇਸਲੇਪਣ ਰੂਪ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਥੱਲੇ ਲਕੀਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਖ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕਰਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਹੈ :

“ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਨ ਭਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੇ ਬੁਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।"

“ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਸਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪਛਾਣਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ।"

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਾ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ/ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਦਲੀਲਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਮਹਲੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦੀ ਅੰਤਲੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ :

ਜਨ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਆਪਾ ਚੀਨੈ ਮਿਟੈ ਨ ਭ੍ਰਮ ਕੀ ਕਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684)

ਲੇਖ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਵ ਚੇਤੇ 'ਚ ਵਸਾਉਣਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸੁਚਿ ਹੋਵੈ ਤਾ ਸਚੁ ਪਾਈਐ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਸੁੱਚ ਰੂਪੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨਾਲ ਆਲਸ ਤੇ ਅਵੇਸਲਾਪਣ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿ ਸੁੱਚੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਭਾਂਡੇ 'ਚ ਹੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਸਤ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

‘ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ’ ਕੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਅਤੇ ਕੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ‘ਸਚੁ’ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਹੈ। ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ (ਮ:1) ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ-ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੁਆਰਾ ‘ਸਚੁ’ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਬਾਕਮਾਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਚੁ’ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 'ਚ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਸਚੁ ਦਾ ਹੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ।

ਕਿਉਂ ਜੁ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ 'ਚ ਤਿਆਗ ਦਾ ਤੱਤ ਕਾਫੀ ਅਸਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਤਿਆਗ' ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਨਾਅ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਯੋਗ ਅਣਇੱਛਿਤ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ 'ਚ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਤਈ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ‘ਅਖੌਤੀ ਸੰਤ’ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ/ਅਚੇਤ ਉਭਾਰ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਝਦਾਰੀ 'ਚ ਕਮੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਕਸੌਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਤਪ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਤਪ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿ ਪਰਵਾਰ, ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗੋਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲਗਦੇ ਕਰਤੱਵ ਨਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਝੂਠਾ ਦਿਖਾਵਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ :-

“ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਹਜ-ਯੋਗ ਸੰਜਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਮ ਦੇ ਭੈੜੇ ਰੂਪ ਦੀ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ‘ਏਕਾ ਨਾਰੀ ਜਤੀ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” (ਸਫਾ 29)

“ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਦਲੀਲ ਘੜ ਕੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਸ਼ੋ-ਇਸ਼ਰਤ ਮਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ-ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਵਾਲੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਲਾਸ-ਮਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। (HGT 30) "

“ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ' ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸੇਧ 'ਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ-ਸਾਥ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੁਚੇਤਨਤਾ ਵਾਲਾ ਉਸਾਰੂ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਲੇਖ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸੁਹਣੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ’ਚ ਖੂਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਕੀ ਹੈ:-

“ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਿਸੰਗਤ ਹੈ। (ਸਫਾ 33)"

‘ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮਨੋਰਥ’ ਬੜਾ ਹੀ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਅਤਿ ਮੁੱਲਵਾਨ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਮੁੱਢਲਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ 'ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੂਲ ਗਿਆਨ, ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਆਦਿ ਮਨੋਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕਤਈ ਦਰਕਿਨਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਪਰ ਮੇਲ-ਜੋਲ, ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਸਿਖਾਏ, ਉੱਥੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਯੋਗ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਬਣੇ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਯੁੱਗ ’ਚ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤਾ ਵੱਡਾ ਪਾਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੇਧ ਪੂਰਨ ਬਚਨ ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ `ਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਪਾਵਨ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕਥਨ ਵੀ ਕਿ :

ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਬਿਦਿਆ ਬੇਚਹੁ ਜਨਮੁ ਅਬਿਰਥਾ ਜਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1103)

ਕਦਾਚਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਣਗੌਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਵਿੱਦਿਆ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਹੱਥ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਸਲ ਪੰਡਿਤ (ਵਿਦਵਾਨ) ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਪੰਡਿਤ/ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖ “ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ . . . " ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਸਲੋਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੋਕ-ਲੁੱਟ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਜੋਕੇ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਗਾੜਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਨੂੰ ਦਿੜ੍ਹਤਾ ਸਹਿਤ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

“ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਦੁਹ ਹੂੰ ਮਹਿ ਏਕੈ” ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੁਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ, ਮਿਲਵਰਤਨ ਤੇ ਰਵਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਚਲਦਿਆਂ ਛਲ ਫਰੇਬ, ਫਿਰਕੂਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਸਹਿਤ ਬਚਣ ਤੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿਆਰ ਦੇ ਧਾਗੇ 'ਚ ਪਿਰੋਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ-ਰਸਤੇ ਬਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਦੂਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਭਰ 'ਚ ਇਨਸਾਨ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ।

‘ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ” ਅੱਜ ਦੇ ਏਨੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਯੁੱਗ 'ਚ ਵੀ ਅਜੇ ਤਕ ਲਿੰਗ ਵਿਤਕਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਪਰ ਸਾਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਲੇਖ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਜਾਣਨ ਤੇ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਯੋਗ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਾਰਥਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ ਹੈ।

‘ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਬਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਉੱਸਰੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਤੇ ਅਮਲ-ਓ-ਕਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ 'ਚ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਪੱਖ-ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਨਕਾਰਾਤਮਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ 'ਚ ਇਸ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਕਾਸ-ਵਿਗਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਸੁਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਅਤਿ ਨਰੋਏ ਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ 'ਚੋਂ ਦਾਲ 'ਚੋਂ ਦਾਣਾ ਟੋਹਣ ਸਮਾਨ ਦੋ ਕੁ ਵਿਚਾਰ ਸੁਝਾਅ ਹੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਕਮਾਉਣ ਹਿੱਤ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ :-

1. “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸੱਭਿਅਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਮੁਖ ਇਕ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਫਤ ਅਤੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਡੀ ਕਦਮਕਦਮ 'ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ, ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਗੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋ ਕੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” (ਸਫੇ 55-56)

2. “ਵਿਚਾਰ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਤਾਲਮੇਲ ਹੋਵੇ, ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਸੁਮੇਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” (ਸਫਾ 57)

3. “ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੌੜੇਪਨ ਤੋਂ ਬੋਲਚਾਲ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। "

4. “ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਿਬੇਕ ਬੁਧਿ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ।”

5. “ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰੀਤਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਈਚਾਰਾ' ਲੇਖ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਲਾਵੇ 'ਚ ਸਰਬ-ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਨੂੰ ਸਟੀਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਜਾਂ ਪਿੰਨ-ਪੁਆਇੰਟ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ-ਮਸਤਕਾਂ 'ਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਲੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹੈ ਹੀ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਤਕਰੇ ਵਖਰੇਵੇਂ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਝਗੜੇ ਕਿਉਂ? ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਭੈਅ ਖਾਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਇੱਛਤ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋਣ/ਰਹਿਣ ਲਈ ਉੱਚਤਮ ਰੂਪ 'ਚ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਲੋੜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਨਿਰਮਲ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ 'ਚ ਇਹਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦੀ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਸਿੱਖ ਸੋਚ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ’ਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਵੰਦੀ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸੁਮੇਲ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਗਾਸ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਹੋਣ 'ਚ ਨਿਸਚਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰੀਵ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਰਬੋਤਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਇਆ, ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਰਕੂਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ' ਲੇਖ ਇੱਕ ਅਤਿ ਆਵੱਸ਼ਕ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਉਪਯੋਗੀ ਵਿਚਾਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਦੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਰੌਚਿਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੋਰੀ, ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੁਸਤੀਚਲਾਕੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਨੂੰ ਉੱਚਿਤ ਫਿਕਰਮੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਤਿ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕਿਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਹਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੱਲਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਸਾਡੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲੇਖ ‘ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਾ ਮਤਿ ਕਰਹੁ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨੂੰ ਅਸਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅੰਤਿਮ (Ultimate) ਸੱਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ 'ਚ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਹਿੱਤ ਯੋਗ ਲੋੜੀਂਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਨੂੰ ਸਮਤੋਲ 'ਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਲੋਂੜੀਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ 'ਚ ਚਿਖਾ ਸਮਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਢਿਓਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਫ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਫਜ਼ੂਲ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ 'ਚ ਘਿਰ ਕੇ ਤਨ ਰੋਗੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਸੋਝੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਸਭ ਪੋਥੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਅਪਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲਾਹਾ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਰੋਗ ਰਹਿਣ ਦਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅੱਜ ਕਿੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਾਡੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ’ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜਵੰਦੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਜਾਂ ਅਲਗਰਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਲੇਖਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਜਾਲੇ 'ਚ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਉਪਕਾਰਤਾ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਰ ਉਲਝਣ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਸ-ਉਮੀਦ ਬੰਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ :

ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਬਹੁਤੁ ਤਿਸੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਚਿੰਤਾ ॥ ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਥੋਰੀ ਸੁ ਫਿਰੈ ਭ੍ਰਮੰਤਾ ॥
ਦੁਹੂ ਬਿਵਸਥਾ ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤਾ ਸੋਈ ਸੁਹੇਲਾ ਭਾਲੀਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1019)

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਅਨੂਪਮ ਅਤਿ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ, ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸਦਾ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਣ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਰੂਪ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲੋੜਵੰਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ ਅਮਲ 'ਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੋਕਲੇ ਦਰ-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ-ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੌਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ ਦਾ (ਅ) ਭਾਗ ਕੁੱਲ 78 ਸਟੈਂਡਰਡ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਾਡੇ ਯੁੱਗ 'ਚ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸਿਰ ਹੀ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਰੂਪ 'ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਲਏ ਜਾਣਦੇ ਵਡੇਰੇ ਝੁਕਾਅ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਵਿਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜਵੰਦੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਯੁੱਗ 'ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜਵੰਦੀ ਪਿਛਲੇ ਵਕਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸੱਚੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਾਡੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਇਹ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਜੋਦੜੀ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਪੂਰਨ ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ ਵਰਨਾ ਸੰਸਾਰ ਬੜੀਆਂ ਸੌੜੀਆਂ ਫਿਰਕੂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ-ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਿਰਮਲਤਮ ਅਮਲ-ਓ-ਕਰਮ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਸਦ-ਨਵੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ, ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਇਸਤਰੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ :

ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਪਰਲ ਬੱਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਨਵੀਨਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਸਾਂਝੀ ਹੈ (ਸਫਾ 80)

ਡਾ. ਟਾਇਨਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਅਤਮਿਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। (ਸਫਾ 80)

ਇਵੇਂ ਹੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਕਥਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੇਖ 'ਚ ਸੰਜੋਇਆ ਪਿਰੋਇਆ ਹੈ।

ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮਨੋਭਾਵ ਵੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ਿਵ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ :

ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਧੂਕੜੀ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭਰੰਸ਼, ਬ੍ਰਿਜ, ਅਵਧੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਰਾਠੀ, ਬੰਗਲਾ, ਫਾਰਸੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। (ਸਫਾ 82) ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਏਡਜ਼ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਰੂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਕਾਰੀ ਢੰਗ ਹੈ।

ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਲੇਖ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ' ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਧਰੋਹਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਤਦ ਹੀ ਇਹ ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ 'ਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਬਖਾਨ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਨਿਰਭਉ’ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਨਿਰਭਉ ਜਪੈ ਸਗਲ ਭਉ ਮਿਟੈ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ‘ਅਜੂਨੀ’ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ‘ਜੋ ਹਮ ਕੋ ਪਰਮੇਸਰ ਉਚਰਿਹੈਂ ॥ ਤੇ ਸਭ ਨਰਕ ਕੁੰਡ ਮਹਿ ਪਰਿਹੈਂ ॥ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆਇਆ ਹੈ।

‘ਜਪੁਜੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦ' 'ਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਰਹੱਸ’ ਦਾ ਅਰਥ ਏਕਾਂਤ 'ਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਢੋਲ ਵਜਾ ਕੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਣ ਵਾਲੀ।

‘ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ’ ਸੂਖਮ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੱਸਮਈ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਹੱਸਮਈ ਲੇਖ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਡਾ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਤਰਫੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਮਨ ਕੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।” “ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਰੁੱਤਾਂ, ਥਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਧਰਮ ਖੰਡ, ਕਰਮ ਖੰਡ ਅਤੇ ਸਚ ਖੰਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇਂਦਿਆਂ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਬੰਧੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਿਚਾਰ ਨੁਕਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉਭਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕਿ ਬਾਣੀ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਜਾਚ ਲੇਖ ਅਰੰਭ 'ਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਨਕ ਮਤਾ, ਸੁਮੇਰ, ਪਰਬਤ, ਅੱਚਲ ਵਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਗਏ। ਗਿਆਨ ਗੋਸਟਿ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਚਰਪਟਨਾਥ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਰੀਪਾ ਨਾਂਅ ਦੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਤੱਥ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰਪਟਨਾਥ ਅਤੇ ਲੋਹਾਰੀਪਾ ਨਾਥ ਨਾਂਅ ਦੇ ਸਿੱਧ ਦਸਵੀਂ-ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਗੋਸਟ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਨਾਥ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਗੋਰਖ ਪੂਤ ਨੇ ਲੋਹਾਰੀਪਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। (ਸਫਾ 106) ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਚਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨੁਕਤੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜੋਗਮਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅੰਤਰ-ਨਿਖੇੜ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸੇ ਬਾਣੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਖਾਸ ਨੁਕਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਕੁ ਬਾਣੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਉਪਯੋਗ 'ਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਹਨ।

‘ਅਨੰਦੁ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਜਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਅਨੰਦੁ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਹਜ, ਸੁਖ, ਨਿਰਬਾਨ, ਮੁਕਤਿ, ਹਰਿ ਰੰਗਿ, ਹਰਿ ਰਸੁ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸੋਅ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਲੇਖ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਵਡੇਰਾ ਭਾਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ‘ਅਨੰਦ' ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਤਿ ਵਿਆਪਕ ਤੱਤਸਾਰੀ ਤੇ ਡੂੰਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ, ਜੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ੈ-ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਬਸਤਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵੇਚਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਤਿਸਰਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸਹਿਜ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਂਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਚਾਰ :

1. ਸਰੀਰਿਕ ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੁਖ ਹੈ- ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਖ। ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਖ ਜਾਂ ਅਨੰਦੁ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। (ਸਫਾ 114)

2. ਤੀਸਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉਚੇਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੁਖ ਹੈ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ।

3. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ‘ਅਨੰਦੁ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। (ਸਫਾ 115) ਵੀ

4. ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਣਾ ਹੈ। (ਸਫਾ 117)

5. ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਨੰਦੁ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬਿਖਮ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। (ਸਫ਼ਾ 118)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਰਣਨ ਲੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਪਰੰਤੂ ਮੂਲ ਪੱਖ-ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ 'ਚ ਰਚੀ-ਮਿਚੀ ਤੇ ਗੜੂੰਦ ਹੋਈ ਸਹਿਜ, ਸਰਲ ਤੇ ਸੁੱਚੀ-ਸੱਚੀ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ 'ਚ ਦਰਜ ਕੁਝ ਕੁ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸਰਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਇਕ ਲੜੀਬੱਧ ਨਿਰਮਲ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਠਕਾਂ-ਸਰੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ/ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਇਕ ਮਾਤਰ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿਰਸਥਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਦੀਵੀ ਖੇੜੇ ਤੇ ਵਿਗਾਸ ਦੀ ਘੁੱਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਹਕੀਕੀ ਰੂਪ ’ਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਥਾਹ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀ 'ਚ ਆਉਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਪਾਠਕ ਵੀ ਚਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਵੀ ਤਾਂ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੀਤਲ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੀਤਲ ਦਿਲ 'ਚੋਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਉਗਮੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲਤਾ ਤੇ ਸੀਤਲਤਾ ਹੀ ਵੰਡੇਗਾ। ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਜਦ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ, ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮੂਰਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਜਿਸ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਜਾਣੂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਵਾਕਫ਼ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਜਦ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੁੰਦਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਪੁੱਛਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਲੀਮੀ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਝਾੜਨ ਲਈ ਵਧਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਉੱਤਰ ਦਾ ਏਨਾਂ ਅਸਰ ਪਿਆ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਅਤੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਹੋ ਗਏ। ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਸਾਕਾਰ ਮੂਰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਕੁਝ ਇਕ ਤੁਕਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ :

-ਤਨੁ ਮਨੁ ਕਾਟਿ ਕਾਟਿ ਸਭੁ ਅਰਪੀ ਵਿਚਿ ਅਗਨੀ ਆਪੁ ਜਲਾਈ ॥4॥
ਪਖਾ ਫੇਰੀ ਪਾਣੀ ਢੋਵਾ ਜੋ ਦੇਵਹਿ ਸੋ ਖਾਈ ॥੫॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 757)
-ਜਿਉ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਲ ਬਿਨੁ ਹੈ ਮਰਤਾ ਤਿਉ ਸਿਖੁ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਮਰਿ ਜਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 757)
–ਕੋਈ ਆਣਿ ਮਿਲਾਵੈ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮੁ ਪਿਆਰਾ ਹਉ ਤਿਸੁ ਪਹਿ ਆਪੁ ਵੇਚਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 757)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਾਣੀ

ਇਸ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰੀਚਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਰੂਪ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੀਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਆਰੰਭਕ ਪਾਵਨ ਤੁਕਾਂ ਹਨ:

-ਹਰਿ ਪਹਿਲੜੀ ਲਾਵ ਪਰਵਿਰਤੀ ਕਰਮ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 773)
-ਹਰਿ ਦੂਜੜੀ ਲਾਵ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਮਿਲਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 774)
-ਹਰਿ ਤੀਜੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਚਾਉ ਭਇਆ ਬੈਰਾਗੀਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 774)
-ਹਰਿ ਚਉਥੜੀ ਲਾਵ ਮਨਿ ਸਹਜੁ ਭਇਆ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 774)

ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਵਾਕ :

1. ‘ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ’ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤਵ ਜਾਪਦੇ ਹਨ :

. . . ਵਿਆਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਇਸ਼ਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ... ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰੰਗਣ ਦੇ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਮੋਹਰ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ’ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

3. ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

4. ਇਸ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਹੈ।

ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ

ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਇਸ ਬਾਣੀ 'ਚੋਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਵ ਜਾਂ ਬਾਅਦ 'ਚ ਅੰਕਿਤ ਵਾਕ:

ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਨਾਮੁ ॥
ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ ਬਿਸ੍ਰਾਮ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 262)

ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਣੀ ਹੀ ਸੁਖਮਨੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨਮੋਲ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪਾਈ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਉਹ ਮਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਹੀ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਹਰਤਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ :

-ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੁ ਏਕੁ ਹੈ ਦੂਸਰ ਨਾਹੀ ਕੋਇ ॥
ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਬਲਿਹਾਰਣੈ ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਸੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 276)
-ਸਰਗੁਨ ਨਿਰਗੁਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਆਪਿ ॥
ਆਪਨ ਕੀਆ ਨਾਨਕਾ ਆਪੇ ਹੀ ਫਿਰਿ ਜਾਪਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 290)

ਸਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਹਸਤੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਮਨ’ ’ਚੋਂ ਦੋਦੋ ਉਦਾਹਰਨਾਂ

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਗੱਲ ਸਿੱਧੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ।

ਹਰਿ ਜਸੁ ਰੇ ਮਨਾ ਗਾਇ ਲੈ ਜੋ ਸੰਗੀ ਹੈ ਤੇਰੋ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)

2. ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਤੀਖਣ ਅਸਰ ਵਾਲਾ ਹੈ :

ਯਹ ਮਨੁ ਨੈਕ ਨ ਕਹਿਓ ਕਰੈ ॥
ਸੀਖ ਸਿਖਾਇ ਰਹਿਓ ਅਪਨੀ ਸੀ ਦੁਰਮਤਿ ਤੇ ਨ ਟਰੈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ

1. ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਗਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬੜੀ ਹੈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ:

ਸਭ ਕਿਛੁ ਜੀਵਤ ਕੋ ਬਿਵਹਾਰ ॥
ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਸੁਤ ਬੰਧਪ ਅਰੁ ਫੁਨਿ ਗ੍ਰਿਹ ਕੀ ਨਾਰਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)

2. ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ :

ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ ॥
ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684)

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਵੱਈਏ

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਵੱਈਏ ਵਿਚਾਰ-ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਅਤੇ ਰੂਹ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਦੀ ਉਪਮਾ 'ਚ ਰਚੇ ਸਵੱਈਆਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਆਖਰੀ ਲੇਖ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਨਮੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਵਰੋਸਾਏ ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਮੇਟਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਲੇਖ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸੀਂ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ 'ਚ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਖ ਹੀ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ’ਚੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੇਖ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪਾਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ’ਚੋਂ ਤੱਤਸਾਰ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ:

1. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਭੱਟਾਚਾਰਯ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵੇਦ ਤਤੁ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਪੰਡਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
2. ਭੱਟ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਵਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
3. ਸਵੱਈਆ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛੰਦ ਹੈ। ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੋਤਿ ਸਦੀਵੀ ਹੈ।
4. ... ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
5. ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਸੰਕੇਤ ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਉੱਚਤਮ ਦਰਜੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
6. ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਕੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
7. ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵੱਈਆਂ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਪਾਉਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
8. ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਸਵੱਈਆਂ ਦਾ ਛੰਦ ਸਵੱਈਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਵੱਯਾ’ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਸਵੱਈਏ ਹੋਰਨਾਂ ਛੰਦਾਂ 'ਚ ਵੀ ਹਨ। ‘ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਈਏ’ ਜੁੱਟ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਵੱਈਆ ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਭੱਟ ਗਯੰਦ ਜੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਉਚੇਚੇ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰੇ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਨਿਕਟਿ ਬਸੈ ਬਨਵਾਰੀ ॥
ਤਿਨਿ ਲਹਣਾ ਥਾਪਿ ਜੋਤਿ ਜਗਿ ਧਾਰੀ ॥
ਲਹਣੇ ਪੰਥੁ ਧਰਮ ਕਾ ਕੀਆ ॥
ਅਮਰਦਾਸ ਭਲੇ ਕਉ ਦੀਆ ॥
ਤਿਨਿ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸ ਸੋਢੀ ਥਿਰ ਥਪ੍ਹਉ ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਅਖੈ ਨਿਧਿ ਅਪ੍ਹਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1401)

ਇਹ ਲੇਖ ਸੱਚਮੁਚ ਅਤਿ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ ਸਹਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀ ਨੇ ਬਾਕਮਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਭਰਪੂਰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਚਾਰਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰਨ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਕੁੱਲ ਦਸਾਂ ਹੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਰੋਏ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਇਕ ਮਾਲਾ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਪਿਰੋਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰੂਪ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਅਦੁੱਤੀ ਸੌਗਾਤ ਹੈ ਹੀ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਸਰਬ-ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ 'ਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਲਾਸਾਨੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਅਦਭੁੱਤ ਤੋਹਫਾ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।