ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਚੱਪੇ-ਚੱਪੇ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਛੁਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਵਕਤ ਦੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਦੇ ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਜਿਹੜੇ 40 ਸਿੱਖ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ, ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਆਏ ਸਨ- ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਫਤਹਿ ’ਚ ਭਰਪੂਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਪਿਛਲੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਝਬਾਲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ’ਚ ਵੀ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਹੱਥ ਸੀ। ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਬੜੇ ਹੀ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਘਟਿਤ ਯੁੱਧ, ਗੁਰੂ-ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।

1. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਅਪਾਰ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਮਾਝੇ ਦੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਵੈਰੀ-ਦਲ ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਥੇ ਪੁੱਜਾ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 40 ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆ ਪਏ ਕਿ ਵੈਰੀ ਦਲ ਨੂੰ ਭੱਜਦਿਆਂ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ 40 ਦੇ 40 ਸਿੰਘ ਜਾਮੇ-ਸ਼ਹਾਦਤ ਪੀ ਗਏ। ਵੈਰੀ-ਦਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ’ਚੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਹਿਤ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਿਉਂ ਹੀ ਟਿੱਬੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਇਥੇ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਣਾ ਮਿਲਿਆ। ਗੁਰੂ-ਪਿਤਾ, ਸਿੰਘ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਤੁਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਖ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵਿਸਮਾਦੇ ਆਵੇਸ਼ ’ਚ ਆਏ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ‘ਇਹ ਲੋਕ ਸੁਖੀਏ ਪਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲੇ-ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਆਪਹਿ ਮੇਲੇ’ ਦੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਅਸੀਸਾਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਤਾਹੀਓਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਡਿੱਠਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਜੋ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੋਹਰੀ ਸੀ, ਅਜੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਗੋਦ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਲੋਸਦਿਆਂ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਿਹਾਲ-ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਹਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰ ਕੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਬੇਦਾਵੇ ਦਾ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਪੜਵਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਹਿਤ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਦਕਾ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਧਰਤੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਖਵਾਈ।

40 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਵੈਰੀ-ਦਲ ਨਾਲ ਜੂਝੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਸਖ਼ਤ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਨੌਂ-ਬਰ-ਨੌਂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕੀਦਾ ਦੇਖ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪੀ। ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਕਤ ਯੁੱਧ-ਸਥਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮਿਲਾਪ-ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ’ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ ’ਚ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ’ਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦੇਸੂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕੈਥਲ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਹਰਿਸਹਾਏ (ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਵਾਲਿਆਂ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਅਟਾਰੀ ਵੀ ਦੇਖਣ ’ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਟਿੱਕਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉਕਤ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕਾਫੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਘੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਇਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਧੂੜ ਮੱਥੇ ਲਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

2. ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤ ਸਰੋਵਰ

ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਢਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਾਗਲੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੈਰੀ-ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰੇ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਇਕ ਠੋਸ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਣ ਵਿਚ ਇਹ ਢਾਬ ਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਨਗਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਲਈ ‘ਮੁਕਤਸਰ’ ਨਾਮਕਰਨ ਵੀ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਜਰਨੈਲਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੁਹਕਮ ਚੰਦ ਨੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਪਾਰ ਧਨ ਖਰਚ ਕੇ ਕਰਵਾਈ। ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਰਜਮੈਂਟ ਨੰਬਰ 14, 35 ਅਤੇ 36 ਨੇ ਉੱਦਮ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਡੇਢ ਮੀਲ ਲੰਬੀ ਪੱਕੀ ਹੰਸਲੀ ਬਣਵਾ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜਲ ਭਰਨ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

3. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ

ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਜੰਗ ਦੇ ਵਕਤ ਝਾੜ ਤੇ ਕਰੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਣਨੀਤੀ ’ਚ ਗੁਰੂ- ਬਖਸ਼ੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਸਦਕਾ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦੇਣ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਚਾਦਰੇ ਤਾਣ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ’ਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ।

4. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ

ਇਹ ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 40 ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਦੀ ਤਰਫ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਹਨ।

5. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ

ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਡੇਢ ਮੀਲ ਲਹਿੰਦੇ ਦੀ ਤਰਫ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਵੈਰੀ-ਦਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਨ ’ਚੋਂ ਤੀਰ ਚਲਾ ਕੇ ਠੱਲ੍ਹਿਆ। ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸੋਢੀ ਮਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਸੌ ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਹਿਤ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਰਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

6. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਸਰ ਸਾਹਿਬ

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਜਦੋਂ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਤਰਫ ਚਾਲੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰੀ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਦਮ ਪਾਉਣ ਸਾਰ ਰਕਾਬ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਉਹ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਰਕਾਬ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਅਜੇ ਤਕ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਧੰਨ ਹੈ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਬਿਹਬਲ ਪਿਆਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਮਜੀਠੀ ਰੰਗ ’ਚ ਉਸਾਰਿਆ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪੱਕਾ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ’ਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਥੇਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ।

7. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ (ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਰੁਪਾਣੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਛੱਪੜੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਉਸਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਦਾ ਸਦਕਾ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ-ਜਨ ਸਰੋਵਰ ’ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

8. ਬੋਹੜ ਵਾਲਾ ਖੂਹ

ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਜਲ-ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਇਸ ਢਾਬ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੂਹ ਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸਦਿਆਂ ਇਹ ਖੂਹ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ 10 ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੋਂ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਲਿਆ ਕੇ ਸੇਵਾ- ਸਿਦਕ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸਮਾਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ। ਚੂਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੋਟਕਪੂਰੇਨਦੀ ਤਰਫੋਂ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਥਕ ਜਰਨੈਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਖੂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤਿ ਖਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੀਣ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ’ਚ ਇਹ ਉਪਯੋਗ ’ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

9. ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਨਿਵਾਸ- ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸੇਵਾ-ਹਿੱਸਾ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਪੂਰਵ ਉਸਰਿਆ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਢਾਹ ਕੇ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਹਰਿ-ਜੱਸ, ਗੁਰੂ-ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ-ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਲਾਹਾ ਖੱਟਦੀ ਹੈ।

10. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਣਸਰ ਸਾਹਿਬ

ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਫਰਲਾਂਗ ਲਹਿੰਦੇ ਦੀ ਤਰਫ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਖਿਦਰਾਣਿਓਂ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਪਧਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਵੇਰੇ ਸਵੱਖਤੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਦਾਤਣ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ’ਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਕ ਛੋਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ।

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਇਕ ਮੁਗ਼ਲ ਦੀ ਮਾੜੀ ਯਾਦ ਚੇਤੇ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਇਕ ਕਬਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਇਹ ਮੁਗ਼ਲ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਜਾਨ-ਲੇਵਾ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਝੀ ਮਨਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗੜਵੇ ਦੀ ਕਾਰਗਰ ਸੱਟ ਖਾ ਕੇ ਥਾਏਂ ਹੀ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਦਾ ਫਲ ਭੁਗਤ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੂ ਆਪਣੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇਸ ਕਬਰ ਨੂੰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕਰਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ :

1. ‘ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ’, ਲੇਖਕ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ- ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
2. ‘ਸੋ ਥਾਨੁ ਸੁਹਾਵਾ’, ਲੇਖਕ ਸ. ਰੂਪ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ- ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ: ਪ੍ਰ: ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।