ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਇਕ ਰਸੇ ਹੋਏ ਕਲਮਕਾਰ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਵੀਸੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਰੰਗ ਭਰੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਮ-ਵੀਰ’ ਦੇ ਚੀਫ ਐਡੀਟਰ ਵੀ ਸਨ। ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਥਲੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਝਾਤ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ, 1916 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਨੀ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਫੌਜੀਪੁਰਾ-ਖਾਗ ਬਰੇਵਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖਾਗ ’ਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਸ. ਰੰਗੀਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਆ ਗਏ। ਮਾਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ. ਰੰਗੀਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਲਾਡਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਫੌਜੀਪੁਰਾ ਖਾਗ ਬਰੇਵਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਫੌਜੀਪੁਰਾ ਹੈ। ਸਟੇਟ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਪੰਥ-ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਪਿੰਡ ਨੈਨਸੁਖ (ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ) ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ’ਤੇ ਆਪ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਉੜੀ ਰੱਖ ਲਈ। ਇੱਥੋਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਿਲਗਿਤ ਲਗਾਈ ਗਈ।

ਗਿਲਗਿਤ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਾਮ ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਗਿਲਗਿਤ ਦੇ ਮੁਲਖਈਏ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਕੁਰਸੀ ਨਾਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :

ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਕੌਰ ਜੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ 1947 ਈ: ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ 35 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਹੇਠ 1932 ਈ: ਤੋਂ ਹੀ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਨੂੰ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭੱਜਦੌੜ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ 30 ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਫੋਜਦਾਰੀ ਹਤੱਕ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਸਿਰਕਾ ਬਿਲ ਜਬਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਕੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਦੌੜਨਾ-ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥਕੜੀ ਪੁਆ ਕੇ ਤਰਾਲ, ਅਵੰਤੀ ਪੂਰਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥਕੜੀ ਪੁਆ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀਆਂ, ਮਾਰ-ਮੁਟਾਈ ਤੇ ਜਾਨੋਂ-ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਮੀਰਾਂ ਕਦਲ, ਗੁ: ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਮਵੀਰ’ ਵਿਚ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਣੋਂ ਤੇ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲਣੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਟਲੇ ਅਤੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲਿਆ। ਆਖਰ 20 ਜਨਵਰੀ, 1976 ਈ: ਨੂੰ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੋਣਾਂ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਇਕ ਵਿੰਗ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀ 4 ਅਗਸਤ, 1940 ਈ: ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਸਨ; ਜੋਕਿ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਈ: ਦੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਕਸ਼ਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਰਿਯਾਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਿੱਲੀ, ਮਿਤੀ 17 ਮਈ, 1981 ਈ: ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ‘ਸਿਖ਼ਸ ਔਫ ਕਸ਼ਮੀਰ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਜੋ ਇਕ ਪੱਕੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਨੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਖਤਮ ਕਰਵਾਈ।

"The management of Gurdwara has been a controversial issue among the Kashmiri Sikhs for a long time State Sikh leader Gyani Kartar Singh Komal Ji a dedicated and unassuming social worker has been fighting against social evils among Sikhs and proper management of gurdwaras through his Urdu weekly Karamver. He among others was responsible to a great extent for the introduction of the gurdwara act in the J&K state, Which ended the centuries old hegemony of mahants. Gyani kartar Singh Komal jI, a social worker and the famous sikh leader who crusade for the enhancement oh the Gurdwara act which ended the centuries old hegemony of mahants in the Kashmir valley." (Ref. The Hindustan times; 17 May, 1981, P:9)

ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸਵਰਗੀ ਗਿਆਨੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਐਮ. ਐਲ. ਏ. ਨੇ ਇਹ ਐਕਟ 29 ਮਾਰਚ, 1973 ਈ: ਵਿਚ ਸੱਯਦ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਆਪ ਕਰਨ। ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ। ਇਹ ਉਰਦੂ ਦੇ ਵੀ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ‘ਅਦੀਬ’ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਦੀਰ ਸਨ। ਸਤਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। 1935 ਈ: ਵਿਚ ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸੋਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪਵਿਤੱਰਤਾ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ, ਕੋਮਲ ਜੀ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਥਾਣੇਦਾਰੀ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਲੱਗੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਜਥਾ ਨੰ: 2 ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 1936 ਈ: ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਖ਼ਿਲਾਫਤ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੱਟੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਗਬਲ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਟਨ ਅਨੰਤਨਾਗ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਕਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨੱਸ ਜਾਣਾ ਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆਲਾ ਤਰਨ-ਤਾਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਐਸ. ਐਸ. ਐਮ; ਗਿਆਨੀ ਆਦਿ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ 1939 ਈ: ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਰਤ ਆਉਣਾ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਬੈਠਣਾ ਤਾਂ ਸਹੀ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾ ਭੁਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਹੈ।

ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕੋਮਲ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਮਲ ਜੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਿਆਂ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਰਿਆਸਤ ਭਰ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਲਿਖਾਰੀ, ਰਾਗੀ ਤੇ ਬੁਲਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਅਫਜ਼ਾਈ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਰਿਆਸਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਸਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਥਕ ਲਾਭਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਤਕਰੀਰ ਤੇ ਤਹਿਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1947 ਈ: ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ (ਵੀਕਲੀ) ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੀ ਹਰ ਭੀੜਾ ਸਮੇਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ 1964 ਈ: ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਕਰਮ-ਵੀਰ’ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ 20 ਸਾਲ ਜੋ ਭਾਰੀ ਕਲਮੀ ਸੇਵਾ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ। 1943 ਈ: ਦਾ ਸਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਚਰਨ, ਅਸਤੈਨ ਬੈਰਵਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ ਮਤਾ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਵਿੱਰੁਧ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਤਹੀਨ ਦਾ ਕੇਸ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ 1943 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਕਰੀਰ ਵਿਚ ਡੋਗਰਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਜਗੜ ਸ਼ੇਰ ਗੜੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਹਿਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ 7 ਸਾਲ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਗ-ਬਾਲ ਅਨੰਤਨਾਗ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮਟਨ ਸਾਹਿਬ ਅਨੰਤਨਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਮਟਨ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਟੇ ਲੱਭਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਜਮੇ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕਾਜ਼ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

1947 ਈ: ਵਿਚ “ ਸਿੱਖ ਕਾ ਸਰ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਕਾਰਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਣੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੇ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਜੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1950 ਈ: ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਨ ਜ਼ੁਰਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਮੁੜ ਵੱਸਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਰੀ ਸਿਆਸੀ ਭੁੱਲ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗ਼ਲਤੀ ਕਾਰਨ ਹਰ ਨਵੇਂ ਚੰਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ 1958 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਕੋਮਲ ਹੁਲਾਰੇ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤੀ ਕਲਚਰਲ ਅਕਾਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਕਰਨ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਕਾਲਰ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਜੀ ਨੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਫਰਵਰੀ, 1977 ਦੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ 2 ਜੂਨ, 1977 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਝੀ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਕੀਤੇ ਸੀ ਉਸ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਦਿਲੋਂ-ਬ-ਜਾਨੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਦੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਈ ! ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਆਸਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਬਦਨਾਮ ਧੱਬਾ ਧੋਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ |

ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ’ਚੋਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਸੀ।

ਪਹਿਲੀ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਤਹਿਰੀਕ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਦਿਲ ’ਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਜੋ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਂਜ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰੂਹ-ਏ-ਰਵਾਂ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ ਚੱਲਦੀ, ਤਾਂ ਕਈ ਸੱਜਣ ਸੋਡਾ-ਵਾਟਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਮਹੰਤ ਧੜੇ ਦੀਆਂ ਹਾਕੀਆਂ, ਲਾਠੀਆਂ, ਹੂਰਿਆਂ, ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਤੇ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ। ਕਈ ਭੁੱਲੜ ਵੀਰ ਮਹੰਤ ਧੜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਐਸੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਮਹੰਤ ਧੜੇ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ “ਮੈਨੂੰ ਕੀ” ਆਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਸਾਧ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਮਹੰਤ ਧੜੇ ਨਾਲ ਯਾਰੀ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਲੀਡਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਚਮਕਾਉਣ ਲਈ, ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ, ਸ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਾਣ ਜੀ, ਸ. ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬੋਰਡ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ’ਤੇ ਵੀ ਉਤਰ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਰੀਰਾਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕਰ ਕੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਲਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ 13 ਜਨਵਰੀ, 1970 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਚਹੁੰਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਭਤੀਜਿਆਂ, ਕੁੜਮਾਂ ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਅਣਖੀਲਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਹੀ ਮਹੰਤਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ, “ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਹੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਮਹੰਤੀ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਸਾਰਾ ਚੜ੍ਹਾਵਾ, ਗੋਲਕ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੜੱਪ ਕਰ ਲੈਣਾ ਪਰ ਸਿਰਫ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹੀ ਨਾ ਬਣਨਾ, ਇਹ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਸੰਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਭਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਾਂ ਗ਼ਲਤ ਤੇ ਝੂਠ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾ ਐਸ਼ ਮੁਕਾਮ ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਇਸ ਹੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਹੀ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ, “ਮੈਂ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਅੰਤਲੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ। ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ! ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ! ਤੁਸੀਂ ਮਹੰਤਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਲਿਹਾਜ਼ ਕਰੋ, ਝੂਠੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਪਾਲੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਤਲੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲੜਦਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਸਹਾਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਪਰ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰਾ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਮਰਾਂਗਾ” (ਅਖ਼ਬਾਰ ਕਰਮ ਵੀਰ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ 16 ਜਨਵਰੀ, 1970, ਜਿਲਦ-6, ਨੰਬਰ-10)

ਅਖਬਾਰ ਕਰਮ-ਵੀਰ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ੁਮਾਰੇ ਵਿਚ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਹੀ ਸਨ। ਜਿੰਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਹੀ ਸਨ। ਗੁ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਹਰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਤੇ ਹਰ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 16 ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਿਵਸ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਤੇ ਹਰ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਵਿਭਾਗ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡ ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇਹ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਤਹਿਰੀਕ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਗਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਰਗਰਮ ਸਾਥੀ ਕਈ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਚਲੇ ਗਏ, ਇਹ ਘਾਬਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੂੰਏਂਧਾਰ ਤਕਰੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਦਾਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ‘ਕਰਮ ਵੀਰ’ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਕਿਤਾਬਚੇ ਤੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬੋਰਡ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ‘ਕਰਮ ਵੀਰ’ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਨੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। “ਰਾਤਿ ਦਿਵਸ ਕੇ ਕੂਕਨੇ ਕਬਹੂ ਕੇ ਸੁਨੈ ਪੂਕਾਰ” ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ-ਘਰ ਅੰਦਰ ਕੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਨੇ ਸਟੇਟ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ 29 ਮਾਰਚ, 1973 ਈ: ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ! ਉਹ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੁਹਿਰਦ ਯਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1976 ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਕਰਮ ਵੀਰ’ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨਿਧੜਕ ਤਰਜਮਾਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਹੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ’ ਤੇ ‘ਕਰਮ ਵੀਰ’ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਭਾਗ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਆਸਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਨੀ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਗਰਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਲਾਭ ਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ. ਹੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ 1924 ਈ: ਤੋਂ 1929 ਈ: ਤਕ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕੀਤੀ। ਮਹੰਤ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮਾਧ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸਤਕਰਾਰਿ ਹੱਕ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਿਆਸਤੀ ਸਿੱਖ ਜਿਥੇ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਰਬਲ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਗ਼ੁਰਬਤ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ। ਪਰ ਸ. ਹੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਬੇਇਜ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੂਝਵਾਨ ਸਨ।

ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 2000 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਤਹਿਰੀਕ ਚਲਾਉਣੀ ਪਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਦਣਾ ਪਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਰਨ ਅਸਥਾਨ ਬੇਰਵਾ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ 1943 ਈ: ਨੂੰ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਪੰਥਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋਈ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤੇ ‘ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ’ ਦਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਭਰ ਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਣ ਕਰਵਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਤੇ ਤਦ ਤਕ ਤੀਕ ਅਰਾਮ ਨਾ ਕਰਨਗੇ ਜਦ ਤੀਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ, ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਬਦਨੁਮਾ ਧੱਬਾ ਰਿਆਸਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਧੋਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਭਾਣਜੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਅਸੂਲ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਰ ਕਈ ਸੱਜਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਬਹਿ ਗਏ ਜਾਂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਹਾਮੀ ਬਣ ਗਏ।

ਇਸ ਪੰਥਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੇ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੇਰਵਾ, ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਘੁੰਡੀ ਬੇਰਵਾ, ਸ. ਉਂਕਾਰ ਸਿੰਘ ਜੈਲਦਾਰ ਸੋਗਾਪੁਰਾ ਬਡਗਾਮ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤਲਾ, ਮਾਸਟਰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਰੈਂਕੀ ਪੁਰਾ, ਭਾਈ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਰ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾ, ਮਾਸਟਰ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਰਨਾ ਬਡਗਾਮ, ਸ. ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਮਿਸਤਰੀ ਇਛਾਹਾਮਾ, ਬੇਰਵਾ, ਸ. ਰੰਗੀਲ ਸਿੰਘ ਭਟਪੁਰਾ, ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਚਰਾਲੀ ਘੁੰਡੀ, ਸ. ਸਨਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਜੈਲਦਾਰ ਗਡਾ ਪੁਰਾ, ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਈਮੂ, ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨਲੂਛੀ, ਗਿਆਨੀ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਅਭਿਆਲ, ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੁਕਤ, ਜੰਮੂ, ਸ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ, ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜ਼ਜ਼ਬੁਗ ਆਦਿ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਸ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਾਣ ਜੀ, ਸਕੱਤਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਸ ਸੁਆਗਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ। ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਦੀਵਾਨ ਤੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਏ ਗਏ। ਪਰ 1945 ਈ: ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਗਾ ਬਲ ਅਨੰਤ ਨਾਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਉਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਭਾਰੀ ਉਲਝਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੂਜੀ ਤਹਿਰੀਕ ਕੁਝ ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਮਟਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਝਗੜਾ ਉੱਥੋਂ ਦਿਆਂ ਪੰਡਤਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜ ਪਿਆ। ਦੋ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੋਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਤਹਿਰੀਕ “ਮਹੰਤ-ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ” ਮੱਠੀ ਪੈ ਗਈ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਗੁਰਪੁਰਬ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿਚ ਹੀ 1947 ਈ: ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ 35 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨੂੰ ਅਗਨਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲ ਕਟਵਾ ਕੇ ਧਰਮ, ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਪੱਤ ਬਚਾ ਕੇ ਜੂਝ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੰਥ ਰਤਨ ਅਕਾਲੀ ਕੋਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਚਾਰਕ ਸਭਾ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 16 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭਾ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਲੈਕਚਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਥਵਾ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਭਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਚੱਜ ਆਏ, ਉੱਥੇ ਕਵੀ, ਰਾਗੀ ਤੇ ਬੁਲਾਰੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ' ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਥੇਦਾਰ ਕਪੂਰ ' ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1947 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਗੂ, ਲੀਡਰ ਤੇ ਵਰਕਰ ਧਰਮ ਅਣਖ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਤਹਿਰੀਕ ਵਾਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਤੇ ਉੱਜੜੇ-ਪੁੱਜੜੇ ਸਿੱਖ (ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਤਨਾਗ ਅਤੇ ਤਹਿ: ਬਡਗਾਮ ਦੇ) ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਦਰ-ਦਰ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੀ ਕਠ-ਪੁਤਲੀ ਸੇਵਾ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਜ ਕੇ ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਤਬਾਹ ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਸਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਬੇਰਵਾ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1949 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਾਨਫਰੰਸ ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਮੀਰਾਕਦਲ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 500 ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਸ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਾਣ ਜੀ, ਸਕੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸ. ਆਇਆ ਸਿੰਘ ਬਾਗੀ ਜੀ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਕਾਵਾੜਾ, ਸ. ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਜ਼ਬੂਗ ਬਡਗਾਮ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡਨਾ ਜੰਮੂ, ਮਾਸਟਰ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਡਗਾਮ, ਮਾਸਟਰ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਉਪਲਨਾ, ਸ. ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕਾਹਨਾ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾ, ਮਾਈ ਜਮਨਾ ਕੌਰ ਜੀ ਗੋਹਿਨਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਉਜਾਗਰ ਸਿੰਘ ਪਾਤੂਸਾ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਟੰਗਾਮੂਲਾ, ਸਕੱਤਰ, ਗੁ: ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਬਾਰਾਮੂਲਾ, ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼, ਬਾਰਾਮੂਲਾ, ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਬਰ, ਆਗੂ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ, ਗਿਆਨੀ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਦਿ ਨੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਮੇਟੀ ਵਿਰੁੱਧ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ, ਕਲਗੀਧਰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਭਾ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਤਾਰੀਖ਼ੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਰਿਆਸਤ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਕਈ ਸਾਲ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਬੇਰਵਾ ਅਤੇ ਬਡਗਾਮ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਹਿਰੀਕ ਵਿਚ ਸ. ਮਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਰੈਨੀਪੁਰਾ, ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਕਾਬਲੀ ਜੀ ਫੌਜੀਪੁਰਾ ਬੇਰਵਾ ਸ. ਜਨਕ ਸਿੰਘ ਇਛਾਹਾਮਾ, ਬੇਰਵਾ, ਮਹੰਤ ਦੇ ਕੁੜਮ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਬੁਨਾਹਾਮਾ, ਸ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਬਾਡੇ ਬਾਗ, ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਬੇਰਵਾ ਦਿਆਂ ਦਰਜਨ ਵਰਕਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਚੰਗਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। 21 ਜੁਲਾਈ, 1949 ਈ: ਦੇ ਦਿਨ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ 32 ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ, ਹਾਕੀਆਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਟੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਕਾਲੀ ' ਆਗੂ ' ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਇਸ ਪਲਟੂਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਤਕਰੀਰ ਨਾ ਕਰਨ। ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਕਰੀਰ ਵਿਚ 32 ਹਥਿਆਰਬੰਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਡਰ ਕੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਖਤਮ ਕਰੋ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ।” ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਮਹੰਤ ਧੜੇ ਨੇ ਹੁਲੜਬਾਜ਼ੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕੋਮਲ ਬਦਮਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੋ, ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੋ ਆਦਿ। ਉਹ ਅਵਾਜ਼ੇ ਕੱਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਦੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਮਹੰਤ ਆਪਣੇ 32 ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਸਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਅਣਖੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਭਾਜ ਖਾ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਧੜਾ ਕਾਠੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਪਲੇਡੀਅਮ ਟਾਕੀਜ ਲਾਲਚੌਂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਮਕ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਚ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਹਰਾਉਣ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਤੇ ਸ. ਨਿਰਮਾਣ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਰਖਾਉਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ 21 ਜੁਲਾਈ, 1949 ਈ: ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਗੁ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਰਾਤ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ’ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜੁੱਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕੁੱਦਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਗੁ: ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੂਹ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਬੀਰ-ਰਸ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਭਾਈ ਜੀ ਜ਼ਰਾ ਹੋਸ਼ ਕਰੋ, ਇਸ ਥਾਂ ਸੰਗਤ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਰਹੇ ਹੋ!” ਇਹ ਗੱਲ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਇਸਤਰੀ ਸਤਿਸੰਗ ਸਭਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਇਸਤਰੀ ਸਤਿਸੰਗ ਸਭਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ-ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ, ਨਾਲ ਲੈ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦਿਆਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਵੰਡਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰਾਨਾ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਚਿੜ ਕੇ ਮਹੰਤ ਧੜੇ ਨੇ 29 ਅਗਸਤ, 1959 ਨੂੰ ਗੁ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਦੁਪੱਟਾ ਉਤਾਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਨਿੰਦਨੀਯ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ? ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਹੰਤ ਧੜਾ ਸੰਗਤ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਾਰਨ ਕਾਫੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਸਗੋਂ ਦੁਗਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਦੂਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਅਕਤੂਬਰ 1958 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1964 ਤਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਬਣੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬੋਰਡ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਕੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅਖੀਰ ਦਸੰਬਰ 1967 ਨੂੰ ਕੁਝ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਬੀਬੀ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾ ਟਿਕੇ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਉਹ ਕੇਂਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਹੇਮਕੁੰਟ ਮਿਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਪੰਥ-ਸੇਵਕਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੇ ਇਸ ਉਛਾਲ ਦੀ ਰਾਸ ਫੜ ਲਈ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ, ਬੁਲਾਰੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਮਹੰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਰਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਗੱਭਰੂ ਹਾਕੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਆ ਖੜੋਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਮਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪਗੜੀ ਲਾਹ ਦੇਣੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਤੱਕ ਮਹੰਤ ਪਰਵਾਰ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦਾ ਜਾਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਤਨ ਸੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੇਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮਹੰਤ ਢਾਣੀ ਨੇ ਕੋਮਲ ਜੀ ’ਤੇ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਣ ਲਾ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਪਵਾਈਆਂ। ਥਾਣਿਓਂ-ਥਾਣੇ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰਖਵਾਇਆ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ’ਚੋਂ ਬਰੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਣ ਖਲੋਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੰਝ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ 1924 ਈ: ਤੋਂ 1975 ਈ: ਤਕ 50 ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਮੁਕਾ ਕੇ ਅੰਤਲੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਆਣ ਪੁੱਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਉੱਘੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਪੰਥ-ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ, ਬਾਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਜੰਮੂਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਐਲ. ਏ., ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂਕਸ਼ਮੀਰ, ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, जख ' ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥਕ ਪਾਰਟੀ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬੋਰਡ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਬੇਰਵਾ ਅਤੇ ਬਡਗਾਮ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਪਲਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 1 ਜੂਨ, 1977 ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਆ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਗਾਟਾਵੇ ਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਲਈ ਇਸ ਅਵਸਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁੱਭ ਦਿਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮਾਤ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਭਖਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਮਾਈ-ਭਾਈ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਖਲੋ ਕੇ ਤੇ ਛਬੀਲਾਂ ਲਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼-ਆਮਦੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਲੋਕ ਹੀ ਲੋਕ ਸਨ।

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਵੀ ਗਦ-ਗਦ ਹੋ ਪੰਝੀਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਦੀਦਾਰ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਝੀ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਾਂਗਾ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।

1970 ਈ: ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ ਵੀ ਮਹੰਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਰਪੂਰ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ:

1936 ਈ: ਵਿਚ ਪੰਥ ਰਤਨ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਪੰਥ ਰਤਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਸਭਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਸਭਾ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਇਸ ਸਭਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਬਾਰੇ ਉਲੀਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਘੋਖਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਕੁੜਮਾਈ ਵਿਆਹ, ਦੁਸਹਿਰੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਸੇਧ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਣ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੇਜਾਂ, ਦੀਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਸ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਪ ਜੀ ਨੇ 1940 ਈ: ਤੋਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ’ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਐਡੀਟਰ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਤੇ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। 1964 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਕਰਮਵੀਰ’ ਉਰਦੂ ਅਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਲੇਖਾਂ- “ਖਾਲਸਾ ਜੋ ਨਿਰਧਨ ਕੋ ਪਾਲੈ”, “ਧਾੜ ਪਈ ਘਰ ਲੁਟਿਆ ਲੋਗਾ ਭਾਣੇ ਜੰਝ” ਜਾਂ “ਗੁਰ ਰੀਤੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਜਗ ਰੀਤੀ’’ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਪੈਂਫਲਿਟਾਂ ਤੇ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਸਟਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਏ ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਵੀ ਲਏ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹੁ-ਰੀਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਥਨੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੂਰੇ ਵੀ ਬਣੇ। ਆਪ ਜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ, ਕੁੜਮਾਈ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਭਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਰਾਦਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ।

ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਰੀਬ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਹੈ-- ਸਮਾਜਸੁਧਾਰ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾਦਾ ਬਣਾਈਏ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੀ ਤੇ ਫਜ਼ੂਲ-ਖਰਚੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦਿੰਦੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੇ, ਤਬਕੇ ਜਾ ਕੌਮ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ 12 ਦਸੰਬਰ, 1992 ਈ: ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਗੋਬਿੰਦ ਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ 77 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸੱਚਖੰਡ ਤੁਰ ਗਏ। ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਦੌਰ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹਵਾਲੇ :

੧. ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਫਰਵਰੀ 1977, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
੨. ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚੋਂ।
੩. ਕੋਮਲ ਜੀ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ- ਕਰਮ ਵੀਰ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।
੪. ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ।
੫. ਗਿਆਨੀ ਕੋਮਲ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੋਮਲ ਹੁਲਾਰੇ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚੋਂ 1
੬. ਹੀਮਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ ਜੀ, ਸੈਮੀਨਾਰ ( ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ) ਵਿੱਚੋਂ
੭. ਹੀਮਾਲ- ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ।
੮. ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੰਥਕ ਸੰਦੇਸ਼', ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ- ਕਸ਼ਮੀਰ।
੯. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ, ਅਖਬਾਰ ‘ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ' ਵਿੱਚੋਂ।