ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਸਿੱਖੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬੇਟੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈਆਂ-ਇਕ ਪੀਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮੀਰੀ ਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, “ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਮਾਇਕ ਭੇਟਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਸ਼ਸਤਰ ਵੀ ਲਿਆਇਆ ਕਰਨ। ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਵਧੀਆ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਸ਼ਸਤਰ ਭੇਟਾ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ’ਤੇ ਮੇਰੀ ਖਾਸ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੋਵੇਗੀ।” ਸੋ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੇ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਨਰੋਏ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਅਤੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ, ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਗਤਕਾ, ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦੌੜਾਂ, ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਲਈ ਅਲੱਗ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੀ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਵੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮਾਨੋ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਮਈ ਧੁਨਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਗਰਮਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਣੇ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਏ। ਉਪਰੋਕਤ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਤੀਫ ਇਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪਲਟਾ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਕ ਨਵੇਂ ਤੇ ਅਨੋਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ’ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਇਕ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਹਿਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਾਣ-ਮੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵੇਖਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਸਲਤ ਤਹਿਤ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕ ਲਿਆ। ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਕਿਆਮ ਸਮੇਂ ਜਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੈਂਪਾਂ ’ਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ, ਇਕ ਗਰੀਬ ਸਿੱਖ ਘਾਹੀ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੱਥ-ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ ਵਾਹੋ-ਦਾਹੀ ਭੱਜ ਉੱਠਿਆ ਪਰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਇਕ ਟਕਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਭੇਂਟ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਇਸ ਗਰੀਬ ਘਾਹੀ ਦੀ ਇਹੋ ਭੇਟਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨੀ।” ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕੈਂਪ ਹੈ- ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹੋ ਟਕਾ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਲਿਬਾਸ ਦੁਨਿਆਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ-ਸਿਰ ’ਤੇ ਕਲਗੀ, ਹੱਥ ’ਤੇ ਬਾਜ਼, ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਜ਼ਾਮਾ, ਗਲ ਐੱਚਕਨ (ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ), ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਨੋਕਦਾਰ ਦੇਸੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਾਰਡਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।” ਏ.ਸੀ. ਬੈਨਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਤੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਾ ਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿੱਖੀ ਲਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਲਹਿਰ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵਾਚਣ ਤੋਂ ਇਹ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਉਲੀਕੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਸਤਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਈ ਵੇਰ ਸਤਿਆਚਾਰੀ ਨੂੰ ਅਤਿਆਚਾਰੀ ਦੇ ਕੋਝੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਤਾ ਸਿਰ ਦਾ ਬੋਝ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਤਿ ਦਾ ਬਚਾਓ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਜਰਵਾਣਾ ਕਿਸੇ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਲਾ ਖੋਹਣ ਦੀ ਜ਼ੁਰਅੱਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਕ ਹਲਕਾਏ ਹੋਏ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਪਤਾ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਪਿੱਛੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਇਕ ਕੱਟੜ ਇਸਲਾਮੀ ਜਨੂੰਨ ਤਕ ਪੁੱਜ ਚੁਕੀ ਸੀ ਜਾਂ ਇਵੇਂ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜਨੂੰਨ ਇਕ ਹਲਕਾਏ ਹੋਏ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਸਲਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ। ਸੋ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜਨੂੰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ, ਸਮਾਜੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਡਰੇ, ਸਹਿਮੇ ਅਤੇ ਲਿਤਾੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ, ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ‘ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ’ (ਖਾਲਸਾ) ਬਣਾਉਣ ਤਕ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੜਾਅਵਾਰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਾਰਜ ਦਰਕਾਰ ਸਨ। ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਵਤਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਅਟੱਲ ਸਚਿਆਈ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਲਈ ਵੰਗਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਭੈਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 1102) ਅਤੇ ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥
ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸੰਤ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਮਰਹੱਟਾ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਦੀ ਭੱਖਿਆ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠਕ ਇਹ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਖੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ (ਖਾਸ ਕਰ ਸਿੱਖਾਂ) ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨੱਕ ’ਚ ਦਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਅਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਮਾਲਾ ਫੱਬਦੀ ਹੈ, ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ।” ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, “ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਜਾਬਰ ਦੇ ਕਦਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਤਾੜਨ ਲਈ ਹੱਥ ਜੋੜਿਆਂ ਵੀ ਨਾ ਰੁਕਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਮੇਰਾ ਧਰਮ (ਫਰਜ਼) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੋਲ ਹਨ: ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥22॥ (ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਪਾ: 10) ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟਕਰਾਉ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਚਾਰ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਾਬਰ ਨੂੰ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਫਤਹਿ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਡਾਕਟਰ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਤਬਦੀਲੀ ਕੇਵਲ ਓਪਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆਂ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ (ਭਗਤੀ ਨਾਲ) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਦੇ 60 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਪਰ ਧਰਮ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।” ਉਪਰੋਕਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਾਰੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੋਈ ਅਚਨਚੇਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਤ ਹੋਵੇ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਿਰਨੇ ਜਾਂ ਕਾਰਨਾਮੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਹੀ ਨਿਰਨੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋਤਿ ਤਾਂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਸੀ।” ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਬੰਧੀ ਉਰਦੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਅਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ: ਜਲਾਲਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਯਾ ਜਮਹੂਰੀ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੋ,
ਜੁਦਾ ਹੋ ਦੀਂ (ਧਰਮ) ਸਿਆਸਤ ਸੇ ਤੋ ਰਹਿ ਜਾਤੀ ਹੈ ਚੰਗੇਜ਼ੀ। ਸੋ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਉਲੀਕੀ ਹੋਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ ਪੈਂਤੜਾ ਹੀ ਬਦਲਿਆ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਵੀ ਨੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਛਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।
ਸੁਖਮਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।
ਦੇਗ਼ ਦੇ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀਓਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ,
ਸੁਣਿਐ ਤਵੀ ਦੇ ਲੋਹੇ ’ਚੋਂ ਤਲਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। | 
