ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ- “ਅਕਾਲ ਦਾ ਉਪਾਸਕ” ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਸੰਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘ ਪਰਸਪਰ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਰਣਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਸਮੇਂ ਬੀਰ ਰਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ “ਅਕਾਲ! ਅਕਾਲ!” ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗਾ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿਹੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ- “ਨਿਹਸ਼ੰਕ” ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਦਲੇਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਭੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿਹੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- “ਮਗਰਮੱਛ” ਅਤੇ “ਖੜਗ”। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਨਿਹੰਗ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਤੇਜੱਸਵੀ ਸਿਤਾਰੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1761 ਈ: ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰੀ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਚ ਬਾਂਗਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇਹਲਾ (ਸੀਹਾਂ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਿਲਆ ਸੀ। ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ ਜਦ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਫੱਟੜ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੌਂਪਣੀ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ’ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਵੀ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ ਤੇ “ਪੀਓ ਪਾਹੁਲ ਖੰਡਧਾਰ ਹੋਇ ਜਨਮ ਸੁਹੇਲਾ” ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਥ-ਦਰਦੀ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਅਚੂਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵੀ ਆਪ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਦਿਖਾਏ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਤੇਜ਼ ਸੁਭਾਅ, ਰਸੀਲੇ, ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਅਣਖ ਵਾਲੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮਿਸਲ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਲਾਸਾਨੀ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਫੁਰਤੀਲੇ, ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਧਨੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸ਼ੇ੍ਣੀ ਦੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੀ ਕਾਠੀ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਦਸ-ਦਸ ਘੰਟੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਤੇ ਅਥਾਹ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਆਗਿਆ ਲੈਂਦੇ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਥਾਪੇ ਗਏ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੰਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਲੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਪ ਪੰਥ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਤਾਜਦਾਰ, ਮਾਨਵੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਆਲਮ-ਬਰਦਾਰ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਉਪਾਸਕ, ਪੰਥਕ-ਏਕਤਾ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ, ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ, ਮਰਜੀਵੜੇ, ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁੰਗਧੀ ਭਰਪੂਰ ਫੁੱਲ ਸੀ।

ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ। ਆਚਰਨ ਦੀ ਉਚੱਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਇਤਨੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਖਲਾਕੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਤਲਬ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਤਨਖਾਹ ਲਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ।

ਆਪ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਕਸੂਰ, ਅਟਕ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਖੈਰਾਬਾਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਆਪ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਸਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਦੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਉਭਰ ਰਹੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਬਾਉਣ ਜਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਸਨ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ।

ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ 14 ਮਾਰਚ, 1823 ਈ: ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾ ਗਏ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦਾ ਅਸੀਮ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। “ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਮਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਸੂਰਮਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੂਰਵੀਰ ਸਪੂਤ ਉੱਪਰ ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਮਾਣ ਕਰੇ, ਥੋੜਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।