ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿੱਗਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੀਮਤਾਂ ਕੋਲੇ ਸੰਭਾਲੀ ਪਈ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਉੱਥੇ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਰਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਲੇਖ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ। ਕਵੀ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਲਾਹੌਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਾਰਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਰਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਟੈਗੋਰ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਤੁਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ?” ਗਾਰਗੀ ਹੋਰੀਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਏ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?”

“ਉਰ......ਉ...ਉਰਦੂ ਹੈ ਜੀ।”

ਟੈਗੋਰ ਹੋਰਾਂ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ ਕਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ?”

“ਜੀ ਉਹ ਤਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੈ।"

ਠੀਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ।” ਗਾਰਗੀ ਹੋਰੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਗੋਰ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਈ।

ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਚ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬੇਬੇ ਗੁਆਂਢਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ’ਤੇ ਝਗੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਠੁੱਕਦਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤ

ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਗਾਰਗੀ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ ਅੱਖਾਂ ਟੱਡੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਦੂਜੀਆਂ, ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਰਲ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪਾਸੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਾਡੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆ ਰਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਰ “ਐਨ” ਵਰਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਉਚਾਰਨ ਅੰਗ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮਸਲਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਲੇਖਕ “ਐਨ” ਦੀ ਸਵਰ ਲਈ ਅੱਖਰ “ਹਾਹਾ” ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਅਨਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਹਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ “ਤਾਹਨਾ” ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਜੋੜ ਤਾਅਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਕੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਇਸ ਵਿਚ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਉਚਾਰਨ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ “ਆਹਲਾ” ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ “ਆਅਲਾ” ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ “ਲਾਹਨਤ” ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ “ਲਾਅਣਤ” ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। “ਰੋਅਬ” ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਰੋਹਬ” ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਹੈ “ਮਾਅਰਕ” ਇਸ ਨੂੰ “ਮਾਹਰਕਾ” ਲਿਖਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ “ਦਾਅਵਾ” ਇਸ ਨੂੰ “ਦਾਹਵਾ” ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਨਾਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ “ਸ਼ੇਰ”। ਸਾਡੇ ਕਈ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਨਾਹਰਾ" ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਲਲਕਾਰ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਜਲੂਸ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ “ਨਾਅਰਾ” ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸਹੀ ਹੈ।

“ਐਨ” ਅੱਖਰ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਜੇਲ੍ਹ” ਨੂੰ ਜੇਹਲ ਲਿਖਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਵਾਅਦਾ ਨੂੰ ਵਾਹਦਾ ਲਿਖਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵਾਅਦਾ ਨੂੰ “ਵਾਇਦਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇੰਝ ਹੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਬੈਂਤ ਨੂੰ “ਮਤਲਾਅ” ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਨੂੰ “ਮਕਤਾਅ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।

ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਛੇਤਰ ਜੋੜਨਾ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

ਇਕ ਵਾਕ ਹੈ, “...1699 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਛਾਣਬੀਣ ਨਾ ਵੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “ਮੁਕੰਮਲ” ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਹੀ ਚੁਭਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰਨ, ਪੂਰਨਤਾ, ਸੰਪੂਰਨ, ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੈਗੇ ਨੇ। ਵਧੀਆ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਲਈ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

“ਲ” ਦੀ ਮੱਧਮ ਸਵਰ ਦੇ ਲਈ ਸਾਡੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲੱਲੇ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ ਪਾ ਕੇ ਸਾਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇੰਝ ਉਚਾਰਨ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਵਰ ਵਾਲੇ ਲੱਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਧੀਮੀ ਸਵਰ ਦੇ “ਨੱਨੇ” ਭਾਵ “ਣਾਣੇ” ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਵਰਗੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਸੁਝਾਓ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਵਰ ਦੇ ਲਈ ਲ” ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਬਿੰਦੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਸੁਝਾਓ ਇਹ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅੱਖਰ “ਲ” ਦੀ ਇਕ ਸੱਜੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਝਾਅ ਚਾਲੂ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹਨ:ਲਾਲ- ਇਕ ਰੰਗ ਦਾ ਨਾਂ।

ਲਾਲ਼- ਮੂੰਹ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀ ਤਰਲ ਧਾਰ।
ਖੱਲ- ਚਮੜਾ
ਖਲ਼- ਤੇਲ ਕੱਢ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਬਚੀ ਵਸਤੂ/ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਜਲ- ਪਾਣੀ
ਜਲ- ਸੜਨਾ
ਗੱਲ ਅਤੇ ਗਲ਼ ਅਤਿ ਆਦਿ।

ਕੁਝ ਸੱਜਣ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਕਾਢ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਂ ਰਲ਼ਗੱਡ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਕੋਈ ਜਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਆਏ ਤਾਂ ਇਹ “ਖੋਜ” ਹੋਵੇਗੀ।

ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਮੂਲੋਂ ਮੁੱਢੋਂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਉਹ ‘ਕਾਢ’ ਹੈ। ਇੰਝ ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਾਢ 'ਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ਬਦ “ਮਜਾਹਦੀਨਾਂ” ਲਿਖਣ ਬੋਲਣ ਦਾ ਸਾਡੇ ਆਮ ਚਲਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੀ।

ਮੁਜਾਹਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅਰਥ ਹਨ, ਰੱਬ ਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਾਂ ਧਰਮ ਹਿੱਤ ਜੂਝਣ ਵਾਲਾ।

ਮੁਜਾਹਦ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ ਮੁਜਾਹਦੀਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਬਣਾ ਛੱਡਿਆ ਹੈ? ਮੁਜਾਹਦੀਨਾਂ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਘੜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੁਜਾਹਦੀਨ ਸ਼ਬਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਾਡੇ ਕਵੀ ਆਮ ਵਰਤਦੇ ਹਨ-ਹਿਜਰ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਜੁਦਾਈ, ਵਿਛੋੜਾ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਹਿਜਰ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਬਣਾ ਛੱਡਿਆ ਹੈ, ਹਿਜਰਾਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ? ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀ ਹਨ? ਹਿਜਰਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹੋ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਹਿਜਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਾਂ ਮੇਲ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਵੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਬਸ ਹਿਜਰ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੁਲੀਆ ਵਿਗਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿਛੋੜੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਰ ਲਏ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਹਿਜਰਾਂ ਵੀ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਹੈ ਗ਼ਲਤ ਹੀ। ਵਿਛੋੜਾ, ਵਿਛੋੜਾ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਜਰਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਹਿਜਰ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਵਧੇਰੇ ਗਹਿਰੇ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਵਰਤਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇੰਝ ਹੀ ਦੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਲਿਖਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :-

“ਉਹ ਮੇਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁਖ਼ਾਲਫ਼ਤ ਹੈ। ਅਰਥ ਹਨ ਵਿਰੋਧ।

ਸ਼ਬਦ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੈ। ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਾਸਕ । ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਇਬ ਨੂੰ। ਇੰਝ ਫਿਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਨ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਂਝ ਅਰਥ ਹਨ ਵੀ ਇਹੋ ਹੀ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਾਲਫ਼ਿਤ, ਕੋਈ ਲੇਖਾ ਦੇਖਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚ?

ਇਕ ਸ਼ਬਦ “ਮਤੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਤੇ ਜਦੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਂਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਆਮ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਮਤੇ ਨਾਂਹ-ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਂਹ-ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਵਾਕ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

“ਮਤੇ ਇੰਝ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਵਾਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ।

“ਮਤੇ ਇੰਝ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਣਗਹਿਲੀ ਨਾਲ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਖ਼ਿਆਲਾਤਾਂ, ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ-ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗ਼ਲਤ ਹਨ। ਜਜ਼ਬਾਤ, ਖ਼ਿਆਲਾਤ, ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ-ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਵਚਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਬਹੁਵਚਨ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਬਹੁਵਚਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਲੇ ਇੰਝ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜਮਾਅ-ਉਲ-ਜਮਾਅ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਜਿੱਥੋਂ ਤੀਕ ਠੀਕ ਸਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋ ਕੁ ਹੀ ਬਹੁਵਚਨ ਹਨ। ਮੁੰਡਾ-ਮੁੰਡੇ-ਖੁੰਡੀਹੜ ਕੁੱਤਾ-ਕੁੱਤੇ-ਕੁਤੀਹੜ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ- “ਸ਼ੁਰੂ”। ਅਰਥ ਹਨ- – ਮੁੱਢ, ਅਰੰਭ। ਅਸੀਂ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ- “ਅਜੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਅਰੰਭ ਜਾਂ ਮੁੱਢ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ । ਅਰੰਭ, ਮੁੱਢ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤਾਂ ਅਰੰਭ, ਮੁੱਢ ਜਾਂ ਸ਼ੂਰੂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਕਿ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਹੁਣ ਤਕਰੀਰਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।

ਹਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੰਡ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਲ” ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ `ਚ “ਪ” ਅਤੇ “ਚ” ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਿਸਰ ਵਾਲੇ “ਜ” ਨਹੀਂ ਉਚਾਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਡੇ ਟਵਰਗ, ੜ,ਥ, ਧ, ਣ, ਭ, ਝ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਟਾਂਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਣਗੇ

ਕਹਿਣਾ ਅਸੀਂ ਇਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਉਚਾਰਨ ਅੰਗ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਗਏ। “ਰਾਰਾ” ਪਾਈਏ ਵੀ ਕਿਉਂ?

ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪਰਤਾਪ ਉਚਾਰਦੇ ਹਾਂ।

ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪਰਗਤੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਾਂ।

ਟੀ.ਵੀ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ- ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲੀ ਕਾਲਜੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਚਾਰਦੇ ਕਿੰਝ ਹਨ?- “ਹੁਣ ਪਰਸਾਰਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ'' ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ’ਚ “ਰ” ਕਿਉਂ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਹਾਂ, ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਸੀਂ ਉਚਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੈਰੀਂ “ਰ” ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਛੋਟ ਕਿਉਂ? ਸਾਡੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ਬਦ “ਘਰ” ਜੋ ਹੈ। ਇੰਝ ਕਰਨ ਨਾਲ ਟਾਇਪ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਸੌਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

“ਹਾਹਾ” ਯੁਕਤ ਕਈ ਅੱਖਰ ਸਾਡੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘ, ਛ, ਝ, ਠ, ਢ, ਥ, ਧ ਅਤੇ “ਭ”। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਤੇ, ਕਿਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਹੀ ਦੇ, ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹਾਹਾ” ਪਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਾਸੇ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਲਿਖਣਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲਣ, ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਪਣਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਹੰਭਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਲੰਮੇਰੇ ਸਫ਼ਰ ਵੱਲ ਕਦਮ ਪੁੱਟੀਏ।