ਸਭ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਜੁਜ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤਕ, ਸਭ ਇਕ ਐਸੀ ਜੁਗਤਮਈ ਲੈਅ ਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਇਕਾਈ (Integrated Unity) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਅੰਗ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਦੀ ਭੌਤਿਕਤਾ, ਪ੍ਰਾਕਿਰਤੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ (Nature) ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਚੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਅੰਗ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਸਚਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦਾ, ਜਿਊਂਦਾ, ਵਧਦਾ-ਫੁਲਦਾ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਥਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਖੇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ- ਜੰਮਣ, ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਮਰਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ- ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵਜੀ) ਦੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਇਕ ਦੂਸਰੀ ਨਾਲ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮਿਲਵਰਤਨ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਨਵੇਕਲੀ ਤੇ ਖ਼ੁਦ-ਮੁਖਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵੇਕਲੀ, ਨਿਆਰੀ ਤੇ ਨਿੱਖੜੀ ਹੋਈ ਮੰਨਣਾ- ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਮੰਨਣਾ ਭੁੱਲ ਹੋਵੇਗੀ।

ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਐਸੇ ਨਿਯਮਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ, ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਊਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ (Cause and effect) ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਕ ਨਿਯਮਿਤ ਜੁਗਤ ਤੇ ਲੈਅ ਵਿਚ ਪਰੁੱਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਕੁੱਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਵਾਂਗ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਈ, ਬੱਝਵੀਂ, ਇਕਾਗਰ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀ ਇਕਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਐਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਨਾਦ ਵਿਚ ਸੁਰਾਂ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਇਕ ਦੂਸਰੀ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਦ ਦਾ, ਇਸ ਸੰਗੀਤਮਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਧਰੇ ਅਰੰਭ ਹੈ, ਨ ਅਟਕਾਓ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਟੋਟ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨਹਦ ਨਾਦ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ?

ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚੱਲਦੀ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਕਾਲ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਇਕਾਈ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ- ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਪਰੁੱਚੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸੂਖਮ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕੁੱਲ ਇਕਾਈ ਵੀ ਇਕ ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਤੇ ਰੂਪ ਵਟਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁਕੇ ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਾਲ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜੁਗਤ-ਮਈ ਤਰਤੀਬ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤੇ ਝੜਦੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੁੱਖ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ- ਖੜ-ਖੜ ਚੱਲਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੁਗਤ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਤੇ ਰੂਪ-ਵਟਾਂਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਦਿੱਸਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਸਲੀਅਤ (Objective reality) ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸੂਖ਼ਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Minute analysis) ਤੇ ਬਰੀਕਬੀਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅਗੇਰੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਓ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਚਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖੋਜ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਵੱਲ ਅਗੇਰੇ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਅਗੇਰੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਇਹ ਭੁੱਖ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖੋਜ ਅਗੇਰੇ ਹੀ ਅਗੇਰੇ ਜਾਂਦੀ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਰਹੱਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਐਸੇ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ:

"Scientists of the stature of Einstein, though they reject the traditional ideas of God, have called for a religious response of wonder and awe in the face of cosmic mysteries.":
* John F Haught- The Cosmic Adventure Panlist Press 1984-Pp-83-84 Dr. Wazir Singh- "Fine Facets Of God in Sikhism" Journal Of Religious Studies Punjabi University Patiala-Autumn 1985.

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਸ ਰਹੱਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਵੇਖਿ ਵਿਡਾਣੁ ਰਹਿਆ ਵਿਸਮਾਦੁ॥
ਨਾਨਕ ਬੁਝਣੁ ਪੂਰੈ ਭਾਗਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 464)

ਇਸ ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ‘ਵਾਹੁ’ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਹੀ ਭਾਵਵਾਚਕ ਉਚਾਰਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦ੍ਰਿਸਟਮਾਨ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਕਾਰੀਗਰੀ, ਅਥਵਾ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਕਾਰੀਗਰ- ਕਰਤਾ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੇ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਦਾ ਵੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਸਿਫਤੀ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਦਰਬਾਰਿਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕੁਦਰਤ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਅਖਵਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਆਪਿ ਅਖਾਇਦਾ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਸਚੁ ਸੋਇ॥
ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਕੋਇ॥
ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਬਾਣੀ ਸਚੁ ਹੈ ਸਚਿ ਮਿਲਾਵਾ ਹੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਕਰਤਿਆ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 514)

ਇਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ “ਗੁਰੂ” ਇਸ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਛੁਪੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਚਾਹ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ੍ਰੀਵੀ ਤੇ ਅੰਤਮ ਸੱਚ (Absolute Reality) ਦੇ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਤੇ ਨਿਰ-ਆਕਾਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਹੈ।

‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ (ਤੀਸਰੇ) ਸਲੋਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘੇਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਭ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਤੂੰ ਕਾਦਿਰੁ ਕਰਤਾ ਪਾਕੀ ਨਾਈ ਪਾਕੁ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਵੇਖੈ ਵਰਤੈ ਤਾਕੋ ਤਾਕੁ॥ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ-ਪੁਰਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਥਾਈਂ ਇਕੱਲਾ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਕੁੱਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਕ ਇਕ ਜੁਜ਼ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵਰਤਾਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਸੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਅੰਗ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਐਸੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਟੋਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਟਕਾਓ। ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੰਮਦੇ, ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਥੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਊਂਦੇ ਅਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁੱਲ ਇਕਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸੰਗਠਨ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਕਾਦਰ ਦਾ ਜੋੜ ਜਾਂ ਜੀਵ ਜਗਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਕ ਇਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪੁ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਾਲ, ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭੁ ਇਕੋ ਹੁਕਮੁ ਵਰਤਦੇ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਹਰ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪੱਧਰ ਉਤੇ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਸੁਨੇਹਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਮਾਦ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਕਰਤਾ-ਪੁਰਖ ਆਪ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਖਵਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਪੂਰਿਆ ਸੁਆਮੀ ਸਿਰਜਨਹਾਰੁ॥
ਅਨਿਕ ਭਾਂਤਿ ਹੋਇ ਪਸਰਿਆ ਨਾਨਕ ਏਕੰਕਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 296)

ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗਣਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਹੈ।

ਖਿਆਲ ਰਹੇ ਕਿ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗੁਣ ਨਿਧਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਅਨੂਪ ਦਾ ਅਗੰਮ ਤੇ ਅਗੋਚਰ, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਬੇਓੜਕ ਚਰਿੱਤਰ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਸਲਾਹ ਵਿਚ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਦੇ ਨਿਗੂਣੇਪਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਉਂਮੈਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਹੁਕਮ ਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ, ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ-ਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਜਾਵੇ:

ਨਾਨਕ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਕਰਤਿਆ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਕਰਮਿ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 514)

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਨਜ਼ਰ ਦੀ ਸਟੇਜ ਹੈ, ‘ਧਰਮ ਸਾਲ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਸ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਗੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜਪਿ ਹਉਮੈ ਖੋਈ। (ਵਾਰ 13:2)