ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਮਾਰਚ,1848 ਈ. ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਸ. ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਸ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਟੀ ਅੰਦਰਿ ਚਉਧਰੀ ਢਿਲੋ ਲਾਲੁ ਲੰਗਾਹੁ ਸੁਹੰਦਾ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਉਸੇ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ. ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਸ. ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਕਈ ਸਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ। ਫੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਸਾਲਾ ਅੱਵਲ ਵਿਚ ਦਫੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ‘ਲੋਅਰ ਜੇਹਲਮ ਕੈਨਾਲ ਕਲੋਨੀ’ ਵਿਚ ਦੋ ਮੁਰੱਬੇ (50 ਏਕੜ) ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੀ ਆਪ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਸਵਾਲ ਕਰ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਪਿੱਛੋਂ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ (ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ) ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਿਰਾਜ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਫਲਾਸਫ਼ਰ ਹੈ।”

ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ: ਆਪ ਝਬਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜੀਏਟ ਸਕੂਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਮਿਡਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1902 ਵਿਚ ਐਫ. ਐਸ. ਸੀ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ’ਤੇ ਸੀ। ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਭਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਚੇਰੀ ਪੜਾਈ ਲਈ ‘ਸਾਇੰਸ’ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸ਼ੌਂਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਸਰ: ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ’ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਤੇ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਦਕਾ ਆਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈਣ ਲੱਗੀ। ਆਪ ਨੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪੰਥਕ ਉੱਨਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। “ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਭੁਲੇਖਿਆਂ, ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੌਮੀ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹੋਏ।”

ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਾਸੂ, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ ਤੇ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ ਆਪ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਆਪ ਚਾਰੇ ਦੋਸਤ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥਕ ਮਸਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸੇ ਚਰਚਾ ਨੇ ਆਪ ਚਾਰਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਕੌਮਾਂ ਨਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।” ਮਾਸਟਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਿਆਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਲਾਵਾਂਗਾ।” ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ (ਵਾਸੂ) ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਵੀਸ ਤੇ ਲੇਖਕ ਬਣਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ।” ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਲੀਹਾਂ ’ਤੇ ਚਲਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਫ਼ੈਲਾ ਕੇ ਪੰਥ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ-ਪੱਤਰ ਭਰ ਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਮਿੱਤਰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਪਏ।”3

ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ 18, 20 ਘੰਟੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਗਹਿਰੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸਦਕਾ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਅੰਦਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਬਲ਼ਣ ਲੱਗੀ। ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਨੀਝ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧਵਾਟੇ ਛੱਡ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਕਲਣਾ: ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ 1905 ਈ. ਵਿਚ ਫੋਰਥ ਯੀਅਰ (ਚੌਥੇ ਸਾਲ) ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱੱਕੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਤਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਆਪ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ‘ਜਨੂੰਨ’ ਵਿਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫੋਰਥ ਯੀਅਰ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਭਰਾਵੋ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅਤੇ ਖਿੰਡਿਆ-ਪੁੰਡਿਆ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇ-ਚੈਨ ਹੋ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੱਸੀ-ਅੱਸੀ, ਨੱਬੇ-ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਤੇ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਬਹੁਮੱਲੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੌਲਤ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸੋ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਲਿਖਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ”4

ਆਪ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਕੀ ਹਨ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧਵਾਟੇ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ‘ਰਾਜ਼’ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਦਫ਼ਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਕੌਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੇ। ਬਹੁਮੱਲਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਤੇ ਖ਼ਰਚਾ ਭੇਜਣਾ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਰੁਪਏ ਹੀ ਸਨ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਆਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਇਹੋ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਝੱਲਪੁਣਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿਚ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹੈ।
ਲਾਸਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ: ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਏਨੀ ਖਿੱਚ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਅੱਜ ਤਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਸੇ ਲਗਨ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਬਸਤੇ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼, ਕਲਮ, ਦਵਾਤ ਪਾਈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਲਟਕਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰੇ। ਰੇਲਾਂ, ਲਾਰੀਆਂ, ਟਾਂਗਿਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਆਪ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਪੈਦਲ ਹੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੀਹ- ਚਾਲੀ ਮੀਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਪੈਂਦੀ ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ। ਅਕਸਰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਬੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ, ਸਭ ਔਕੜਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਬਾਬੇ ਦੇ ਬਿਆਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ।

ਆਪ ਨੇ ਇੱਕ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਿਰਧ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਪਲੇਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫ਼ੈਲ ਗਈ। ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਆਦਮੀ ਉਦੋਂ ਕਾਦਰਾਬਾਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਉੱਥੇ ‘ਪਲੇਗ’ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਖੂਹ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਪਲੇਗ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਾਬੇ ਦੀ ਸੁਰਤ ਥੋੜੀ ਸੰਭਲੇ ਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਲਵਾਂ। ਪਰ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾਯੂਸ ਕੀਤਾ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪ ਪਿੰਡ ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਪਲੇਗ ਫ਼ੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਪਿੰਡ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੜ੍ਹਨ ਨਾ ਦੇਣ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਥੀਆਂ ਦੇ ਗਹੀਰੇ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਕੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਆਪ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਤ ਹੁੱਸੜ ਭਰੀ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਘੰਟੇ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਬੁਖਾਰਚੀ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ।”

ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਇਕ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਦੀ ਦੱਸ ਪਈ। ਆਪ ਉਸ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਲੇਗ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਰਾਬ ਸੀ ਤੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਲਈ। ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਲ਼ ਪੈਣ ’ਤੇ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਆਖ਼ਣ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕੁਵੇਲੇ ਸਮੇਂ ਆ ਕੇ ਬੇਤੁਕੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛੋਹ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਜਾਹ ਚਲਾ ਜਾ ਏਥੋਂ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ਿਕਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਕਰ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈਏ। ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਉਹ ਬਾਬਾ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪਲੇਗ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰ-ਪੈਰ ’ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਬ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਪ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ ਏਨੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਸਟਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਰੁਪਏ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਧੀ ਤਨਖਾਹ ਆਪ ਨੂੰ ਭੇਜਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਹਾਇਤਾ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਦਾ ਰੋਟੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਤੁਰਨ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ‘ਭਾਈ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ’ ਅਤੇ ‘ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ’ ਨੇ ਵੀ ਆਪ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਭੇਜਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਪ ਦਾ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਗਰੋਵਰ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਹਰ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸਚਾਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਹੀ ਤੁਰਦਿਆਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਪੁਤਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਔਕੜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸਚੇ ਤੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਤੇ ਅੰਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਚੁੰਮੇ।”

ਆਪ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਫਿਰ ਕੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ-‘ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ’ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ‘ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ, ਸੰਪਾਦਕ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ’ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ) ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। (ਪੰਥ-ਦਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਭਾਗ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ)

ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ- ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਿਰਧਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵੇਲੇ ਮੱਕੇ, ਮਦੀਨੇ ਤੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉੱਧਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਮੱਕੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੱਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਪਰਮ-ਮਿੱਤਰ ਭਾਈ ਤਖ਼ਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਭੇਸ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਵਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਮਾਇਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਕਰਾਚੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਹਾਜੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਮੁਖੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲਈ। ਇੱਥੇ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਹਾਜੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਰੋਗਤਾ ਸਬੰਧੀ ਕਈ ਸਾਰੇ ਨੁਸਖਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਰਾਮ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਮੱਕੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਬੰਧੀ ਦੱਸੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਸੱਯਦ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਾਜੀਆਂ ਦਾ ਮੀਤ ਮੁਖੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਆਪ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਕੇਸ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਸੁਰਮਈ ਦਸਤਾਰਾ ਸਜਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਨਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ।

ਬਗ਼ਦਾਦ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਚ ਜਥੇ ਨੇ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪੈ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹਾਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਜੀਆਂ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ‘ਸੁੰਨਤ’ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਆਪ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਹਾਲੇ ਮੇਰੀ ਸੁੰਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਜੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਤਾਂ ਫਿਰ ਠੀਕ ਹੈ ਅਸੀਂ ਪਰਸੋਂ ਜੁੰਮੇ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸੁੰਨਤ ਵੀ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਵਾਲ ਵੀ ਕਟਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਪੱਕਾ ਮੋਮਨ ਬਣ ਜਾਵੇਂ।”

ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੇਸ ਕਟਾ ਕੇ ਸੁੰਨਤ ਕਰਾਉਣੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਆਪ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਮਾਤੀ ਦਾ ਚਾਚਾ ਇੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦਾਦਨ ਖ਼ਾਨ (ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ) ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਹੀ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ। ਸੋ ਆਪ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਾਦ ਆਫਿੰਦੀ’ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਮੱਕੇ ਤਾਂ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਬਗਦਾਦ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੁਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਂਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਸਟੇਟ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ: ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਜਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ‘ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਵਾਸੂ’ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਸਰਗੋਧੇ ਵਿਚ ‘ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਸ਼ਰਮ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਵੈਦਗਿਰੀ ਦੇ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਦਵਾਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਆਮਦਨੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਸਦਕਾ ਖੋਜੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਆਪ ਦੇ ਲੇਖ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਯੰਗਮੈਨ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ-ਰਸਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪਟਿਆਲੇ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ‘ਸਟੇਟ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ’ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਸਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ’ ਚੀਫ਼ ਮਨਿਸਟਰ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਤੰਗ ਵਾਤਾਵਰਨ ਆਪ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦ ਰਹਿ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨੀ: ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਚਿੱਤਰ ਕੰਪਨੀ’ ਖੋਲਣ੍ਹ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਬਲਾਕ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨਾ ਬਣ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਆਪ ਨੇ ਨਵੀਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ੇਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਪਿੰਡ ਪਤਾਰਸੀ (ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ਼ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਆਪ ਊਠ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਿਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਖੱਬੀ ਅੱਖ਼ ਵਿਚ ਕਿੱਕਰ ਦਾ ਕੰਡਾ ਚੁਭ ਗਿਆ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਅੱਖ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਆਪ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਲੋਭ ਤਿਆਗ ਨਾ ਸਕੇ। ਨਤੀਜਨ ਆਪ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਸਦਾ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ।

ਸ. ਭੁਪਿਦਰ ਸਿੰਘ (ਗਰੋਵਰ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਉਨਾਂ੍ਹ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੈਨੀਤਾਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਹੁਣ ਉਤਰਾਖੰਡ) ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਹਰੋਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮੰਗਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਨਿਆਂ ਗਾਉਂ’ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੱਖੀ।”

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਉਹ ਆਪ ਸਾਰਾ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਹੀ ਖਰਚ ਕਰਦੇ। ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਮੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਦੌਰਿਆਂ, ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨਾ ਗਏ ਹੋਣ। ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰਰੇਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਦਾਯੂੰ, ਦਰਭੰਗਾ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਕਲਕੱਤਾ, ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚ ਕੇ ਨੋਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬੜੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੜੀਵਾਰ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਟੀਕ ਤੇ ਲੜੀਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ 13-14 ਕਾਪੀਆਂ ਫੁੱਟ ਨੋਟਾਂ ਦੀਆਂ ਭਰ ਲਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਬੜੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ’ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬ੍ਰਿਿਟਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਆਪ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਚੋਖੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਕਰ ਦਿਆਂ, ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਡੇਰਾ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਾਂਗਾ ਤਾਂ ਸਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੜੀਵਾਰ ਲਿਖ ਲਵਾਂਗਾ।

ਤਪਦਿਕ ਦਾ ਹਮਲਾ: ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਲਈ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਮਾਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਏਨਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰਤਾ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਬੇ-ਅਰਾਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਖੋਜ-ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਆਪ ਉੱਤੇ ਤਪਦਿਕ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਖ਼ੁਦ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਜਾਣੂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੇਖ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ: ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਏਨਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਅਕਸਰ ਸਿਹਤ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨੈਨੀਤਲ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਭਰਮਾਰ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1930 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਮਲੇਰੀਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਨਾਲ ਹੀ ਨਮੂਨੀਆ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਵਾਈਆਂ ਭੇਜੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ ਤਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਈ, ਗਈ ਪਰ ਆਪ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਿਰੰਤਰ ਡਿੱਗਦੀ ਗਈ। ਅਖੀਰ 10 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਆਪ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਗਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਅਚਨਚੇਤ ਵਿਛੜ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੰਥਕ-ਆਗੂਆਂ, ਸਿੱਖੀ-ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਧੱਕਾ ਲੱਗਿਆ। ਆਪ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਉੱਦਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਉਦਾਰ ਸਹਾਇਕ ਧਨਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਪੱਲਾ ਫੜਿਆ। ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗੋਧੇ ਵੈਦਗੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ‘ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਸ਼ਰਮ’ ਖੋਲਣੀ ਪਈ। ਕਿੱਥੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਰਗੜਾਈਆਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਾਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਚਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕੰਪਨੀ’ ਵੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛਾਪ ਕੇ ਵੇਚਣ ਲੱਗੇ। ਅਖ਼ੀਰ ਅੱਕ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਆਪ ਜੈਸੇ ਮਲੂਕ, ਆਲਮ- ਫਾਜ਼ਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਾਸ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਘੋਲ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਚੋਹਲ, ਵੱਖ- ਵੱਖ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਸੰਕਟਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲਦੇ-ਘੁਲਦੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਅਹੂਤੀ ਦੇ ਗਏ।”

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ’ਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਨੇ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਅੰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਘੇ ਪੰਥਕ-ਆਗੂਆਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸੰਤ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਿਖਆ ਸੀ ਕਿ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦਾਹਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਜੈਸੀ ਬੇਕਦਰੀ ਕੌਮ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੁਣ ਗ੍ਰਾਹਕ ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਅਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ”9

ਰਚਨਾ ਸੰਸਾਰ: ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੁੱਲ ਜੀਵਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਵੀਨ ਵਿਿਗਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੋਜਣ ਤੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਪ ਦੇ ਸਿਰ ਸਦਾ ਲਈ ਸਜਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਏ ਖੱਪਿਆਂ ਅਤੇ ਊਣਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਬਿਰਧਾਂ (ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ) ਕੋਲ ਜਾ-ਜਾ ਕੇ ਜਿੰਨਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਸਾਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪ ਤੋਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਆਸਾਂ ਸਨ, ਆਪ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਪ ਕੌਮ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪ ਜੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕੌਮ ਲਈ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਯੁੱਗਾਂ-ਯੁੱਗਾਂ ਤਕ ਕੌਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੇਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਦੀਆਂ ਜੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਹਨ— ‘ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ’, ‘ਕੱਤਕ ਕਿ ਵਿਸਾਖ’ ‘ਜੀਵਨ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ’, ‘ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਕੌਰ’, ‘ਬੰਦਾ ਕੌਣ ਥਾ’(ਉਰਦੂ), ‘ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ’, ‘ਗੁਰਪੁਰਬ ਨਿਰਣੈ’, ‘ਅਮਰ ਖ਼ਾਲਸਾ’, ‘ ਗੁਰ ਗਾਥਾ’।

ਪਟਿਆਲਾ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੇਖ, ਬਿਰਧਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਉਸ ਸਮੇਂ ‘ਫੁਲਵਾੜੀ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ: ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਵੀਹ-ਬਾਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ ਸੀ।

ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਰਹੇਗਾ। ਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁਣ ਵੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪਏ ਘਾਟੇ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਪੂਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।