ਪ੍ਰੇਮ ਕੋਈ ਲੌਕਿਕ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਰੂਹ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਖੰਡੇ ਨਾਲੋਂ ਤਿੱਖਾ ਅਤੇ ਵਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਨਿੱਕਾ (ਬਾਰੀਕ) ਰਾਹ ਹੈ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੀ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਪੈਰ ਵੀ ਧਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਭੋਰਾ ਵੀ ਹਿਰਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਸਿਰ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਆਪਾ-ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ ‘ਉਸ’ ਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਲੋਕ-ਲਾਜ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ। ‘ਸਰੀਰਕ ਸੰਸਾਰ’ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ‘ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਸਾਰ’ ਦਾ ਵਾਸੀ ਬਣਨਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਚੰਦ ਰੋਜ਼ਾ ਫ਼ਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਉੱਚੀ ਉਠ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਰੂਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੈ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਰੂਹ ਅਮਰ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਖਿੱਚ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਨਹੀਂ, ਵਾਸਨਾ ਕਹਾਉਂਦੀ । ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਆਸ਼ਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ। ਲੋਭ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋੜ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇਹ ‘ਮੋਹ’ ਦੇ ਬੰਧਨ ਪਾਉਂਦਾ । ‘ਮੋਹ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਸਨਾ’ ਮਾਇਆਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹਨ ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਹੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਰਥ ਵੀ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਵਿਚ ਹੈ।

ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮੁ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)
ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦੇਹੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ‘ਰੂਹ’ (ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੁ॥)

ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਇਕ’ ਜੋਤਿ ਜਿਹੜੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਗ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤਕ ਜਗਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜੋਤਿ’ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ’ਚ ਜਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੋਤਿ ਅੱਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦਸ ਜਾਮਿਆਂ ’ਚ ਨਿਰੰਤਰ ਜਗਦੀ ਰਹੀ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਟੱਲ ਅਸੂਲ ਮੁਤਾਬਕ ਜਾਮੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ‘ਜੋਤਿ’ ਉਹੀ ਰਹੀ। ਫ਼ੇਰ ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਾਹਰਾ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋਤਿ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਦੀ ਸੁਰਤ ਦੇਹ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਫ਼ਸੀ ਰਹੇ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਗਾ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਜੋਤਿ ਦਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਅਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ॥. . . (ਪੰਨਾ 441)

ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਤਾਂ ਫ਼ੇਰ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਨਦਰਿ ਵਰਸੇਗੀ। ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ। (ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ, ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਚੌਥਾ ਪਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।) ਫ਼ੇਰ ਭਰਮ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਟੁੱਟਣਗੇ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਭ ਜੋਤਿ ਤੇਰੀ ਜਗਜੀਵਨਾ ਤੂ ਘਟਿ ਘਟਿ ਹਰਿ ਰੰਗ ਰੰਗਨਾ॥ ਦਾ ਰੱਬੀ ਨਗ਼ਮਾ ਸਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਫ਼ੇਰ ਸਾਰੇ ਆਲਮ ’ਚੋਂ ਹੀ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਮਹਿਬੂਬ’ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਆਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਘਮਸਾਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਪੁੱਜੀ, “ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ’ਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ, ਫ਼ੱਟੜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਨ ’ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ-ਕਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਾਂ।” ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾ ਜੁਆਬ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ’ਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਡਿੱਗੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ’ਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ’ਚੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈ ਰਿਹੈ।” ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਉਣ ਲੱਗੇ, “ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਤੇਰਾ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਐ। ਆਹ ਲੈ ਮਰਹੱਮ-ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ’ਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮਰਹਮ-ਪੱਟੀ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾ।” ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਰੂਹ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਦੇਹ ਦਾ ਸਮਰਪਣ।

ਜਦੋਂ ‘ਦੇਹ’ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੋ ਤਾਂ ‘ਰੂਹ’ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਲੰਘਾਇਆ ਸੀ। ਕਦੇ ਦੇਹ ਵੀ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪਾਣੀ ’ਚ ਤੈਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ! ਸੋਹਣੀ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਵਿਚ ਦੇਹ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੀ ਫ਼ੁੱਲ ਵਰਗੀ ਹੌਲੀ ‘ਰੂਹ’ ਦਾ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਮੁਤੱਲਕ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ 27ਵੀਂ ਵਾਰ ’ਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

“ਮੇਹੀਵਾਲ ਨੋ ਸੋਹਣੀ ਨੈ ਤਰਦੀ ਰਾਤੀ”

ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਮੇਰ, ਤੇਰ, ਸਵਾਰਥ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : “ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਕ ਅਚਰਜ ਕੌਤਕ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ, ਜਾਨ, ਰੂਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਤੇ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਹਬਲ ਹੋ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਾਰਾ ਆਪਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਵਿਚ ਮਹਿਬੂਬ ਅੱਗੇ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦਾ ਵੀ ਬਿਰਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਮਹਿਬੂਬ ਖੁਦ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਪਟੋਲਾ’ ਬਣ ਕੇ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਦੀ ਲਾਜ-ਪੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ- ਪ੍ਰੇਮ ਪਟੋਲਾ ਤੈ ਸਹਿ ਦਿਤਾ ਢਕਣ ਕੂ ਪਤਿ ਮੇਰੀ॥ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਦਾਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਪੱਲੇ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੁਤਾਲਾ ’ਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ, ਇਕੱਲੀ ਭਾਈ ਪੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ‘ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਕ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਾਂ ‘ਸੰਤੀ’ ਮਿਹਨਤ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਰੱਖ ਕੇ ਗਰੀਬੀ ਦਾਵੇ ’ਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋ ਵੇਲੇ ਦਾ ਰੋਟੀ ਡੰਗ ਹੀ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਪਰ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਰੰਗੀ ‘ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ’ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਤੋਟ ਕਦੇ ਵੀ ਪੋਹ ਨਾ ਸਕੀ। ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਵੀ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਹਲ ਵਾਹੁੰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਖੇਤਾਂ ’ਚੋਂ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ‘ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ’ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਮਾਂ! ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਕਿ ਜਿਸ ਗੁਰੂ ਦਾ ਤੂੰ ਹਰ-ਦਮ ਨਾਮ ਜਪਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏਂ, ਉਸ ਦੇ ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ ਗਰੀਬੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋਣਗੇ?”

ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ ਪੱਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੀ, “ਪੁੱਤਰ! ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਰੀਬੀ ਨਹੀਂ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੱਚੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਨ ’ਤੇ ਖੁਦ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ । ਪੁੱਤਰ ਤੂੰ ਵੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਿਆ ਕਰ।”

ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ। ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਘਰ ਮੁੜਦਿਆਂ, ਉਠਦਿਆਂ-ਬੈਠਦਿਆਂ ਹਰ-ਦਮ ਉਹ ਵੀ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਰੋਗ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵੇਲੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਫ਼ੇ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿਚ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਕ ਰੁਪਈਆ ਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਰੋੜੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਦਾ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਵਿਚ ਉਹ ਇੰਜ ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਰੇਤੇ ਉੱਤੇ ਮੱਛੀ ਤੜਫ਼ਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸੱਚੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸ਼ਾਹਿ-ਸ਼ਾਹਨਸ਼ਾਹ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਅਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬੁਤਾਲੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਮੁਹਾਰਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਈਆਂ, ਜਿੱਧਰ ਖੇਤਾਂ ’ਚ ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਉੱਥੇ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖਸ਼ਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖ ਕੇ ਨਦਰੀ-ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੰਨੀਓਂ ਰੁਪਇਆ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਰੋੜੀ ਕੱਢ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਮੂੰਹੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਬੱਸ ਖੁਸ਼ੀ ’ਚ ਨੈਣਾਂ ’ਚੋਂ ਛਮ-ਛਮ ਨੀਰ ਵਗੀ ਜਾਵੇ। ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਦਾਤਾ ਨੇ ਭਾਈ ਪੱਲੇ ਨੂੰ ਘੁਟ ਕੇ ਗਲਵਕੜੀ ’ਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ। ਪਿਆਸ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮਨ, ਤਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਭਾਈ ਪੱਲੇ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਘਰ ਚੱਲ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾ।”

ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਨਾਲ ਈਰਖਾਬਾਜ਼ੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਪੱਲੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ ਗਰੀਬੜੇ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ‘ਪੱਲੇ’ ਦੇ ਘਰ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸ਼ਾਹਿ-ਸ਼ਾਹਨਸ਼ਾਹ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਪੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ’ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ’ਤੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਖ ਕੇ ਨਦਰੀ- ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਈ। ‘ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ’ ਚਾਈਂ-ਚਾਈਂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ’ਚ ਰੁੱਝ ਗਈ। ਖੁਸ਼ੀ ’ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖਿਆਲ ਵੀ ਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਘਰ ’ਚ ਤਾਂ ਮਸਾਂ ਦੋ ਜੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਡੰਗ ਜੋਗਾ ਹੀ ਆਟਾ ਸੀ ਤੇ ਮੁੱਠੀ ਕੁ ਦਾਲ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪਰਾਤ ’ਚ ਆਟਾ ਪਾਇਆ ਤੇ ਤੋੜੀ ’ਤੇ ਦਾਲ ਧਰਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਇੰਨੇ ਕੁ ਰਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ? ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ‘ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ’ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਬੁੱਝ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਪੱਲੇ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ,“ਘਰ ਵਿਚ ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਆਟਾ-ਦਾਲ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਕੀਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਕਾ ਲਓ। ਤੋਟ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਛਕੇਗਾ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”

ਉਧਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਨਮਤੀਏ ਲੋਕ ਕੋਠਿਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੂਰਖ ਸੰਤੀ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਡੰਗ ਦਾ ਆਟਾ ਨਹੀਂ, ਐਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਕਿੱਥੋਂ ਖੁਆਵੇਗੀ? ਉਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ ਨੇ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਪੱਲਾ ਵਰਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਪੱਲਿਆ! ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾ, ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਛਕਾਂਗੇ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪੰਝੀ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਰੱਜ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੋਠਿਆਂ ’ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ,“ਆਓ ਭਾਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕੋ।” ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਭਰਮ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਹ ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾ ਲਈ। ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਬੀਬੀ ਸੰਤੀ ਦੇ ਘਰ ਭੋਜਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਣੇਗਾ, ਉਹ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਲੰਗਰ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ। ਫੇਰ ਅਰਦਾਸ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੇ ਪਰਦੇ ਕੱਜ ਲਏ। ‘ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ’ ਦਾ ਇਹ ਇਲਾਹੀ ਕੌਤਕ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਨਮੁਖ ਲੋਕ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਇਕ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ । ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਅਕਸਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ’ਚ ਸੁਰਖੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ‘ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਪਿਆਰ ’ਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਨੇ ਕੁੜੀ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ’। ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦਾ ਲਕਬ ਦੇ ਕੇ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਤਾਂ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਫ਼ਨਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਾ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਗੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਖਾਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਅਨਮੋਲ ਵਸਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਸਤ ‘ਤਿਆਗ’ ਅਤੇ ‘ਸਮਰਪਣ’ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ, ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਪਦਾਰਥਕ ਅਮੀਰ ਬੰਦਾ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਰਫ਼ ‘ਗਰੀਬੀ’ ਦੇ ਵੱਸ ਆਉਂਦਾ । ਮਨ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇ। ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ। ਭਾਈ ਸੰਮਨ-ਮੂਸਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਸੰਮਨ ਤੇ ਮੂਸਨ, ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਆਪਣੀ ਗੁਜ਼ਰਾਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ’ਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਲਈ ਗਏ ਤਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸੰਮਨ-ਮੂਸਨ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ’ਚ ਪੁਆਉਣ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ। ਪਰ ਘਰ ’ਚ ਤਾਂ ਇਕ ਆਨਾ ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰਿਵਾਰ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡ ਸੌਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਉਧਾਰ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਸੰਮਨ-ਮੂਸਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸਤਿਸੰਗ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਤਿਸੰਗ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਪੈਸੇ ਦੇਣੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ।

ਸੰਮਨ ਤੇ ਮੂਸਨ ’ਤੇ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਕਹਿਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾ ਅੱਗੇ ਗੁਰਬਤ ਪਹਾੜ ਬਣ ਖੜ੍ਹ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਪੈਸੇ ਧੇਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਚੋਰੀ ਲਾਲਚ ਬਦਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਬਸ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਦਾ ਕੌਲ ਕਰਕੇ ਐਨ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮੁੱਕਰ ਗਏ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਦਾਰਥ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆਉਣੇ ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ’ਚ ਪਾੜ ਪਾ ਲਈ। ਪੁੱਤਰ ਮੂਸਨ ਛੱਤ ’ਚ ਕੀਤੇ ਮੋਘੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਦਾਰਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਫੜਾਈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੂਸਨ ਮੋਘੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਮੋਘੇ ’ਚ ਸਿਰ ਫ਼ਸ ਗਿਆ। ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਛੱਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਨਾ ਧੜ੍ਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਸਕੇ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੂਸਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ! ਪਹੁ ਫ਼ੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਫੜੇ ਗਏ ਤਾਂ ਬਦਨਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਚੋਰ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧੱਬਾ ਲਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੋ, ਇਕੱਲੇ ਧੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣੇਗਾ।”

“ਖ਼ਬਰੇ ਸੱਚੇ ਸਾਈਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਏ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸੰਮਨ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਾ ਚੱਲਦੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਮੂਸਨ ਦਾ ਸਿਰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਧੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਲਾਹ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਕਤਲ ਜ਼ਿੰਮੇ ਪੈ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਉਹ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਮਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਪੁੱਜਾ। ਜਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਮੇਰੇ ਘਰ ’ਚ ਕਿਸੇ ਅਨਜਾਣ ਦੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲਾਸ਼ ਡਿੱਗੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਪੀਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਕਿਤੇ ਸੁੱਟ ਆ। ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਕਹੇਂਗਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।

ਸੰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਸ਼ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ’ਚ ਜਾ ਰੱਖੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੱਢਿਆ ਸਿਰ ਚਾਦਰ ਵਿਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਮਨ ਦੇ ਘਰ ਸਤਿਸੰਗ ਲਈ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਮਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਆਓ-ਭਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਮਨ ਗੱਲ ਲੁਕਾਉਂਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਹ ਰਾਤ ਦਾ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤਾ ਹੈ।” ਜਾਣੀਜਾਣ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ,“ਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕਿ ਉਠ ਕੇ ਘਰ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਕਰੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਮਨ ਦਾ ਕੜ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ! ਜਿੱਥੇ ਮੂਸਨ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਆਪ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੋ ਤਾਂ ਮੂਸਨ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਵੇਗਾ।” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੂਸਨ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਕਮਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੂਸਨ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਜਲ ਦਾ ਬਰਤਨ ਫੜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਚਉਬੋਲੇ’ ਬਾਣੀ ਭਾਈ ਸੰਮਨ-ਮੂਸਨ ਦੀ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਰਬਾਨੀ’ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਮਨ ਜਉ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਦਮ ਕਿ´ਹੁ ਹੋਤੀ ਸਾਟ॥
ਰਾਵਨ ਹੁਤੇ ਸੁ ਰੰਕ ਨਹਿ ਜਿਿਨ ਸਿਰ ਦੀਨੇ ਕਾਟਿ॥ (ਪੰਨਾ 1363)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਹੇ ਭਾਈ ਸੰਮਨ! ਜਿਹੜਾ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਤੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਧਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ’ਚ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਮਿਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬੇਅੰਤ ਧਨ-ਦੌਲਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲੰਕਾਪਤੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ‘ਸ਼ਿਵ ਜੀ’ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ? ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਾਣ ‘ਕਦੇ ਨੇਹੁ ਨਾ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ੋਰੀ’ ਭਾਵੇਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ’ਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ‘ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ’ ਵੀ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਰੱਬ-ਮਹਿਬੂਬ ਤਰੁੱਠ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਭਉ ਭਾਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਨਕ ਤਿਸਹਿ ਲਾਗੈ ਜਿਸੁ ਤੂ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1116)

ਆਪ ਮਿੱਥ ਕੇ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਯਤਨ ਕੀਤਿਆਂ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਲੈਂਦੇ, ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੀ ਨਦਰਿ ਨਹੀਂ ਵਰਸਦੀ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਢੇਸੇ ਦੀ ਸਾਖੀ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੂਖਮ ਹਉਮੈਂ’ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਬਿਖੜਾ ਅਤੇ ਲੰਮੇਰਾ ਪੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਦਕ-ਦਿਲੀ ਨਾਲ ‘ਮਹਿਬੂਬ’ ਦੇ ਦਰ ਦਾ ਸਵਾਲੀ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਢੀਠ ਹੋ ਕੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੀ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਪੱਲੇ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਖੈਰਾਤ ਨਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ‘ਉਹ’ ਤਰੁਠ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਫ਼ੇਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਡੋਰ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਡੋਰ ਛੱਡਿਆਂ ਛੁੱਟਦੀ ਹੈ।

ਤੋਰੀ ਨ ਤੂਟੈ ਛੋਰੀ ਨ ਛੂਟੈ ਐਸੀ ਮਾਧੋ ਖਿੰਚ ਤਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 827)