‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ' ਵਿਚ ਗਿ.ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਏ ਟੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਦੀ ਪਿਰਤ ਪਾਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਉਚਾਰਨ, ਨਿਰਣੈ, ਤੁਲਨਾ, ਸਿਧਾਂਤ, ਵਿਆਕਰਨ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਖ ਹਨ। “ਸੰਕਾਵਾਦੀ ਅਰਥ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਤੇ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਗਿ.ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਮਝਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਨਵੀਨ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਤਾਂ ਸਰਲ ਹੈ, ਪਰ ਵਰਣਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਪਾਠ ਉਚਾਰਨ, ਪਦ ਵੰਡ, ਬਿਸ਼ਰਾਮ, ਅਰਥ ਭੇਦ ਆਦਿ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।” ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ “ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ" ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।

ਟੀਕੇ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਜੁਗਤਾਂ

1. ਉਚਾਰਨ: ਗਿ.ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੀਕੇ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ/ਵੀਚਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਦ-ਵੰਡ, ਬਿਸ਼ਰਾਮ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ।

1.1 ਪਦ ਵੰਡ: “ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ ਹੀ ਪਦ- ਛੇਦ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਈ ਭਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਅਗੇਤਰ ਤੇ ਪਿਛੇਤਰ ਅੱਖਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਈ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕ ਟਪਲਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:-

ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ:-

ਜੁੜਵਾਂ ਸਰੂਪ ਪੰਨਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ
ਮੰਨੈਮਗੁਨਚਲੈਪੰਥੁ 3 ਮਗਨ ਮਗੁ ਨ
ਸਬਦਾਹਮਾਹਿਵਖਾਣੀਐ 64 ਸਬ ਦਾਹ ਸਬਦਾਹ
ਦੁਯਾਕਾਗੁਲ... 73 ਕਾ ਗਲੁ ਕਾਗਲੁ ੭੫
ਨਾਮਰਜਾਦੁਆਇਆ 75 ਨਾਮਰਜਾਦੁ ਨਾ-ਮਰਜਾਦੂ
ਜਿਥੈਡਿਠਾਮਿਰਤਕੋਇਲਬਹਿਠੀਆਇ 322 ਮਿਰਤ ਕੋਇਲ ਬਹਿਠੀ ਮਿਰਤਕੋ ਇਲ ਬਹਿਠੀ

ਸੋ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਧ ਉਚਾਰਨ ਲਈ “ਪਦ ਵੰਡ” ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ।

1.2 ਬਿਸ਼ਰਾਮ: ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਰਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸੌਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਲਗਾਏ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ:-

ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਿਸ਼ਰਾਮ:-

ਹੋਦੈ ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਜੋ ਵਿਛੁੜੇ, ਤਿਨ ਕਉ ਦਰਿ ਢੋਈ ਨਾਹੀ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਬਿਸ਼ਰਾਮ:-

ਹੋਦੈ ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ, ਜੋ ਵਿਛੁੜੇ, ਤਿਨ ਕਉ ਦਰਿ ਢੋਈ ਨਾਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 308)

ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਿਸ਼ਰਾਮ:-

ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਘਰਿ, ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ, ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ॥

ਸ਼ੁੱਧ ਬਿਸ਼ਰਾਮ:-

ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ, ਘਰਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ, ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

1.3 ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ: ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਟੀਕਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੂਲ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੂਲ-ਪਾਠ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘।।” ਬਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

ਗਿ.ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਕੌਮਾ (,) ਅਤੇ ਵਿਸਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ (!) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

1. ਚਿੜੀ ਚੁਹਕੀ, ਪਹੁ ਫੁਟੀ, ਵਗਨਿ ਬਹੁਤੁ ਤਰੰਗ॥5

2.ਮੋਹਨ! ਤੁਧੁ ਸਤਸੰਗਤਿ ਧਿਆਵੈ, ਦਰਸ ਧਿਆਨਾ॥6

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਚਾਰਨ ਸੇਧ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। 1. ਬਿੰਦੀ ਸਹਿਤ ਤੇ 2. ਬਿੰਦੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਫੁਟਕਲ

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 40 ’ਤੇ ਦਰਜ “ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ 4॥ ਗੁਣ ਗਾਵਾ ਗੁਣ ਵਿਥਰਾ . Il ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:ਬਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਗਾਵਾਂ, ਵਿਥਰਾਂ, ਬੋਲੀ, ਨਾਂਇਂ, ਜਾਉਂ, ਭਾਗਾਂ, ਬੈਠਿਆਂ, ਨਾਂਵ॥

ਬਿੰਦੀ ਰਹਿਤ- ਕੋਟੀ, ਕਮਾਉ, ਵਡਭਾਗੀ

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਥਾਂ ’ਤੇ “ਫੁਟਕਲ” ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਉਚਾਰਨ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:-

ਗਇਆਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਗਿਆ’ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਤੋਂ ਅਸੀ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉਚਾਰਨ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਰਥ-ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

2. ਵਿਆਕਰਨ ਜੁਗਤ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਸਹਾਈ ਤੱਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਇਕਸਾਰਤਾ (ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ- “ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਨ ਨੇਮਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਗ-ਮਾਤਰੀ ਸਰਲਨੇਮ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।” ਭਾਵ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ ਲਿਖਿਆ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ‘ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ' ਵਿੱਚੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

2.1 “ਸਤਿਗੁਰ ਸਾਚੀ ਸਿਖ ਸੁਣਾਈ' ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਤਿਗੁਰ’ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਰ’ ਮੁਕਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ‘ਰ’ ਸਿਹਾਰੀ ਸਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਅਰਥ ਠੀਕ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਉਠੇ, ਪਰ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਤੀਜੀ ਪੰਕਤੀ “ਹਰਿ ਅਗਮੁ ਅਗੋਚਰੁ ਅਨਾਥੁ ਅਜੋਨੀ ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਭਾਇ ਪਾਵਣਿਆ" ਵਾਕ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾ, ਦੀ, ਦੇ ਆਦਿ ਅਰਥ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ ਇਉਂ ਹੋਣਗੇ:

“ਹੇ ਭਾਈ! ਜਾਂ ਸਤਿਸੰਗੀਓ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।”

2.2 “ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ ਸਦਿਅਹੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਪੜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ਜੀਉ॥”

ਇਸ ਤੁਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਲਗ-ਮਾਤਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਜਿਵੇਂ ‘ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ’ ਇਕ ਨਾਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ‘ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ’ ਵੀ ਇਕ ਨਾਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਗ-ਮਾਤਰੀ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ‘ਗੋਪਾਲ' ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ ਸਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ-ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਂਵ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ‘ਲ’ ਮੁਕਤਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੇ ਅਖਰ 'ਚੋਂ ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ ਆਦਿ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।” ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਸਟੀਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਜੁਗਤ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਅਹਿਮ ਜੁਗਤ ਹੈ।

3. ਉਥਾਨਕਾ: ਉਥਾਨਕਾ ਜੁਗਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਥਾਨਕਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾ/ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਗਾਥਾ। ਜਿਹੜੀ ਸਬਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ 2 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ:-

3.1 ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ

3.2 ਆਮ ਉਥਾਨਕਾ

ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਛੱਡਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੱਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂ 'ਤੇ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ “ਸਾਰੰਸ਼ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ” ਵੰਨਗੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਥਾਨਕਾ ਲਈ ਜੇ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖੀਏ ਤਾਂ ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਹੁਕਮੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ। ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ‘ਬਾਬਾ’ ਪਦ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।੧੨ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ:-

ਸਤਿਗੁਰ ਸਾਚੈ ਦੀਆ ਭੇਜਿ॥ (ਪੰਨਾ 396)

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਟੀਕਾਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ “ਜੋ ਸਾਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।"

ਸੋ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸਾਖੀ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸੋ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਥਾਨਕਾ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ, ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ।

4. ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਕੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ-ਨਾ-ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਏ ਕਾਰਜ:-

1. ਸ਼ਬਦਾਰਥ

2.ਦਰਪਣ

3. ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਸਟੀਕ

4. ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਸਟੀਕ

5. ਫੁਟਕਲ

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਾਕੀ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ “ਨਿਰਣੈ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ, ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਧਰ 'ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਚੰਗੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ।

6.5 ਸਿਧਾਂਤ ਜੁਗਤ: ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ/ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਤ ਕਰ ਕੇ ਦਰੁਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸਾਰੰਸ਼ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥਾਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ- “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਹਜਜੋਗ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਜੋਗੀ ਸਹਜ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਉਹ ਹਠ ਜੋਗ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਵਾਗਵਣ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਕੋਈ ਜੋਗਪੁਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਧੁਨੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਜੋਗਪੁਣਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਸਭ ਜੋਗਤਣ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾ ਪਿੰਡੁ ਪਰਾਨਾ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜੇ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰੈ ਦੇਇ ਸਚਾ ਨੀਸਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 477)

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਨਦਰਿ, ਭਗਤੀ, ਦਇਆ ਆਦਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ’ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ।

6. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ: ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਟੀਕਾ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਦੁਬਿਧਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਹਿਤ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:- “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਉਣਾ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

ਗੁਰਵਾਕ ਹਨ:-

-ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਕਿਆ ਜੀਵਨਾ ਫਿਟੁ ਧ੍ਰਿਗੁ ਚਤੁਰਾਈ॥(ਪੰਨਾ 422)
-ਜਲਿ ਜਾਉ ਜੀਵਨੁ ਨਾਮ ਬਿਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1332)
-ਹਰਿ ਬਿਸਰਤ ਸੋ ਮੂਆ॥ (ਪੰਨਾ 407)

ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ ਹੀ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:-

ਸੋ ਜੀਵਿਆ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਅਵਰੁ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ॥
ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਤਿ-ਲਥੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ, ਬੇ-ਹਯਾਈ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਸੋ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

7 ਰਹਾਉ ਜੁਗਤ: ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ‘ਰਹਾਉ’ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਣੀ/ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ- “ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਰਹਾਉ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਪਟੀ, ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਰਹਾਉ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਦਰਜ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਤੁਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

“ਅਰਥ ਇਹ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਿਧਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨੁਕਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲੱਗੇ ਹਨ।

8. ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਜੁਗਤ: ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰੰਗਾ’ ਪਦ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

8.1 ਸਫਲ ਏਹਾ ਹੈ ਕਾਰੀ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 108)

ਤੁਕ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਪਦ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰੀਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਨਿਰਣੈ ਅਧੀਨ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦਵਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਾਰ ਅਥਵਾ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਦੇ ਹਨ। ਕੀਰਤਨ ਭਾਵ ਜਸ ਕਰਨਾ ਇਸ ਜਨਮ ਦੀ ਸਫਲ ਕਾਰ ਹੈ।

8.2 ਨਿੰਦਕੁ ਮੁਆ ਉਪਜਿ ਵਡ ਤਾਪੁ॥ (ਪੰਨਾ 199)

ਨਿਰਣੈ: ਇੱਥੇ ਤਾਪੁ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਤਾਪੂ, ਬੁਖਾਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ। ਤਾਪੁ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਅੱਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੇਕ, ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਅਰਥ ਹਨ- ਭੱਠਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਲਹੀ ਖਾਨ ਡਿਗ ਕੇ ਸੜ ਮਰਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਸਮਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

9. ਲੋਕਧਾਰਾ/ਮੁਹਾਵਰਾ ਜੁਗਤ: ਗਿ. ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹਨ।

ਝੂਠਾ ਮੰਗਣੁ ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਗੈ॥
ਤਿਸ ਕਉ ਮਰਤੇ ਘੜੀ ਨ ਲਾਗੈ॥ (ਪੰਨਾ 109)

“ਨਿਰਣੈ ਉਪਰੋਕਤ ਕੀਤੇ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੀ ਮੰਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਨਾਂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਝੂਠੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਨਹੀ ਮਰਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਤਿਸ ਕਉ ਮਰਤੇ ਘੜੀ ਨ ਲਾਗੈ” ਇਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਝੂਠੀ ਮੰਗ ਦੇ ਫਲ ਸਰੂਪ ਮਰ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

10. ਸਾਖੀ ਜੁਗਤ: ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

10.1 ਸਤਿਗੁਰੁ ਖੋਟਿਅਹੁ ਖਰੇ ਕਰੇ ਸਬਦਿ ਸਵਾਰਣਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 143)

ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

10.2 ਮੂਰਖ ਗੰਢੁ ਪਵੈ ਮੁਹਿ ਮਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 143)

ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 2 ਸਾਖੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਜੁਗਤਾਂ ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਵਰਤ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਸਟੀਕ ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਹੈ।