ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ : ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਲੰਮੇਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਨ ਦੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਯਤਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ- ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਗੁਰੂ- ਕਾਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਗਈ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂਗੇ:

1. ਸਹਜ ਵਿਆਖਿਆ
2. ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
3. ਪਰਮਾਰਥ

1. ਸਹਜ ਵਿਆਖਿਆ: ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਹਜ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਬੋਧ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ/ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸਹਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ— “ਜਿਵੇਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਅਰਥ ਕੁਰਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁੱਛਣੇ ਉੱਚਿਤ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਹੋ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਉਸ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਪੱੁਛਣੇ ਠੀਕ ਹਨ। ਇਹੋ ਭਾਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਲਈ ਵੇਦ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੱਭਣ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।”1 ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ੴ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ‘ਜਪੁ’ਜੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਹਜ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਆਧਾਰ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਪਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਰੂਪ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਲੋਕ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਈ ਥਾਂ ਪੂਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ:

ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਓ ਕੇ
ਕਬੀਰ ਜੋ ਮੈ ਚਿਤਵਉ ਨਾ ਕਰੈ ਕਿਆ ਮੇਰੇ ਚਿਤਵੇ ਹੋਇ ॥
ਅਪਨਾ ਚਿਤਵਿਆ ਹਰਿ ਕਰੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਚਿਤਿ ਨ ਹੋਇ ॥219॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1376)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੋਚਾਂਗਾਂ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਆਪ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਚਿਤ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਲੋਕ ਹੈ:

ਮ:3 ॥
ਚਿੰਤਾ ਭਿ ਆਪਿ ਕਰਾਇਸੀ ਅਚਿੰਤ ਭਿ ਆਪੇ ਦੇਇ ॥
ਨਾਨਕ ਸੋ ਸਾਲਾਹੀਐ ਜਿ ਸਭਨਾ ਸਾਰ ਕਰੇਇ ॥220॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1376)

ਉਕਤ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਹੋਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਦੁਨਿਆਵੀ) ਸੋਚਾਂ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ (ਰਹਿਮਤ ਕਰ ਕੇ) ਸੋਚਾਂ-ਫਿਕਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

2. ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ: ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਯੇ’ ਤੇ ‘ਵਾਰਾਂ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਹਨ:-

“1. ਪ੍ਰਾਯਾਵਾਚੀ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਨ।
2. ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਤੁਕਵਾਰ ਟੀਕਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
3. ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਦੇ ਹਨ।
4. ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲੀ ਮੌਲਿਕ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
5. ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਟੂਕਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।”2

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ’ ਸਲੋਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ:

ਪਉਣੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਹੈ ਵਾਹਗੁਰੂ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਇਆ।
ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਕਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪੰਥਿ ਨਿਵਾਣਿ ਚਲਾਇਆ।
ਧਰਤੀ ਮਾਤ ਮਹਤੁ ਕਰਿ ਓਤਿ ਪੋਤਿ ਸੰਜੋਗੁ ਬਣਾਇਆ।
ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਰਾਤਿ ਦਿਹੁ ਬਾਲ ਸੁਭਾਇ ਜਗਤ੍ਰੁ ਖਿਲਾਇਆ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਸਕਾਰਥਾ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਸਿ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ।(ਵਾਰ 6:5)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਪਉੜੀ ਰਚ ਕੇ ਖੋਲਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਬਾਖੂਬੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿੰਦਕ, ਮੂਰਖ, ਮੁਰੀਦ (ਸੇਵਕ), ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਈ ਪੰਕਤੀ: ‘ਗੁਰ ਮੂਰਤਿ ਸਿਉ ਲਾਇ ਧਿਆਨੁ॥’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕਿਸੇ ਗੁਰ ਮੂਰਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁਰ ਮੂਰਤ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਸਾਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰ ਮੂਰਤ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ :

ਗੁਰ ਮੂਰਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਹੈ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ। (ਵਾਰ 24:11)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਸੂਝ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤਿ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।

3. ਪਰਮਾਰਥ: ਪਰਮਾਰਥ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਰਥ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਰਮ+ਅਰਥ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ। ਪਰਮਾਰਥ ਪਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮਸਾਖੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੜੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਕਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੱਕਮਤ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪਰਮਾਰਥ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਥੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਕ੍ਰਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਹੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

3.1 ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ: ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੰਦਰਭ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ, ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਲਯੁੱਗ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੋਤੀ ਤ ਮੰਦਰ ਊਸਰਹਿ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ :-

“ਤਬਿ ਦੈਤ ਕਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿ ਆਇਆ। ਚੋਟੀ ਆਸਮਾਨ ਨਾਲਿ ਕੀਤੀਆਸੁ ॥ ਜਿਉ ਜਿਉ ਨੇੜੈ ਆਵੈ, ਤਿਉ ਤਿਉ ਘਟਦਾ ਜਾਵੈ। ਤਬਿ ਮਨੁਖ ਕਾ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਆਇਆ। ਹਥਿ ਜੋੜ ਕਰ ਖੜਾ ਹੋਆ। ਤਬਿ ਬਾਬੇ ਪੁਛਿਆ: ‘ਭਾਈ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈ?’ ਤਬਿ ਉਨ ਆਖਿਆ: ‘ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਾਹੀ ਜਾਣਦਾ? ਮੈਂ ਕਲਿਜੁਗ ਹਾਂ, ਅਰ ਤੇਰੇ ਮਿਲਨੇ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਕਰਤੇ ਪੁਰਖ ਕਾ ਵਜੀਰ ਹੈਂ’? ਤਬਿ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਨਿਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਆਖਿਓਸੁ: ‘ਜੀ ਕਿਛੁ ਮੈ ਤੇ ਲੇਹੁ, ਮੇਰੈ ਵਰਨਿ ਚਲੁ’? ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਪੁਛਿਆ: ‘ਤੈਂ ਪਾਸਿ ਕਿਆ ਹੈ?’ ਤਾਂ ਕਲਿਜੁਗ ਆਖਿਆ: ‘ਮੇਰੈ ਪਾਸ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੈ, ਜੇ ਆਖਹੁ ਤਾਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਉਸਾਰਹ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਕਾ ਲਾਲਾਂ ਦਾ ਜੜਾਉ ਕਰਾਵਾਂ, ਅਗਰ ਚੰਦਨ ਕਾ ਲੇਪੁ ਦੇਵਾਂ’? ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਬੋਲਿਆ, ਸਬਦ ਰਾਗੁ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿਚ:

ਰਾਗੁ ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ ਮਹਲਾ 1 ਘਰੁ 1 ॥
ਮੋਤੀ ਤ ਮੰਦਰ ਊਸਰਹਿ ਰਤਨੀ ਤ ਹੋਹਿ ਜੜਾਉ ॥
ਕਸਤੂਰਿ ਕੁੰਗੂ ਅਗਰਿ ਚੰਦਨਿ ਲੀਪਿ ਆਵੈ ਚਾਉ ॥
ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ ਵੀਸਰੈ ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ ॥1॥
ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਜੀਉ ਜਲਿ ਬਲਿ ਜਾਉ ॥
ਮੈ ਆਪਣਾ ਗੁਰੁ ਪੂਛਿ ਦੇਖਿਆ ਅਵਰੁ ਨਾਹੀ ਥਾਉ ॥1॥ਰਹਾਉ॥

ਤਬਿ ਫਿਰਿ ਕਲਿਜੁਗ ਆਖਿਆ: ‘ਜੋ ਜੀ ਜਵੇਹਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਰਾਂ, ਅਰੁ ਲਾਲਾਂ ਦਾ ਜੜਾਉ ਕਰਹਾਂ, ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮੇਹਣੀਆਂ ਲੈ ਆਵਾਂ’। ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਉੜੀ ਦੂਜੀ ਆਖੀ:-

ਧਰਤੀ ਤ ਹੀਰੇ ਲਾਲ ਜੜਤੀ ਪਲਘਿ ਲਾਲ ਜੜਾਉ ॥ ਮੋਹਣੀ ਮੁਖਿ ਮਣੀ ਸੋਹੈ ਕਰੇ ਰੰਗਿ ਪਸਾਉ ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ ਵੀਸਰੈ ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ ॥2॥

ਤਬਿ ਕਲਜੁਗਿ ਕਹਿਆ: ‘ਜੋ ਜੀ ਏਹੁ ਬੀ ਨਾਹੀ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਸਿਧਿ ਲੈ ਜੋ ਰਿਧਿ ਆਵੈ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਧਰਤੀ ਵਿਚਿ ਚਲੁ, ਅਰੁ ਹਜਾਰ ਕੋਹਾਂ ਜਾਇ ਪ੍ਰਗਟਿ ਹੋਇ’। ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਪਉੜੀ ਤੀਜੀ ਆਖੀ:-

ਸਿਧੁ ਹੋਵਾ ਸਿਧਿ ਲਾਈ ਰਿਧਿ ਆਖਾ ਆਉ ॥ ਗੁਪਤ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ ਬੈਸਾ ਲੋਕੁ ਰਾਖੈ ਭਾਉ ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ ਵੀਸਰੈ ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ ॥3॥

ਤਬਿ ਕਲਿਜੁਗਿ ਆਖਿਆ, ‘ਕਛੁ ਲੇਵਹੁ, ਸੁਲਤਾਨ ਹੋਵਹੁ: ਰਾਜੁ ਕਰਹੁ’ ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਚਉਥੀ ਪਵੜੀ ਕਹੀ:-

ਸੁਲਤਾਨ ਹੋਵਾ ਮੇਲਿ ਲਸਕਰ ਤਖਤਿ ਰਾਖਾ ਪਾਉ ॥ ਹੁਕਮੁ ਹਾਸਲੁ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਨਾਨਕਾ ਸਭ ਵਾਉ ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ ਵੀਸਰੈ ਤੇਰਾ ਚਿਤ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ ॥4॥1॥

ਤਬਿ ਕਲਜੁਗ ਪਰਦੱਖਣਾ ਕੀਤੀ, ਆਇ ਪੈਰੀ ਪਇਆ। ਆਖਿਓਸੁ: ‘ਜੀ ਮੇਰੀ ਗਤਿ ਕਿਉਂ ਕਰਿ ਹੋਵੈ?’ ਤਬਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਖਿਆ ‘ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੁ ਕੋਟ ਮਧੈ ਕੋਈ ਹੋਵੈਗਾ, ਤਿਸਦਾ ਸਦਕਾ ਤੇਰੀ ਗਤਿ ਹੋਵੈਗੀ।’ ਤਬਿ ਕਲਿਜੁਗ ਪੈਰੀ ਪਇਆ॥ ਬਾਬੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ॥3

ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਥਾਨਕਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਬਾਣੀ ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ।

3.2 ਮਨੋਹਰ ਦਾਸ ਮਿਹਰਬਾਨ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਯੋਗਦਾਨ ਵਡਮੁੱਲਾ ਹੈ। “ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸਟਾਂ, ਕਥਾਵਾਂ, ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਹਰਵਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:-

ਗੱਦ ਰਚਨਾ:
1. “ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੀਆਂ
2. ਸਚਖੰਡ ਪੋਥੀ, ਹਰਿ ਜੀ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਚਤਰਭੁਜ ਪੋਥੀ,ਆਦਿ
3. ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਕੀਆਂ
4. ਮਸਲੇ ਹਜ਼ਰਤ ਰਸੂਲ ਕੇ
5. ਗੋਸ਼ਟਾਂ

ੳ) ਹਿੰਦੂ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ।
ਅ) ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ।
ੲ) ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੀਰਾਂ ਫਕੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ।

ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ:
ੳ) ਸ਼ਬਦ
ਅ) ਸ਼ਲੋਕ
ੲ) ਵਾਰਾਂ
ਸ) ਅਨੁਕਰਣਕ ਬਾਣੀਆਂ”4

ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਪੋਥੀ ਸਚਖੰਡ’ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਰਚਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੰਨਗੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਹਰਬਾਨ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੀ’ ਵਿਚ ਪਰਮਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ :

“ਸਾਹਿਬ ਕੇ ਗੁਣ ਨਾਨਕੁ ਆਖੈ ਮਾਸ ਪੁਰੀ ਵਿਚਿ ਆਖੁ ਮਸੋਲਾ ॥
ਜਿਨਿ ਉਪਾਈ ਰੰਗਿ ਰਵਾਈ ਬੈਠੜਾ ਵੇਖੈ ਵਖਿ ਇਕੇਲਾ ॥
ਸਚੜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਚੁ ਤਪਾਵਸੁ ਸਚੜਾ ਨਿਆਉ ਕਰੇਗੁ ਮਸੋਲਾ ॥3॥

ਤਿਸੁ ਕਾ ਪਰਮਾਰਥੁ: ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਰੇ ਲੋਕਹੁ! ਓਹੁ ਸਾਹਿਬੁ ਮਿਹਰਵਾਨੁ ਹੈ, ਤਿਸ ਕੇ ਗੁਣ ਨਾਨਕੁ ਕਹਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ ਕੀ ਪੁਰੀ ਇਹੁ ਦੇਹੀ ਹੈ। ਮਸੋਲਾ ਸਿਫਤਿ ਬਾਤਾਂ ਗਲਾਂ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਸਿਫਤਿ ਕੀਆਂ, ਪਰੁ ਜਿਨਿ ਏਹੁ ਪੈਦਾਇਸਿ ਉਪਾਈ ਹੈ ਅਰੁ ਰੰਗ ਰਵਾਈ ਹੈ ਅਰੁ ਧੰਧੇ ਲਾਈ ਹੈ ਸੁ ਬੈਠਾ ਵਖਿ ਤਮਾਸੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਸੁ ਕੇਹਾ ਸਾਹਿਬੁ ਹੈ? ਜੇਹਾ ਸਚ ਸਾਹਿਬੁ ਹੈ ਏਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪਾਵਸੁ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਚ ਦੀ ਹੀ ਗਲਿ ਕਰੈਗਾ ॥”5

3.3 ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ: ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਅਤੇ ਚਤਰਭੁਜ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਪਰਮਾਰਥ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੋਥੀ ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। “ਹਰਿ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗੱਦ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

ਗੱਦ ਰਚਨਾ
1. ਸੁਖਮਨੀ ਸਹੰਸਰਨਾਮ
2. ਸਿੰਘਾਸਨ ਬਤੀਸੀ
3. ਗੋਸ਼ਟਿ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਵਾਨ
4. ਹਰਿ ਜੀ ਪੋਥੀ: ਕਹਤਿ ਤ੍ਦੱ

ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ
1. ਸਲੋਕ
2. ਸਬਦ
3. ਪਉੜੀਆਂ
4. ਵਾਰਾਂ”6
ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਚਤਰਭੁਜ ਦੁਆਰਾ ਸਬਦਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵੰਨਗੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

ਪਉੜੀ॥ਯਯੈ ਜਨਮੁ ਨ ਹੋਵੀ ਕਦ ਹੀ ਜੇ ਕਰਿ ਸਚੁ ਪਛਾਣੈ ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੁਝੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ॥29॥

ਤਿਸੁ ਕਾ ਪਰਮਾਰਥੁ: ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕੁ ਜੀ ਕਹਤਾ ਹੈ ਜਿ, “ਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ! ਤੂ ਯਯੇ ਕੇ ਅਛਰ ਮਹਿ ਇਉ ਚੀਨੁ, ਜਿ ਯਨਮੁ ਮਰਨੁ ਤੇਰਾ ਕਟੀਐ ਤ ਏਕ ਹੀ ਪਰਮੇਸੁਰ ਕਉ ਸਿਮਰਿ, ਜਿ ਤੇਰਾ ਉਧਾਰੁ ਹੋਵੈ। ਸੁ ਏਕੁ ਕਹਾ ਤੇ ਜਾਣੈ? ਜਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲੈ ਤਾ ਬਤਾਇ ਦੇਵੈ। ਤਬ ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੁ ਗੁਰਮੁਖਿ, ਜੋ ਸੁਣੈ, ਸੋ ਗੁਰਮੁਖਿ, ਜੁ ਕਿਛੁ ਸਮਝੈ, ਸੋ ਭੀ ਗੁਰਮੁਖਿ। ਤਉ ਏਕੁ ਪਛਾਣੈ ਜਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਇ॥29॥”7

3.4 ਸੋਢੀ ਚਤੁਰਭੁਜ: ਸੋਢੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ :

“ਊਤਮ ਸੰਗਤਿ ਊਤਮੁ ਹੋਵੈ ॥ ਗੁਣ ਕਉ ਧਾਵੈ ਅਵਗਣ ਧੋਵੈ ॥ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਸੇਵੇ ਸਹਜੁ ਨ ਹੋਵੈ ॥7॥

ਤਿਸੁ ਕਾ ਪਰਮਾਰਥੁ: ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ, ਸੁਨਿ ਹੋ ਪੁਰਖਾ! ਓਹਿ ਜੀਵ ਤਬ ਹੀ ਸਮਝਿਹਿ, ਜਬ ਉਨ੍ਹ ਕਉ ਸਾਧ ਪੁਰਖਹੁ ਕੀ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲਿ ਕਰਿ ਅਰੁ ਉਨ੍ਹ ਕੀ ਭਲੀ ਪਰਕਿਰਤਿ ਕਰਮ ਉਪਜਹਿ:ਬੁਰਿਆਈ ਉਨ੍ਰ ਤੇ ਮਿਟਿ ਜਾਇ। ਤਬ ਓਇ ਗੁਣ ਜਿ ਕਰਹਿ, ਤਿਨ੍ਰ ਗੁਣਾਂ ਕਰਿ ਕਰਿ ਪਿਛਲੇ ਅਉਗਣ ਧੋਤੇ ਜਾਹਿ ਅਰੁ ਅਗੈ ਗੁਣ ਹੀ ਕਰਹਿ। ਤਿਤੁ ਸਾਧ ਕੀ ਸੰਗਤਿ ਕਰਿ ਕਰਿ, ਓਇ ਸਮਝਹਿ। ਐ ਪਹੁ, ਜੇ ਉਨ੍ਰ ਕਉ ਪੂਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਿਲੈ, ਤਉ ਉਨ ਕਉ ਏਹੁ ਸਹਜੁ ਭਲਿਆਈ ਕਾ ਉਪਜੈ। ਪੁਰਖਾ ਮਰਦਾਨਿਆ। ਬਿਨਾ ਗੁਰੂ, ਏਸ ਮਨ ਕਉ ਸਹਜੁ ਉਪਸਤਾ ਨਾਹੀ। ਜਬ ਗੁਰੂ ਪੂਰਾ ਮਿਲੈ, ਤਬ ਹੀ ਏਹੁ ਸਹਜ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਹੋਇ। ਤਬ ਮਰਦਾਨੇ ਕਹਿਆ ਜਿ “ਵਾਹ ਵਾਹ ਜੀ! ਸੁ ਤੂ ਹੈਂ ਐਸਾ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ। ਧੰਨਿ ਜੀ, ਤੂ ਸਤਿ ਜੀ ਤੂ, ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂ ਜੀ। ਤੈਂ ਹੀ ਤੇ ਏਹ , ਸਹਜ ਪਰਕਿਰਤਿ ਹੋਵੈ।”8 ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮਾਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਰਪਾਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ/ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ (ਸੱਭਿਆਚਾਰ) ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਥਕਾਰ/ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ।