ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿਧੀਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿ ਪੜ੍ਹਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸੌਖ ਰਹੇ। ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਯਤਨ ਹੈ। ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਨੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ (ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਰਾਗ ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਮੁਕਤ ਬਾਣੀ) ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲਾ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 1430 ਪੰਨੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਡਾ. ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਣਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੰਜ (5) ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ:

1. ਤਤਕਰਾ
2. ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ
3. ਰਾਗ ਬੱਧ ਬਾਣੀ
4. ਰਾਗ ਮੁਕਤ ਬਾਣੀ
5. ਰਾਗ ਮਾਲਾ

1. ਤਤਕਰਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ‘ਤਤਕਰਾ’ ਦਰਜ ਹੈ। ‘ਤਤਕਰਾ’ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਸੂਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰੰਥ/ਕਿਤਾਬ/ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ‘ਅਧਿਆਇ ਵੰਡ' ਤੇ ਪੰਨੇ ਨੰਬਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵਿਚ ਤਤਕਰੇ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ (1430) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ। ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ (1430) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਤਕਰਾ 16 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਤਤਕਰੇ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ। ਕਾ

1.1 ਤਤਕਰਾ ਰਾਗਾਂ

.2 ਤਤਕਰਾ ਸਬਦਾਂ ਕਾ

1.1 ਤਤਕਰਾ ਰਾਗਾਂ ਕਾ: ‘ਤਤਕਰਾ ਰਾਗਾਂ ਕਾ' ਵਿਚ ਬਾਣੀ/ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ ਨੰ. ਸਮੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਤਤਕਰਾ ਰਾਗਾਂ ਕਾ’ ਵਿਚ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ(ਜਪੁ, ਸੋ ਦਰੁ, ਸੋ ਪੁਰਖੁ, ਸੋਹਿਲਾ) ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਤੋਂ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਤਕ 31 ਰਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ (ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ, ਚਉਬੋਲੇ, ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ, ਸਲੋਕ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ, ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਬਾਕ ਮਹਲਾ 5, ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਕੇ ਤਕ ਅਰਥਾਤ ਭਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਏ, ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5, ਰਾਗਮਾਲਾ) ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ।

1.2 ਤਤਕਰਾ ਸਬਦਾਂ ਕਾ: ਤਤਕਰਾ ਸਬਦਾਂ ਕਾ ਵਿਚ ਸਬਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਬਾਣੀ-ਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਥਾਨ (ਪੰਨਾ ਨੰ. ਅਨੁਸਾਰ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ/ਸਬਦ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਸ਼ ਹਨ:

1. ਰਾਗ
2. ਬਾਣੀਕਾਰ
3. ਬਾਣੀ-ਰੂਪ
4. ਤੁਕ ਅਤੇ ਪੰਨਾ

2. ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 1 ਤੋਂ 13 ਪੰਨਿਆਂ ਤਕ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਨੂੰ “ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਧੀਨ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ:

2.1 ਜਪੁ
2.2ਸੋ ਦਰੁ
2.3 ਸੋ ਪੁਰਖੁ
2.4 ਸੋਹਿਲਾ

2.1 ਜਪੁ ‘ਜਪੁ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬਾਣੀ 1 ਤੋਂ 8 ਪੰਨੇ ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਮੰਗਲਾਚਰਨ, ਜਪੁ (ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ), ਸਲੋਕ, ਪਉੜੀਆਂ (38), ਸਲੋਕ।

2.2 ਸੋ ਦਰੁ: ‘ਸੋ ਦਰੁ' 8 ਪੰਨੇ ਤੋਂ 10 ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

2.3 ਸੋ ਪੁਰਖੁ ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ' ਪੰਨਾ 10 ਤੋਂ 12 ਤਕ ਹੈ। ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

2.4 ਸੋਹਿਲਾ: ‘ਸੋਹਿਲਾ” 12 ਤੋਂ 13 ਪੰਨੇ ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੰਜ ਸਬਦ ਹਨ।

3. ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀ

ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਭਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ 14 ਤੋਂ 1353 ਪੰਨੇ ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਇਕ ਕਮ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅਸੀਂ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ (System) ਨੂੰ ਜਾਣਾਂਗੇ।

3.0 ਰਾਗ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਧਿਆਇ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਹਰ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਉਪ ਅਧਿਆਇਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 31 ਰਾਗ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

(1) ਸਿਰੀਰਾਗੁ (14-93)
(2) ਰਾਗੁ ਮਾਝ (94-150)
(3) ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ (151-346)
(4) ਰਾਗੁ ਆਸਾ (347-488)
(5) ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ (489-526)
(6) ਰਾਗੁ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527-536)
(7) ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਗੜਾ (537-556)
(8) ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ (557-594)
(9) ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ (595-659)
(10) ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ (660-695)
(11) ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ (696-710)
(12) ਰਾਗੁ ਟੋਡੀ (711-718)
(13) ਰਾਗੁ ਬੈਰਾੜੀ (719-720)
(14) ਰਾਗੁ ਤਿਲੰਗ (721-727)
(15) ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ (728-794)
(16) ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ (795-858)
(17) ਰਾਗੁ ਗੋਂਡ (859-875)
(18) ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ (876-974)
(19) ਰਾਗੁ ਨਟ ਨਾਰਾਇਨ (975-983)
(20) ਰਾਗੁ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ (984-988)
(21) ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ (989-1106)
(22) ਰਾਗੁ ਤੁਖਾਰੀ (1107-1117)
(23) ਰਾਗੁ ਕੇਦਾਰਾ (1118-1124)
(24) ਰਾਗੁ ਭੈਰਉ (1125-1167)
(25) ਰਾਗੁ ਬਸੰਤੁ (1168-1196)
(26) ਰਾਗੁ ਸਾਰੰਗ (1197-1253)
(27) ਰਾਗੁ ਮਲਾਰ (1254-1293)
(28) ਰਾਗੁ ਕਾਨੜਾ (1294-1318)
(29) ਰਾਗੁ ਕਲਿਆਨ (1319-1326)
(30) ਰਾਗੁ ਪ੍ਰਭਾਤੀ (1327-1351)
(31) ਰਾਗੁ ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352-1353)

3.1 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਉੱਪਰ ਅਸੀਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਵਿਚ ਲਗਪਗ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅਸੀਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮ ਜਾਣਾਂਗੇ। ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕਮ:

1. ਸਬਦ
2. ਅਸਟਪਦੀ
3. ਛੰਤ
4. ਬਾਣੀ-ਰਚਨਾਵਾਂ (ਸੁਖਮਨੀ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਅਨੰਦੁ ਆਦਿ)
5. ਵਾਰ
6. ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ

1. ਸਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਸਬਦਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਾਂ :

1.1 ਸਬਦ ਵਿਚਲੀ ਬਣਤਰ।

1.2 ਸਬਦਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ।

1.1 ਸਬਦ ਵਿਚਲੀ ਬਣਤਰ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਪਦ, ਪਦਾ, ਦੁਪਦਾ, ਤਿਪਦਾ, ਚਉਪਦਾ, ਪੰਚਪਦਾ ਆਦਿ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸਬਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਦਾ ਰੂਪ ਸਿਰਲੇਖ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਪੁਰ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਲੇਖ ਚਉਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਬਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਦੇ ਪੰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਬਾਣੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਬਦ ਵੀ ‘ਚਉਪਦਾ’ ਹੀ ਹੈ। ਲਗਪਗ ਹਰ ਸਬਦ ਵਿਚ ‘ਰਹਾਉ’ ਵਾਲਾ ਬੰਦ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਹਾਉ ਵਾਲੇ ਬੰਦ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਸਬਦਾਂ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਵਾਲਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਬਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਆਧਾਰ ਤੁਕ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਦਿਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਤੁਕ ਹੈ। ਸਬਦ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਸਬਦ ਵਿਚਲੇ ਪਦਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕਤੁਕਾ, ਦੁਤੁਕਾ, ਤਿਤੁਕਾ, ਚਉਤੁਕਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

‘ਗੂਜਰੀ ਸ੍ਰੀ ਜੈਦੇਵ ਜੀਉ ਕਾ ਪਦਾ ਘਰੁ 4'
‘ਜੈਤਸਰੀ ਮਹਲਾ 5 ਘਰੁ 4 ਦੁਪਦੇ ॥

1.2 ਸਬਦਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ: ਸਬਦਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਭਾਵ ਸਬਦਾਂ ਦੀ ਕਮਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਆਧਾਰ ਸੰਪਾਦਕ ਵੱਲੋਂ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਬਦਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ। ਜੇਕਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਵਿਚਲੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਬਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਬਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।

2. ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚਲੀ ਬਣਤਰ: ‘ਅਸਟਪਦੀ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਅੱਠ ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ'। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੱਠ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਅੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਟਪਦੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਟਪਟੀ ਵਿਚਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਸਬਦ ਵਾਂਗ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ‘ਅਸਟਪਦੀ’ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ :

‘ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ 1 ਘਰੁ 1 ਅਸਟਪਦੀਆ’॥
‘ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ ਮਹਲਾ 3 ਅਸਟਪਦੀਆ

3. ਛੰਤ: ਛੰਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੋਰ ਬਾਣੀ-ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਛੰਤ ਵੀ ਇਕ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੰਤ ਵਿਚ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਛੰਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਛੰਤ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦਾ ਵੇਰਵਾ:
‘ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ 4 ਘਰੁ 2 ਛੰਤ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ'॥
‘ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਛੰਤ ਮਹਲਾ 1॥

4. ਬਾਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ: ਬਾਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਦਿਆਂ, ਛੰਤਾਂ, ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਸੁਖਮਨੀ, ਪਟੀ, ਘੋੜੀਆ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ:

ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ 5॥
‘ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮ:5॥

5. ਵਾਰ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ 22 ਵਾਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਰਾਗ ਵਿਚ ਵਾਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਛੰਤਾਂ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਵਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਪਉੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਇ ਬਲਵੰਡਿ ਅਤੇ ਸਤੈ ਦੀ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪਉੜੀਆਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਪਗ ਇਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ:

‘ਸਿਰੀਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ॥
'ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4 ਮੂਸੇ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ’

6. ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਣੀ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਸਬਦ(ਪਦਾ, ਦੁਪਦਾ, ਤਿਪਦਾ, ਚਉਪਦਾ, ਪੰਚਪਦਾ) ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਣੀ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਹਰ ਰਾਗ ਵਿਚ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਅਕਸਰ ਸਬਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ :

‘ਗੂਜਰੀ ਸ੍ਰੀ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਕੇ ਪਦੇ ਘਰੁ 1'
'ਗਉੜੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੁਪਦੇ' ॥

4. ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ (1353-1429): ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਖਰੀਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਰਾਗਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

1. ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹਲਾ 1 (1353)
2. ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹਲਾ 5 (1353)
3. ਮਹਲਾ 5 ਗਾਥਾ (1360)
4. ਫੁਨਹੇ ਮਹਲਾ 5 (1361)
5. ਚਉਬੋਲੇ ਮਹਲਾ 5 (1363)
6. ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ (1364)
7. ਸਲੋਕ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ (1377)
8. ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਬਾਕ੍ਰ ਮਹਲਾ 5 (1385)
9. ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ 1 (1389)
10. ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਦੂਜੇ ਕੇ 3 (1391)
11. ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਤੀਜੇ ਕੇ 3 (1392)
12. ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਚਉਥੇ ਕੇ 4 (1396)
13. ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕੇ 5 (1406)
14. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ (1410)
15. ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9 (1426)
16. ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5 (1429)
17. ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 5 (1429)

5. ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430): ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗਮਾਲਾ 1429-30 ਪੰਨੇ ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਛੇ ਰਾਗ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਿੰਗ ਰੂਪਾਂ (ਰਾਗਣੀਆਂ) ਤੇ ਬੰਸ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਲੜੀ ਨੰ. ਰਾਗੁ ਇ. ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਬੰਸ ਰੂਪ
1. ਭੈਰਉ ਭੈਰਵੀ, ਬਿਲਾਵਲੀ, ਪੁੰਨਿਆ, ਬੰਗਲੀ, ਅਸਲੇਖੀ ਪੰਚਮ, ਹਰਖ, ਦਿਸਾਖ, ਬੰਗਾਲਮ, ਮਧ, ਮਾਧਵ, ਲਲਤ, ਬਿਲਾਵਲ
2. ਮਾਲ ਕਉਸਕ ਗੋਂਡਕਰੀ, ਦੇਵ ਗੰਧਾਰੀ, ਗੰਧਾਰੀ, ਸੀਹੁਤੀ, ਧਨਾਸਰੀ ਮਾਰੂ, ਮਸਤਅੰਗ, ਮੇਵਾਰਾ, ਪ੍ਰਬਲਚੰਡ, ਕਉਸਕ, ਉਭਾਰਾ, ਖਉਖਟ, ਭਉਰਾਨਦ
3. ਹਿੰਡੋਲ ਤੇਲੰਗੀ, ਦੇਵਕਰੀ, ਬਸੰਤੀ, ਸੰਦੂਰ, ਸਰਸ ਅਹੀਰੀ ਸੁਰਮਾਨੰਦ, ਭਾਸਕਰ, ਚੰਦ੍ਰ, ਬਿੰਬ, ਮੰਗਲਨ, ਸਰਸ ਬਾਨ, ਬਿਨੋਦਾ, ਬਸੰਤ, ਕਮੋਦਾ
4. ਦੀਪਕ ਕਛੇਲੀ, ਪਟਮੰਜਰੀ, ਟੋਡੀ, ਕਾਮੋਦੀ, ਗੂਜਰੀ ਕਾਲੰਕਾ, ਕੁੰਤਲ, ਰਾਮਾ, ਕਮਲਕੁਸਮ, ਚੰਪਕ, ਗਉਰਾ, ਕਾਨਰਾ, ਕਲ੍ਹਾਨਾ
5. ਸਿਰੀਰਾਗ ਬੈਰਾਰੀ, ਕਰਨਾਟੀ, ਗਵਰੀ, ਆਸਾਵਰੀ, ਸਿੰਧਵੀ ਸਾਲੂ, ਸਾਰਗ, ਸਾਰਗਾ, ਗੋਡ, ਗੰਭੀਰ, ਗੁੰਡ, ਕੁੰਭ, ਹਮੀਰ
6. ਮੇਘ ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ, ਗੋਂਡ, ਮਲਾਰੀ, ਆਸਾ, ਸੂਹਉ ਬੈਰਾਧਰ, ਗਜਧਰ, ਕੇਦਾਰਾ, ਜਬਲੀਧਰ, ਨਟ, ਜਲਧਾਰਾ, ਸੰਕਰ, ਸਿਆਮਾ

ਸਾਰੰਸ਼: ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਵੀਨ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਇਕਾਈ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਬਿਆਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।