ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਉਸੱਰੀਏ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ 24-25 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ— ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’, ‘ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹ’, ‘ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ’, ‘ਤਵਾਰੀਖ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ’, ‘ਨੀਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਤਵਾਰੀਖ ਲਹੌਰ’, ‘ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਈ ਰੂਪ ਚੰਦ’, ‘ਗੁਰਪੁਰਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਆਦਿ ਆਪਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕੋਈ ਅਤਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਕਾਰਜ ਨਾ ਆਪ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਨਾ ਹੀ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲਗਨ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਈ ਦੇਸਾਂ ਨੇ ਲਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਚੇਤਨ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਚਿੰਤਪੁਰਨੀ, ਮਥਰਾ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਬਨਾਰਸ, ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਤ੍ਰਿਬੈਣੀ ਸੰਗਮ, ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ, ਕਲਾਤ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਬ੍ਰਹਮੋਸਮਾਜ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਾਥ, ਸੰਤ ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਰਾਮ, ਨਬੇ ਸ਼ਾਹ, ਮਹੰਤ ਮੁਹਬਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ, ਸਾਧੂ ਪਰਮ ਨੰਦ, ਬਾਬੂ ਖੇਤ ਰਾਮ, ਸੰਤ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਖੁਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਨਗਰ ਪਟਿਆਲਾ ਸੁਭ ਅਸਥਾਨ।
ਫੂਲਬੰਸ ਜਿਹਾ ਭੂਪ ਮਹਾਨ।
ਤਹਿ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਮ੍ਰਿਗੇਸੂ।
ਬਿਦਿਯਾ ਗੁਰਮਮ ਰਹਿਤ ਬਸੇਸੂ
ਇਕ ਦਿਨ ਉਨ ਆਯਾ ਮੋਹਿ ਦੀਨੀ
ਤੁਮ ਪੋਥੀ ਇਹ ਰਚੋ ਨਵੀਨੀ।
ਨਾਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼।
ਜੱਦਪਿ ਰਚਯੋ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਖਾਸ।
ਤਾਂਤੇ ਤੁਮ ਅਬ ਚਾਰੁਚਰਿਤ੍ਰ
ਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਕੇਰ ਬਚਿਤ੍ਰ।
ਜੋਊ ਉਸਤੈ ਗੁਪਤ ਰਹਾਏ।
ਤੁਮ ਕੋ ਚਾਹੀਏ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਖਾਏ।.
ਛੰਦਬੰਦ ਕਰ ਰਚੋ ਸੁਹਾਵਨ।
ਜਾਂਕੋ ਪੜ੍ਹ ਸੁਨ ਸਿਖ ਸੁਖ ਪਾਵਨ ॥ (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ” ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਰਚਿਤ ਹਰ ਰਚਨਾ ਛਾਪਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੱਕ ਲੈ ਲਏ। ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ ਛਾਪੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ' 1889 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ। ਨਿਰਮਲਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਕੂਕੇ, ਨਿਰਮਲੇ, ਨਿਹੰਗ, ਸਭ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਬ੍ਰਿਛ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕੇਸ ਦਾੜੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਪੂਜਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਚੂੜਾਮਣੀ ਕਰਤਾ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਮਿੱਥਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਸੰਕਟ ਆਇਆ। ਦੂਜਾ ਸੰਕਟ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਦਾਰ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : ਤਵਾਰੀਖ ਕਿਆ ਹੁਤੀ ਬਲਾ ਹੈ।. . .
ਤਵਾਰੀਖ ਕਾ ਮੂੰਹ ਹੈ ਕਸੇ। . . .
ਅਬ ਜੋ ਆਲਮ ਆਕਲ ਦੀ ਸਤ।
ਦਰ ਦਰ ਫਿਰਦੇ ਚੱਕੀ ਪੀਸਤ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗਲਪੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਦੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਘੜ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗਿਆਨ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਘੜ ਕੇ ਬੰਦੇ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਵਾਲਾ ਦੱਸ ਕੇ ਮੁੜ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ। ਚੰਗੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਬੌਧਿਕਤਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਜ਼ਬਾ ਦਲੀਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਦਲੀਲ ਜਜ਼ਬੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬਿਆਨੀਆਂ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਉਹ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ। ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉੱਤਮ ਗਦਕਾਰ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਉਦਾਸੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਓਥੇ ਮਿਆਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕਬਿਤ, ਦੋਹਰਾ, ਸਵਈਆ, ਚੌਪਈ, ਝੂਲਣਾ, ਸਿਰਖੰਡੀ, ਭੁਜੰਗ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾਇਆ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਖੂਬੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਮੌਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਜੋੜ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੁੱਠ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਲਵਈ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬੜੀ ਰਸ-ਭਿੰਨੀ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹਿਰਦਾ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਟਿਆਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਲਈ ਪਿਆਰ ਏਨਾ ਭਾਰੂ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਲੜੇ ਗਏ ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਡਮੁੱਲਾ ਵਿਰਸਾ ਸਾਨੂੰ ਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੋਈਏ। | 
