ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਰਾਗ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਖਾਸ ਕਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਹ ਪੱਖ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਖੂਬੀ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾਇਕ ਜਾਂ ਗਾਇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਦੇਸੀ ਸੰਗੀਤ" ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਟੁੰਬਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਵਾਰ, ਸੋਹਿਲਾ, ਛੰਤ, ਪਉੜੀ, ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ, ਅੰਜੁਲੀ, ਘੋੜੀਆ, ਸਲੋਕ ਅਤੇ ਅਲਾਹੁਣੀਆ। ਇਸ ਲੋਕ ਤੱਤ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਰਸਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ, ਇਸ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਮੱਧ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸੁਰਤਾਲ, ਲੈਅਕਾਰੀਆਂ, ਤਾਨਾਂ, ਗਮਕ ਅਤੇ ਸਰਗਮਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਕੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ਖੱਟੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾਪਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਣ ਵਿਚ ਗਾਇਨ, ਵਾਦਨ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਨਿਤਕਾਰੀ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਜੋਤੀ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਵੰਦਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਲਾਪ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੰਦਨਾ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੰਗਲਾ ਚਰਨ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਬਕਾਇਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦ ਚੌਂਕੀ’ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਤੁਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਭਾਵ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮੇਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਗੀ ਜਥੇ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀ ਤੁਕ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਾਇਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾ ਕੇ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ “ਵਾਹ ਵਾਹ” ਜਾਂ “ਕਿਆ ਬਾਤ ਹੈ” ਆਦਿ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਕ ਜਾਂ ਵਾਦਕ ਨੂੰ ਦਾਦ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪੰਥਕ ਜੈਕਾਰਾ “ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਸਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ" ਗਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਸਦਰ-ਏ-ਮਹਿਫ਼ਲ ਜਾਂ ਸਭਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਆਦਾਬ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਸਭਾ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗਾਇਨ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੋਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ “ਰਾਗਾ ਵਿਚਿ ਸ੍ਰੀਰਾਗੁ ਹੈ” ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮ ਅਰਥਾਤ ਪਹਿਲਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਪੜਤਾਲ ਗਾਇਕੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਲ ਤਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਲਣ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹੈ- ਪਰਤ ਤਾਲ ਅਰਥਾਤ ਤਾਲ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੜਤਾਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸੋਢੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਿਲਾਵਲ, ਨਟ ਨਰਾਇਣ, ਨਟ, ਸਾਰੰਗ, ਕਾਨੜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ-ਬਿਭਾਸ ਵਿਚ 19 ਪੜਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਧਰੇ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪੜਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ “ਸੋਦਰੁ” ਦੀ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ) ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਹੈ ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ “ਜਿਸ ਦਾ ਖਾਈਏ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਈਏ” ਦਾ ਖੁਸ਼ਾਮਦੀ ਤੱਤ ਨੁਮਾਇਆਂ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਰਾਗਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਉਪਰੋਕਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਉਚੇਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ।