ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਘੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਏ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ' 1935 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਨੀਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਸੋਚ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1935 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਉਪਲਭਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੋਜੀ ਸ. ਜੈਤੇਗ ਸਿੰਘ ਅਨੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ‘ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ' ਪੁਸਤਕ 89 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸ. ਜੈਤੇਗ ਸਿੰਘ ਅਨੰਤ ਹੁਣ ਤਕ ਡੇਢ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅਣਮੁੱਲੇ ਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੌਹਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰੇ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਚਿੱਤਰ ਰੰਗਦਾਰ ਤੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਮੁੱਖ ਕਵਰ ਜਿਹੜਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗਦਾਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ 15 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ' ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਜੋਤ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ‘ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ-ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ’ ਵਿਚ ਇਸ ਕਸਬੇ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਸਹੀ ਤੱਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਟਕ-ਕੈਮਲਪੁਰ ਦੇ ਕਸਬਾ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਰਕੇ ਕਸਬੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕੀਮਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਬੜੀ ਰਮਣੀਕ ਥਾਂ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਸੀ। ਤੀਜਾ ਭਾਗ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਚਸ਼ਮਾ ਕੱਢਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ' ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਥੇ ਗਏ ਸਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਕੋਲ ਭੇਜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਭਾਗ ‘ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ’ ਵਿਚ ਕਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦਾ ਖਹਿੜਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ' ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ’ਤੇ ਲੋਕ ਕਿੰਤੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਭਾਗ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਹਾਲ ' ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਫਿਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਜ ਮਾਈ ਸੁੱਧੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਭਾਈ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਫ਼ੌਜੀ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫ਼ੌਜ ਲਿਜਾ ਕੇ ਕਰਵਾਈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅੜਿੱਕੇ ਅੜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਟਕ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੁਰਾਖੇਲ ਵਿਚ 500 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਲਗਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੇ ਨਾਭਾ ਨੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਈ ਸੀ। ਭਾਗ 7 ਅਤੇ 8 ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਕਬਜ਼ਾ 22 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਨੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਰਗ ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ। ਭਾਵੇਂ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਨੇ ਗੜਬੜ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਕਸ਼ਮਕਸ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੁਕੱਦਮਾ ਖ਼ਾਰਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ 120 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਮੌਤ ਤਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉੱਕਾ-ਪੁੱਕਾ 9000 ਰੁਪਏ ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਤੇ 4000 ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ‘ਸੂਰਮਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਕੁਰਬਾਨੀ’ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ 1920 ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾ ਚੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵੀ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸੂਰਮਗਤੀ ਨੇਕੀ, ਸਚਾਈ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਧਾਰਮਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੋਰਚੇ ਲਗਾਏ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਾਗ 10 ਵਿਚ ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਗ 11 ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਰ ਐਤਵਾਰ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੇਲੇ ਵਿਸਾਖੀ, ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬਾਦ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮੇਲੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰੂਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਦਾਨੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸਵਾ ਲੱਖ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। 13ਵੇਂ ਭਾਗ ‘ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1932 ਈ. ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਟਿੱਕਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 31000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 14ਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਟਿਕਾਣਾ, ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਚਿੱਲਾ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦਾ ਮੁਨਸ਼ੀਖ਼ਾਨਾ, ਲਾਲ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

61 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ 190 ਰੁਪਏ ਕੀਮਤ, ਦਿਲਕਸ਼ ਰੰਗਦਾਰ ਮੁੱਖ ਕਵਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਿਬਦੀਪ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਭੀਖੀ (ਮਾਨਸਾ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।