ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਉਪਭੋਗੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਦੀ ਜਨਮ-ਦਾਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਦਾਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ-ਵਚਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਸਥਾਨ ਦੇਣ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਹ ਪਾਵਨ ਰੱਬੀ-ਵਚਨ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ-ਮੰਡਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਪਿਛਲੱਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੀਕ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੌਰਵਮਈ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਪਰ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਪੰਥਾਂ ਦੇ ਉਥਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਮਹਾ ਅਪਵਿਤ੍ਰੀ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਸਰਪਨੀ, ਅਵਿੱਦਿਆ ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਿਖੇਧਾਤਮਿਕ ਚਿਤ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਤਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤ੍ਰੀ (ਇਸਤਰੀ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ’ ਦਾ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ‘ਤ੍ਰੀ’ ਪਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਰਜ, ਤਮ, ਸਤਿ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਅਤੇ ‘ਸ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਸਹਿਤ ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਸਹਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਭਾਵ ਜੋ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿੰਦਿਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਥ-ਮਤ ਜੈਸੇ ਯੋਗ ਪੰਥਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮਿੱਥ ਕੇ ਬਘਿਆੜਣ ਤਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁਚੇਸ਼ਟਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਭੋਗਵਿਲਾਸੀ ਵਸਤੂ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੀ ਸੰਕੀਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਭੰਡਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬਾਘਨ ਅਤੇ ਸੱਪ ਕਿਹਾ ਜੋ ਮਰਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇਖਲਾਕੀ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ :

ਬਾਘਨੀ ਉਪਾਯਾ ਬਾਘਨੀ ਨਿਪਾਯਾ ਬਾਘਨੀ ਪਾਲੀ ਕਾਯਾ॥
ਬਘਿਨੀ ਡਾਕਰੈ ਜੌਰੀਯੋ ਪਾਖਰੈਂ, ਅਨੁਭੁਈ ਗੋਰਖ ਰਾਯਾ॥3॥48॥

ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਕਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਦੀ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਨਿੰਦਿਆ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਸੁਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਗਵਾਦੀ ਧਰਮ-ਸਾਧਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਰਿਪਕ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੀਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕਸਮਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ, ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਰ ਸੰਭਵ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਕੋਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਵਾਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਘਰ ਤੋਂ ਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਨੂ ਦੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮਨੂ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਪੰਜ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:-

ਬਾਲਯਾ ਵਾ ਯੁਵਤਯਾ ਵਾ ਵਿਦਯਾ ਵਾਪਿ ਯੋਸ਼ਿਤਾ।
ਨ ਸਵਤੰਤਰੇਯਣ ਕਰਤਵਯੰ ਕਿਚਿੰਤਕਾਰਯ ਗਹੇਸ਼ਵਪਿ॥145॥

ਅਰਥਾਤ ਇਸਤਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤਕ ਮਰਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹੇਗੀ। ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:-

ਢੋਲਗਵਾਰਸੁਪਸੁਨਾਰੀ॥
ਸਕਲਤਾੜਨਾਕੋਅਧਿਕਾਰੀ॥117॥ਦੋ॥

ਭਾਵ ਢੋਲ, ਗਵਾਰ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਇਹ ਸਭ ਤਾੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਭੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੱਧਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੜੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਤੇ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਰਹੱਸਮਈ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਰਿਹਾ, ਆਮ ਸਮਾਜ ਇਸ ਅਪ੍ਰੋਖ ਜਿਹੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਮਰਮ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਹੀ ਰਿਹਾ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਤਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਅਬਲਾ, ਕਾਮਿਨੀ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਗੁਰੂਆਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨਿੰਦਿਆ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮੂਲ-ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਜਿਹੜੀ ਮਾਨਵ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਪਾਲਕ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਪਦ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਹੋਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਤੁਛ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾਨਵੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਘਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਹਰ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਸਰਵਥਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਦਾਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਸੰਗਿਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ:-

ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ॥
ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ॥
ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ॥
ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨੁ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਸੇ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਦੇ ਦੀ ਰਸਮ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ। ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਜਿਹੀ ਕੁਰੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਮੂਲ-ਭੂਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਹਾਂ-ਕੁਰੀਤੀ ਸਤੀਪ੍ਰਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਉਹ ‘ਝੱਲੀ' (ਤੁਛ ਬੁਧਿ ਵਾਲੀ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਬੋਧ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ‘ਸਤੀ' ਨੂੰ ਨਵੀਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਤੀ ਨਾਲ ਚਿਤਾ ਵਿਚ ਜਲ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਆਤਮਘਾਤੀ ਅਬੋਧ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ‘ਸਤੀ' ਦੇ ਗੌਰਵ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਤੀਆਂ' ਉਹ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਯੋਗ-ਅਗਨਿ ਵਿਚ ਤਨ ਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਦਾ ਪਰਿਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦਾ ਸਾਈਂ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਣ:

ਸਤੀਆ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜੋ ਮੜਿਆ ਲਗਿ ਜਲੰਨਿ॥
ਨਾਨਕ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਜਿ ਬਿਰਹੇ ਚੋਟ ਮਰੰਨਿ॥1॥ . .
ਭੀ ਸੋ ਸਤੀਆ ਜਾਣੀਅਨਿ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖਿ ਰਹੰਨਿ॥
ਸੇਵਨਿ ਸਾਈ ਆਪਣਾ ਨਿਤ ਉਠਿ ਸੰਮ੍ਹਾਲੰ॥2॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਤਿ ਘਿਣਾਉਣੀ ‘ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੜਨ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸੀਲ-ਸੰਜਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਉੱਤੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਜਲੈ ਨ ਪਾਈਐ ਰਾਮ ਸਨੇਹੀ॥ ਕਿਰਤਿ ਸੰਜੋਗਿ ਸਤੀ ਉਠਿ ਹੋਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਦੇਖਾ ਦੇਖੀ ਮਨਹਠਿ ਜਲਿ ਜਾਈਐ॥ ਪ੍ਰਿਅ ਸੰਗਨ ਪਾਵੈ ਬਹੁ ਜੋਨਿ ਭਵਾਈਐ ॥2॥
ਸੀਲ ਸੰਜਮਿ ਪ੍ਰਿਅ ਆਗਿਆ ਮਾਨੈ॥ ਤਿਸੁ ਨਾਰੀ ਕਉ ਦੁਖੁ ਨ ਜਮਾਨੈ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਪ੍ਰਿਉ ਪਰਮੇਸਰੁ ਕਰਿ ਜਾਨਿਆ॥

ਧੰਨੁ ਸਤੀ ਦਰਗਹ ਪਰਵਾਨਿਆ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ‘ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ-6 ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸੀਲ ਖਾਨ ਕੰਨਯਾ ਇਕ ਹੋਵੈ।ਪੁਤ੍ਰੀ ਬਿਨ ਜਗ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿਗੋਵੈ।
ਜਬ ਐਸੇ ਬਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਹੇ।ਮਾਤ ਗੰਗ ਸੁਨ ਆਨੰਦ ਲਹੇ॥1021॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਰਵ-ਪ੍ਰਥਮ ਇਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਵਤ੍ਰਣ ਉਸੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਦੈਤ ਅਤੇ ਨਾਰੀਤਤ੍ਵ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਅਤੇ ਤੁਛਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਰਵਥਾ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਇੱਕੋ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੀ ਅਦੈ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਯੁਕਤੀ-ਸੰਗਤ ਆਧਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ-ਤਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗਿਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਦੇਵੀ, ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਦਿਵਯ ਸਮਰੂਪਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ, ਕਟਾਰ, ਤੁਪਕ ਹੋਣ ਦਾ ਤ੍ਰੈਮਾਣ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਪਰਿਪਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ‘ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਦਾਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰ ਸਹਿਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਮਾਰ-ਕੁਟ ਕੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਨਾਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖ-ਪੂਰਵਕ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਸ਼-ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਸ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਦਾਨੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਖੋਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਤਾ ਵੀ ਆਪ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ-ਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਖੋਹਿਆ ਰਾਜ ਪੁਰਖ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਸੰਗਰਾਮੀਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਿੱਤਾਂ ਜਿੱਤਦੀ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਮਕਸਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹੋ ਦੱਸਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਅਬਲਾ ਆਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਜੇਕਰ ਬੀਰਾਂਗਨਾ ਬਣ ਕੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੇ ਚਾਉ ਨਾਲ ਜੁਝੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਬਿਹਾਰੀ, ਕੇਸ਼ਵ, ਭਿਖਾਰੀ ਦਾਸ ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਭੋਗ ਸਮਗਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਨਾਇਕਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸਤਰੀ ਜਦੋਂ ਇਕ ਬੀਰਾਂਗਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂਕਿਵੇਂ ਪਲਾਂ ਛਣਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਸੁਰਗਾਂ ਦੇ ਤਖਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਉਕਤਿ ਬਿਲਾਸ (1), ‘ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ’ (2), ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ’, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਿਯਾਨ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਮੁੱਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਰ ‘ਰਾਸ ਲੀਲਾ' ਭਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸਤਰੀ-ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੀ ਹੈ। ‘ਚਰਿਤ੍ਰੋਪਾਖਿਆਨ’ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਪ-ਆਖਿਆਨ ਅਰਥਾਤ ਲਘੂ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪੁਰਖ-ਸਮਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹੋ ਨਾਰੀ ਜੋ ‘ਕਾਲ-ਪੁਰਖ’ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਬਾਲਾ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਤਿਯੁਗ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਵਾਸਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਜ ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਮ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸਦਉਪਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵਗੀ। ਜੇ ਪੁਰਸ਼-ਸਮਾਜ ਉਸ ਦੇ ਸੀਮਿਤ ਸਰੀਰਿਕ ਬਲ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਨਿਰੋਗ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪਰਿਣਾਮ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਇਹ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ‘ਗੁਤ ਪਿੱਛੇ ਮੱਤ’ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਧੀਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਇੰਦ੍ਰ ਜੈਸੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਤਿਆਗ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਦੀਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਲਾ (ਅਰਥਾਤ ਕਾਮ ਤੋਂ ਅਬੋਧ ਬਾਲਿਕਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸੀਮ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਚਤੁਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਦਗੁਣੀ ‘ਬਾਲਾ’ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ‘ਕੌਰ’ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਰੀ ਕੇਵਲ ਗੋਪੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਾਮੁਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਦੈਵੀ ਰੂਪ ਇਕ ਸਦ-ਆਚਰਣ ਵਾਲੀ ਬਹਾਦਰ, ਭਗੌਤੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਦੇਵੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਦੈਵੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਮ ਸਰੀਰਿਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼, ਸਦਾਚਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

ਕੁੰਕਮ ਦੇ ਘਨਸਾਰ ਦੈ ਯੌ ਸ੍ਰਵਨਨ ਸੁਨ ਪਾਇ।
ਮਤੋ ਬੈਠਿ ਦੁਹੂੰਅਨਿ ਕਿਯੋ ਜੂਝਿ ਮਰਨਿ ਕੇ ਭਾਇ॥13॥
ਜੋ ਹਮਰੇ ਪਤਿ ਲਰਿ ਮਰੇ ਸਮੂਹ ਬਦਨ ਬ੍ਰਿਣ ਖਾਇ।
ਤੌ ਹਮ ਹੂੰ ਸਭ ਲਰਿ ਮਰੈ ਨਰ ਕੋ ਭੇਖ ਬਨਾਇ॥14॥

ਵੀਰ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਐਸੀ ਬੀਰਾਂਗਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇ

-ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਿਯਾ ਕੇ ਜੇ ਲਰੀ ਧੰਨਿ ਧੰਨਿ ਤੇ ਨਾਰਿ।
ਪੂਰਿ ਰਹਿਯੋ ਜਸੁ ਜਗਤ ਮੈ ਸੁਰ ਪੁਰ ਬਸੀ ਸੁਧਾਰ॥21॥
ਤੁਹੀ ਰਾਜਸੀ ਸਾਤਕੀ ਤਾਮਸੀ ਹੈ॥
ਤੁਹੀ ਬਾਲਕਾ ਬ੍ਰਿਧਣੀ ਅਉ ਜੁਆ ਹੈ।
-ਤੁਹੀ ਦਾਨਵੀ ਦੇਵਣੀ ਜਛਣੀ ਹੈ॥
ਤੁਹੀ ਕਿੰਨਣੀ ਮਛਣੀ ਕਛਣੀ ਹੈ॥
-ਤਾਰਨ ਲੋਕ ਉਧਾਰਨ ਭੂੰਮਹਿ ਦੈਤ ਸੰਘਾਰਨ ਚੰਡ ਤੁਹੀ ਹੈ।
ਕਾਰਨ ਈਸ ਕਲਾ ਕਮਲਾ ਹਰਿ ਅਸੁਤਾ ਜਹਾ ਦੇਖੌ ਉਹੀ ਹੈ॥

ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੀਕ ਵਾਸਤਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਹੀ ਹੈ।

ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਜਾਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਮ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਭਯ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਹੁ-ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲ ਸਕੇ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਮੰਦ-ਭਾਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਕ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।