ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੇਕਾਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ, ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਅਨਿਆਂ, ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠਿਆ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਵਿਖਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ 1789 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਚਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਹੋਏ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਿਆ। ਗਰੀਬ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਕ ਨਾ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਗਈ। ਸੋ ਇਹ ਇਨਕਲਾਬ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਨਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ।1 ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬੌਧਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਬੁੱਤ ਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦਾ ਚਾਨਣ ਬਹੁਤ ਪੇਤਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤੇ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹਨੇ੍ਹਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹੈ।2

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ- ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਜੋਸ਼, ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਪੁਨਰ ਗਠਨ।3 ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:- “ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਦਾ ਭਾਵ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।4

ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਗੁਰਮੁਖ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਵਜੋਂ ਕਰ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਠੱਲੇਪਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਤਾਂ ਸੋਲਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਭਾਰਤੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਹੋਇਆ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਧਰਮ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵੀ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨੱਧ-ਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ।5 ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਪਲਟ ਸਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਗ਼ੈਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ।6 ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਐਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਐਲਾਨੀਆ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਭਾਵ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਸਿੱਖ ‘ਸਿੰਘ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਐਲਾਨੇ ਹੋਏ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਖ਼ੁਦ ਝੰਡਾ ਬਣ ਗਿਆ।7 ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।8 ਇਹ ਕਾਰਜ ਰੱਬੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਾਏ ਹੋਏ ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾੜੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੂਰਬਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਖੇੜਾ, ਮਾਮੂਲੀ ਨਿਖੇੜਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਲਈ ਚੱਲਦੇ ਹਥੌੜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਇਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਪਹਾੜ ਤਕ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।9 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਲੋਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਐਸੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਣਖੀ ਕੌਮ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਏ ਹਰ ਹਮਲਾਵਰ ਦੀ ਈਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਬਲਕਿ ਡਟ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਬਦਾਲੀ ਵਰਗੇ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾ ਕੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ-ਖ਼ੁਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਪੰਚਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵੱਲ ਮੁੱਢਲਾ ਕਦਮ ਸੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੰਤਰਕ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ।10

ਇਨ ਗ੍ਰੀਬ ਸਿੰਘਨ ਕੌ ਦਯੈ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ
ਏ ਯਾਦ ਰਖੈਂ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ।11

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਐਸਾ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪਸਾਰ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ, ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਹ ਇਨਕਲਾਬ ਇਕੱਲਾ ਰਾਜਸੀ ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ, ਰਾਜਸੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੋਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੈਗ਼ੰਬਰ, ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਤਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਮਿਲੀ,

ਸੋ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵੀ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ
1. ਡਾ. ਰੂਪ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਸਿੱਖ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2010, ਪੰਨਾ-105.
2. ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ, ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2004, ਪੰਨਾ-763.
3. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ (ਡਾ.), ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ, 2009, ਪੰਨਾ-50.
4. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) (ਸੰਪਾ.), ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਭਾਗ-ਪਹਿਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2000, ਪੰਨਾ-325.
5. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰੋ.), ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2010, ਪੰਨਾ- 64.
6. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਦਸੰਬਰ 2007, ਪੰਨਾ-79.
7. ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2002, ਪੰਨਾ-197.
8. ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2014, ਪੰਨਾ-18-19.
9. ਸਰਬਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.), ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2010, ਪੰਨਾ-57.
10. ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ, ਸਿੱਖ ਮਤ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 2009, ਪੰਨਾ- 76.
11. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ (ਡਾ.) (ਸੰਪਾ.), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2005, ਪੰਨਾ-72.
12. ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ, ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2004, ਪੰਨਾ- 962