ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿੱਜ-ਸੁਆਰਥ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਲਾਈ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਸੀ।

ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚਕਾਰ ਕਸਬੇ ਕੋਲ ‘ਪੱਧਰ’ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਬੀਬੀ ਕਰਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 21 ਜੂਨ, 1886 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਬਾਲਕ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਮ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਏ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨਾਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਇਸ ਪੰਡਿਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨਾਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਮੋਲਕ ਨਾਥ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ (ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ) ਦਾ ਪੜਦਾਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਗੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਦੁਪੱਟਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਬਿਜ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੈਦਗੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਲਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਬਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਧਾਰਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਰੰਭਿਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਚੱਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ ਕੇ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। 1906 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ। 1907 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭਿਆ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਤੁਕ-ਤਤਕਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਹ ‘ਤੁਕ-ਤਤਕਰਾ’ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। 1923 ਈ. ਵਿਚ ਤੁਕ-ਤਤਕਰਾ ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਛਪ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਆਇਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਸ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਬੇ-ਅਰਾਮੀ ਕਾਰਨ ਨਵੰਬਰ 1950 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਚੇਤਾ, ਲੋਕ ਭਲੇ ਲਈ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਜੂਝਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਤੇ ਬੇਲਾਗ ਸਿੱਖ ਆਗੂ 23 ਜਨਵਰੀ, 1953 ਈ. ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ।

ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਆਚਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-

ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ: ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜਤਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਹੰਢਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਰਵੱਈਆ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸੂਝ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਤੇ ਬੜੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੂਸ ਕੇ ਥੁੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਈ, ਪਰੰਤੂ ਆਪ ਦੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ। ੩ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਜੋਖ਼ਮ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ।

ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ: ਆਪਣੀ ਮਿਲਾਪੜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਬਿਬੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਤੇਜ਼ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਵਰ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਘੜਤਾ ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮੀ ਜੂਲੇ ਹੇਠਾਂ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਾ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। “ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਪੁੱਠ ਦੇ ਕੇ ਐਸੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਬਾਣ ਵਾਹੇ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਆਪ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਰਵਣ ਕਰਦਾ, ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ।”* ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।

ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਿਰਜਕ: ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਇਕ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਲੋਕ-ਏਕਤਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸ ਸਕਣ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਆਹ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਰਜਾ, ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਹਾਮੀ ਬਣੇ।

ਨਿਮਰਤਾ: ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਗੂੜ੍ਹ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਦ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਅਯੋਗ ਦੱਸਿਆ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੀਟ ਸਮਾਨ ਸਮਝਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤ: ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਨੂੰ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ। ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਰਹਿਣਾ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ। ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਉਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ। ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੁੱਕੇ ਭੁੱਜੇ ਛੋਲੇ ਜਾਂ ਸੱਤੂ ਦਾ ਫੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਜਲ ਛਕ ਲੈਣਾ, ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੂਝ ਦੇ ਮਾਲਕ: ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਇਕ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਅਤੇ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸੂਝਵਾਨਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂਸਮੇਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬੜੀ ਸਿਦਕ ਦਿਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਕਿਤਸਾ ਦੀ ਸੂਝ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਪਣੇ ਰਟਨ ਸਮੇਂ ਲਾਮਡੀਂਗ (ਆਸਾਮ) ਵਿਖੇ, ਇਕ ਅਮੀਰ ਮਾਈ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।” ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਖੇ, ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸੂਲ-ਪ੍ਰਸਤੀ: ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਅਸੂਲ ਚਾਰ ਚੰਦ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੇ-ਤਰਤੀਬੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਅਸੂਲ-ਮਈ ਜੀਵਨ ਜੀਵਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਜ਼ਬਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਿਆ, ਉਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣਾ, ਲੋੜਵੰਦ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਗਰੀਬ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ, ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਰਹਿਣਾ, ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣਾ, ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸੂਲ ਸਨ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਚੇਰੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣ, ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ, ਪੰਥ ਲਈ ਦਰਦ ਰੱਖਣ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਇਕ ਮਹਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।