ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵਿਉਂਤਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਮ ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਕ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨੂੰ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

“ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ? ਜਦ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਜਵਾਬ ਉਸ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ।” ਇਤਿਹਾਸ ਬੀਤਿਆ ਕੱਲ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿਚ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਘਟਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਗੁਆਚਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਕਾਰਜਾਂ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਗਤੀ, ਮੋੜ ਅਤੇ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਵਸਤੂ, ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਿਸਟਰੀ’(History) ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਸਟਰੀ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਲੋਰੋਪਲਾ (Loropla), ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸਿਖਣਾ ਹੈ” ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ Geschichte ਤੋਂ ‘ਹਿਸਟਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜਨਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵਾਪਰਨਾ’ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬੀਤੇ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਸਮਝਣ, ਨਿਰਖਣ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ, ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਲ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਹਨ?, ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?, ਤੱਥ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਪੱਧਰ, ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀ ਹੈ ਆਦਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਨੁਕਤੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਤਕ ਜੋ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਵਿਉਂਤਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ- ਤੱਥ, ਸਮਾਂ, ਘਟਨਾ, ਗਵਾਹ, ਉਦੇਸ਼, ਸਥਿਤੀ, ਪਹੁੰਚ, ਭਾਸ਼ਾ, ਅਧਿਐਨ, ਸਮਾਜ, ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈ. ਐਚ.ਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਤਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਇਕ ਅਣਵਰਤ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ।” ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਗਰੀ ਦੀ ਘੋਖ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਹੀ ਹੈ।

ਨਵ-ਜਾਗਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਮੌਰ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੱਥ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਈ.ਐਚ.ਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ? ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਤੱਥ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਲਈ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਰਤ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮੌਲਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢੰਗ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।੫ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਮਾਡਲ ਹਨ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮੁੱਖ ਧਿਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ, ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਕੱਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ, ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਬਣੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਮਰਯਾਦਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇਣਾ ਆਦਿ। ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਭਾਅ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਹੀ ਵਿਧਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਸਫਰਨਾਮਿਆਂ, ਰੋਜ਼ਾਨਾਮਚਿਆਂ, ਦਰਬਾਰਾਂ/ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਇਕੱਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਰਪੂਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਢੰਗ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਚ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨੀ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘਟਨਾ ਵਰਣਨ ਢੰਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚ ਤਾਂ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੀ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਢੰਗ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਸਮੇਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇਣ ਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਿਯਮਬੱਧਤਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਣ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਸਨਮੁਖ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 1822 ਈ. ਪਿੰਡ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਭਾਈ ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਕਬਿੱਤ ਤੇ ਸਵੱਈਏ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥਾਂ ਸਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਨਿਕਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਕ ਫੋੜਾ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਨਾਗਪੁਰ, ਅਕੋਲਾ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮੁੰਗੇਰ, ਹੁਗਲੀ, ਢਾਕਾ, ਕਲਕੱਤਾ, ਬਰਦਮਾਨ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਨੇਪਾਲ, ਕੋਇਟਾ, ਕਰਾਚੀ, ਦੁਆਰਕਾ, ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ' ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤਕ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। “ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਫਰਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਆਪ ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਓਦੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ।” ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਭੀਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਣਾ ਪਿਆ। ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭੀਲ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਫ਼ਲ-ਫੁੱਲ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਫਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪਟਿਆਲੇ ਟਿਕੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਉਤੇ ਲਗਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਅਥਾਹ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਪੰਥ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ। ਅਖੀਰ 1921 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਰਚਨਾਵਾਂ

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਫੀ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਡਾ. ਸੁਖਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕੁਲ 18 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਹ ਉਲੀਕੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ 11 ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਚੌਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਛਪਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ, ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ), ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ, ਤਵਾਰੀਖ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਵਾਰੀਖ ਲਾਹੌਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਆਸਤ ਬਾਗੜੀਆਂ, ਗੁਰਪੁਰਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਵਾਂ, ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ।

ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ : ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ

ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਾਰਤਕ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਪਰ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸਤਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤਕ ਦਾ ਹਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਆਮ ਸਧਾਰਨ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਜੋ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਥੋੜੀ, ਮਸਾਂ ਪਾਠ ਮਾਤਰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਓਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਤੋਂ ਵਾਕਫ ਹੋਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਛਾ ਰਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੋ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਕ ਤਾਂ ਉਹ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ......ਸੋ ਏਹ ਕਠਨਤਾਈਆਂ ਤਦ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇ ਤੁਸੀ ਸੁਖਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਸਭ ਹਾਲ ਲਿਖ ਦਿਓ।” ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ।

ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਵੇਸਲੇਪਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਤਵਾਰੀਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ, ਬੰਸਾਵਲੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਏਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੇ) ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਏਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਸੀ ਤੁੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਓਸ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਅਬਿਨਾਸੀ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਲ ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ ਸਾਡੇ ਤਕ ਅੱਪੜ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਜੋ ਬੀਤੇ ਵਿਚ ਵਾਪਰਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਗੌਰਵ ਬਣਦਾ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਿਰਤਾਂ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਅਲਹਿੰਦ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਭਾਰਤੀ ਲਿਖਾਰੀ ਬਹੁਤ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹਨ। ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਮੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਕਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਲਸਰੂਪ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਉੱਘੇ ਫਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਖੀਰਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।” ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਤਿਹਾਸਿਕਸੂਝ’ ਅਤੇ ‘ਤਿਥਾਵਲੀ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕਤਾ’ ਸਾਮੀ-ਲੋਕਾਂ (ਯਹੂਦੀਆਂ, ਈਸਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ) ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਸਿਲਸਿਲੇ-ਬੱਧ ਗਿਆਨ ਉਤਪਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਵਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤਵਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਾਰੀਖ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਪ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਉਰਦੂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ :-

1. ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ : ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ

2. ਤਵਾਰੀਖ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ : ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਸਿੱਖ-ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਫਗਾਨ ਸੰਘਰਸ਼

3. ਤਵਾਰੀਖ ਰਾਜ ਖਾਲਸਾ : ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ, ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ

4. ਤਵਾਰੀਖ ਸਰਦਾਰ ਖਾਲਸਾ : ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ

5. ਤਵਾਰੀਖ ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ : ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਹਾਲ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਹੀ ਛਪ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਅੱਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹਨ। ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਮਰਯਾਦਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਰੋਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੌਖਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਖੀਆਂ ਆਦਿ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਰੋਤ ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਢਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ। ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ-ਵਾਰ ਅਤੇ ਛਾਣ-ਬੀਣ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਨੁਸਾਰ, “ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਵਧੇਰੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਰਚਣ ਦਾ ਹੀ ਰਿਵਾਜ ਸੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਜ ਵਿਚ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਹਿਰ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਲਈ ਹਿੱਤ ਜਗਾਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋ ਮਾਅਰਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਰੱਖਿਆ।

‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਰਾਮਾਤੀ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਮੱਧਕਾਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿਚ ਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੰਗਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਗੱਲ, ਸਾਖੀ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਵਾਰੀਖ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ, ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ” ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸੰ: 1471 ਬਿ: ਨੂੰ ਭੱਟੀਆਂ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਵਾਲੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਭੋਏ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਇ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਦਸ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਗਣੇ ਸ਼ਕਰ ਪੁਰ ਜਾਗੀਰ ਪਾਈ। ਸੰਨ 1486 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਪਰ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ ਅਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ ਓਥੇ ਘਰ ਬਨਾ ਲਏ, ਗੋਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਜੋ ਓਸਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀ ਅਪਣੇ ਪਾਸ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲੀਤਾ। ਸੰ: 1497 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਮਾਈ ਬਨਾਰਸੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਕਲਯਾਨ ਚੰਦ ਤੇ 1501 ਬਿ: ਨੂੰ ਲਾਲ ਚੰਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਕਾਲੂ ਲਾਲੂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜਾਗ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵਾਕਫੀਅਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਤਾਂ ਆਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਾਲ ਦੇ ਗਵਾਹ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਕਫੀਅਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਸਰੋਤ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਘੋਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਹਾਰਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਆਪ ‘ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਤੇ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ ਸੁਖੈਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾ ਪ੍ਰਤੀ ਲਿਖੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਪ ਨੇ ਵਾਚੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਆਪ ਨੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਤਵਾਰੀਖ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।” ਇਤਿਹਾਸ/ਘਟਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਣਨਾਤਮਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤਵਾਰੀਖੀ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਦੋ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਟੀਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਦੋਂ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਵਾਬ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਅੱਪੜਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੇਖੋ, “...ਤਦੋਂ ਨੂੰ ਬਾਬੇ ਦੀ ਸੱਸ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਆਇ ਪਹੁੰਚੀ, ਫੇਰ ਤਾਂ ਸੱਸ ਸੌਹਰੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਚੰਦੋ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੁਣ ਵੇ ਨਾਨਕ ! ਜੇ ਤੂੰ ਫਕੀਰ ਹੋਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਕਰਾਯਾ, ਟੱਬਰ ਕਿਉਂ ਵਧਾਯਾ ? ਤਾਂ ਬਾਬੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਿਆ :

ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 1
ਮਿਲਿ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਪਿੰਡੁ ਕਮਾਇਆ ॥
ਤਿਨਿ ਕਰਤੈ ਲੇਖੁ ਲਿਖਾਇਆ ॥
ਲਿਖੁ ਦਾਤਿ ਜੋਤਿ ਵਡਿਆਈ ॥
ਮਿਲਿ ਮਾਇਆ ਸੁਰਤਿ ਗਵਾਈ ॥1॥

ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਹਰ ਤਹਿ ਤਕ ਜਾਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਘਟਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਖਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਉਹ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਢਾਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਇਕ ਤੀਵੀਂ ਨੇ ਜਾਦੂ ਦੇ ਜੋਰ ਮੇਢਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਗੋਰਖ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਓਸਦੇ ਚੇਲਟ ਬੈਲ ਬਣਾਏ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਮੱਖੀ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਛੱਡਦੀਆਂ ਸਨ। ਓਸ ਦੇਸ ਜਾਦੂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਜੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਨ 1932 ਬਿ: ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪ ਖਾਸ ਕਾਮਰੂਪ ਦੇਸ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਪੁਛਿਆ ਢੂੰਢ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਾਦੂਗਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਾਦੂ ਦਾ ਘਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਓਧਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਡੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ... 7719 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੱਥ ਵਰਤੋਂ ਜੁਗਤ ਦੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਅਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਤੱਥ ਵਰਤੋਂ ਜੁਗਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰਟਿੱਪਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨੀ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਗਹਿਣ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਸਧਾਰਨ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ ? ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਨਾ-ਬ-ਸੀਨਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸਮਗਰੀ ਵੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਸਨ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੰਨਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਢਲਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੂਝ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਢਲਾ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਯਤਨ ਹੈ। ” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰ

1. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।

2. ਉਹ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਹਾਰਿਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

3. ਉਹ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

4. ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਾਰੀਖਵਾਰ/ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
5. ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
6. ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਧਾਰਮਿਕ ਹੈ।
7. ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਹਵਾਲੇ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸਮਝਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ।