ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰੂਪ ਹੈ-‘ਗੁਰ’ ਅਤੇ ‘ਬਿਲਾਸ’।‘ਗੁਰ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਗੁਰੂ’ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ‘ਬਿਲਾਸ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਵਿਲਾਸ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਖੇਡ ਜਾਂ ਲੀਲਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ‘ਗੁਰੂ ਦੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਚਿੱਤਰ ਖੇਡ ਬਾਰੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਰਣਨ’ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪਰਮ-ਪੂਜਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਅਤਿ-ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਦੇਣ ਹਿੱਤ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਮਹਾਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10’ ਨਾਮ ਅਧੀਨ ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ (1751 ਈ.) ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ (1797 ਈ.) ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਮਹਿਜ਼ ਇਕ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਰਚੀਆਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਵੱਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸ’ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਬਿਆਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਾਏ ਗਏ ਕੌਤਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਲੇਖਕ ਬੜੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਰਚਨਾ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਰੁੱਚੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਲੇਖਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨੇਹੀ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੇਖਕ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’, ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਾਕਿਫ਼ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪੂਰਬਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖੱਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਸ਼ਬਦ-ਸਮਗਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ- ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸ’ ਹੀ ਹੈ।ਇਹ ਰਚਨਾ 1797 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਹਿੱਤ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1768 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਕੱਤੀ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰੇਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਥਾਈਂ ਥੋੜਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬੇਲੋੜਾ ਵੀ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।1
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਾਲ-ਚੋਜ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ।ਫਿਰ ਕਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਕੋਲ ਆਉਣ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਤੋਰਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਯੁੱਧ-ਵਰਣਨ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਕਰਨੀ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਕੂਟਨੀਤਕ ਰਣਨੀਤੀ, ਬੇਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣ, ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸਬੰਧ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਣ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਥਾਪਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਤੋਰਨ ਤੇ ਅੰਤ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਬੜੇ ਹੀ ਭਾਵਪੂਰਿਤ, ਤੱਥਾਤਮਕ, ਸਹਿਜ, ਅਲੰਕਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਤਰਕ-ਭਰਪਰੂ, ਸੰਗਠਿਤ, ਜਾਨਦਾਰ, ਜਜ਼ਬੇ ਭਰਪਰੂ, ਸ਼ਰਧਾਮਈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਲੇਖਕ, ਨਾਇਕ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੋਜ਼ੀ, ਦਯਾਨਿੱਧ, ਪਰਮਵੀਰ, ਸੂਰਬੀਰ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ-ਦਰਵੇਸ਼, ਜਪੀ-ਤਪੀ, ਹਠੀ- ਸਤੀ, ਸੁਯੋਗ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਪਤੀ, ਕੌਤਕਹਾਰੀ, ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ, ਸੁਚੱਜਾ ਆਗੂ, ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਮਹਾਨ ਬਾਣੀਕਾਰ, ਲੇਖਕ,ਪਾਰਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਘਟਨਾ, ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਖਿੱਚ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵੀ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ:

ਰੈਨ ਮੈ ਆਨ ਭਯੋ ਬਡ ਸੰਗਮ,ਲੋਗ ਮਿਲੈ ਅਤਿ ਸੋਚ ਪ੍ਰਕਾਰੈ।
ਸੂਰ ਉਦੈ ਗੁਰ ਹੋਤ ਬਿਯੋਗ,ਤਬੈ ਸੰਗ ਹੀ ਹਮ ਜਾਹਿ ਸਕਾਰੈ।
ਏਕ ਕਹੈਂ ਬਸ ਹੈ ਹਰਿ ਮੰਦਰ,ਏਕ ਕਹੈਂ ਮਨ ਧਿਆਨ ਸੁ ਧਾਰੈ।
ਨਰ ਨਾਰਿ ਅਪਾਰ ਰਟੈਂ ਜਸੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰ, ਪਾਵਨ ਮੂਰਤਿ ਚੀਤ ਚਿਤਾਰੈ।2

ਨਾਇਕਤਵ ਦਾ ਗੁਣ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਲੋਕ-ਆਗੂ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਨਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਸੁਚੱਜਾ, ਸੁਸਿੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੇਕ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।‘ਬਦ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਢੁਕਵੀਂ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੋਚ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਪ੍ਰੋੜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਈ ਜਬਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾਵਾਦ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਪਣੀ ਬਹੁ-ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਸੰਭਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੀਰ ਆਗੂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਬੌਧਿਤ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਭਰਪੂਰ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਜਿਗਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਰਬੰਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਏ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਸੁਚੇਤਗੀ ਆਪ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਗੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਗਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੂਰਬੀਰ, ਸੰਜਮੀ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਅਧਿਆਤਮਕ, ਤਿਆਗੀ, ਮਹਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਲੇਖਕ, ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ, ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਵਿਦਵਾਨ, ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇਕ ਵੀਰ ਯੋਧਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼, ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼, ਨੇਜੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਸਨ। ਬਾਲ-ਵਰੇਸ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਲੇਲੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ’ਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਗਏ:

ਤੀਰ ਤੁਫੰਗਨ ਖੰਜਰ ਤੇਗਨ,ਬੁਰਾਦ ਕਟਾਰਨ ਸੇਲ ਸੁਧਾਰੀ।
ਤੋਪ ਨਿਖੰਗ ਸੁ ਚਾਮਰ ਪੂਜਤ,ਦੇਵਤ ਧੂਪ ਬਡੇ ਰੁਚਿ ਭਾਰੀ।
ਸੀਸ ਨਿਵਾਇ ਕਰੈ ਤਿਹ ਪੂਜਨ,ਧਾਰ ਪ੍ਰਦਛਨ ਚੌਕ ਸੁਧਾਰੀ।
ਯਾ ਬਿਿਧ ਕੌਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕੇ,ਮਨ ਧਾਰ ਗੁਲੇਲ ਚਲਾਵਤ ਕਾਰੀ।3

ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਮੂਲ ਰੂਪ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਦੇ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ-ਬੋਧ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਵੈ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਪ੍ਰਗਟ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਭਣੀਜੈ
ਜਹਾਂ ਰਹਤ ਮੁਰ ਸ਼ਕਲ ਭਣੀਜੈ।4

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਨਿਰਬਲ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣੀ ਕੌਮ ਵਿਚ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਕਈ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਕਰਾਈ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ’ਤੇ ਕਰੜੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਗੁਰ ਦੱਸੇ। ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪ ਨੇ ਲੋਕ-ਮਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰ ਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੁਰ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਜਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਸੱਚ, ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਚੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਮੁਹੱਬਤ, ਇਤਫ਼ਾਕ, ਹਿੰਮਤ, ਅਣਖ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕੌਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ:

ਐਸੇ ਗੁਰ ਪੂਰਨ ਬਿਨ ਭਾਈ।ਸੁਰ ਨਰ ਸਕੈ ਨ ਐਸ ਕਰਾਈ।
ਤਾਂਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਗੁਰ ਦੇਵਾ।ਜਹ ਕੀਨੋ ਇਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਬੇਵਾ।
ਝੂਠੇ ਜੰਝੂ ਤਿਨ ਤਯਾਗੇ।ਖੜਗ ਧਾਰ ਅਸਧੁਜ ਪਗ ਲਾਗੇ।
ਨਿਰਖਯੋ ਘਟ ਮੈ ਅਲਖ ਅਭੇਵਾ।ਜੇ ਅਸ ਮਿਲੈ ਅਧਿਕ ਗੁਰਦੇਵਾ।5

ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਰਹਿਤ, ਨਿਹਚਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਰਿਆ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਇਸ ਹਕੀਕੀ ਸਤਿ-ਕਾਰਜਵਾਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤ੍ਰੈਕਾਲ ਵਿਚ ਫੈਲਾਓ ਹੈ।ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਤ ਅਰਥ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕਾਲਗਤ ਵਿਕਾਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੈਵੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਗੁਰੂ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਕਾਲ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ ਅਥਵਾ ਯਥਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਿਰਿਆਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਾਰਦੇ:

ਕਹੀ ਸਮਝਾਇ ਕਰਤਾਰ ਤਾਹੀ ਸਮੈਂ,“ਲਿਖਾ ਅੋਰੰਗ ਕੇ ਹਾਥ ਦੀਜੋ
ਸਾਥ ਸਹਾਇ ਯੋ ਜਾਨ ਮੇਰਾ ਬਚਨ,ਨਾਹਿ ਮਨ ਮਾਹਿ ਕਛੁ ਸ਼ੰਕ ਕੀਜੋ॥6

ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮ-ਜੁੱਗ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਨੂਠਾ ਜਤਨ ਸੀ। ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਵਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਕਿਆਈ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪੱੁਠ ਚਾੜ ਕੇ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਘਾੜਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਪੂਰਬਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਾਠਕ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ;

“ੴ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ”।
“ਅਬ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਲਿਖਅਤੇ। ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਕੇ ਚਰਿਤ੍ਰ”।7

ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਠਾਇਆ:

ਸੰਮਤ ਸਤਰਹ ਸਹਸ ਭਣਿਜੈ।
ਬੀਸ ਤੀਨ ਸੰਗ ਬਰਖ ਗਣਿਜੈ ।
ਮਹਿ ਪੰਖ ਪੁਨ ਅਧਿਕ ਸੁ ਚੀਨੈ।
ਜਗਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧ ਕੀਨੈ।” 8

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾਨੀ, ਤਿਆਗੀ, ਨਿਰਭੈਅ, ਨਿਰਵੈਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲਿਪਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਦਾਰਥਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸਾਰਥਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਸਦ-ਵਿਹਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਪਖੰਡ, ਪੂਜਾਚਾਰ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਭੇਖ ਅਤੇ ਆਡੰਬਰ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਵੈਰੀ-ਮਿੱਤਰ, ਹਰਖ-ਸੋਗ, ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਉਸਤਤਿ- ਨਿੰਦਾ ਸਭ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੋਧ ਮਾਤਰ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਨਾਇਕਤਵ ਦੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਇਸ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਸਾਧੂ-ਸੂਰਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਦਾ ਮਿਲਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਬੀਰ ਰਸ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਮਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੁੰਜ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ । ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮਿਠਾਸ, ਮਿਹਰ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਤਾ ਤੇ ਨਿਰਛਲਤਾ ਸੀ।

ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੀਣਿਆਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨੀਵਿਆਂ, ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਨਵੇਂ ਵਿਧਾਨ ਬਣਾਏ। ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸਾ ਹਿੰਸਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਹੜੇ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਥ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

“ਸਨਮੁੱਖ ਪੂਰਾ ਸਿੱਖ ਹੈ ਕੋਈ। ਸੀਸ ਭੇਟ ਗੁਰ ਦੇਵੇ ਜੋਈ।”
ਯੌਂ ਸੁਣ ਹੁਕਮ ਅਧਿਕ ਬਹੁ ਭਾਰਾ।
ਭਯੋ ਬਿਸਮ ਯਹਿ ਸਕਲ ਸੰਸਾਰਾ ॥9

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਡਰ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਲੋਹਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਨਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਗੁੱਸਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਹਉਂਮੈਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਮੰਗ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

ਸਬ ਜਗ ਜਾਨੈ ਤੁਮ ਹਿਤ ਸਾਰੇ
ਤਬ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬੋਲੈ ਬਚ ਭਾਰੈ
ਰਾਜਾ ਹਮ ਪੈ ਜੋ ਕਿਛੁ ਚਾਹੀ
ਦੈਂਤ ਬਰ ਨਹਿ ਨੇਕ ਲਗਾਹੀ।10

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਉਚਿਆਉਣ ਲਈ ਲੇਖਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਰੰਗ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਮਾਨਵ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਧਾਰਨ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਰੋਧਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਹਾਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਮਾਨਵ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤਿੱਤਵ-ਬੋਧ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪਸਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮੈਂ ਅਸਪਾਨਜ ਤਦ ਸੁ ਕਹਾਊਂ ਚਿੜਿਅਨ ਪੈ ਜੋ ਬਾਜ ਤੁੜਾਉਂ।11

ਸਮਾਜਕ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀਆਂ ਤਰੇੜਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਉੱਥਾਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤਕ ਖਾਲਸ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ । ਸ਼ਹੀਦ ਮਾਤਾ- ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਰ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਉਗ੍ਰ ਹੋ ਉੱਠਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਸੰਜਮ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਸੀ । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਨਵ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਆਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਾਰਥੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ’ਦਾ ਮਾਡਲ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਉਤਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਜੁਗ ਕਰ ਜੋਰੀ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੇਤ ਆਪ ਸੁਖ ਗੋਰੀ
ਜਾ ਵਿਧਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੁਮ ਗੁਰ ਪਾਯੋ
ਤੈਸੇ ਮੋਹਿ ਮਿਲਾਯੋ ਭਾਯੋ।12

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕਾਰੀ, ਸੰ. ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ, ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ. ਪੰ.106
2. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 18
3. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 16
4. ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10, ਸੰ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ ਜੱਗੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1989, ਪੰ. 249
5. ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 179
6. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 14
7. ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 1
8. ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 34
9. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 108-09
10. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 76
11. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ. 118
12. ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਪੰ 112.