ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਖੰਡ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਾਸਾ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਤਵ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮੇਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਵੀਰਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅਦੁੱਤੀ ਬਲੀਦਾਨ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸੰਦ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਖੰਡ ਕਾਵਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ;

1) ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਬੋਲਿਆ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ) – ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ 1975 ਈ.
2) ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨ ਕੀਆ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ) ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ 1975 ਈ.
3) ਸਾਕਾ ਜਿਨ ਕੀਆ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ) — ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ 1978 ਈ.
4) ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ (ਖੰਡ ਕਾਵਿ) • ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ 1975 ਈ. -

ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ‘ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂਨਾਇਕ ਵਾਲੇ ਬਿੰਬ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸੰਨ 1621 ਈ. ਨੂੰ ਆਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੋਇਆ। ਗੰਭੀਰ ਵੈਰਾਗੀ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਸਾਧਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਆਹ 1532 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ) ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। 1665 ਈ. ਵਿਚ ੪੪ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜਬਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲੀਦਾਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1675 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ 1975 ਈ. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ‘ਸੱਚ ਦਾ ਸੂਰਜ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖਾਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਖਕ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਵਿਕ ਚਿਤਰਪੱਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਾਂਗ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਇਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕਤਵ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਦੁਆ, ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਮਸ਼ਵਰਾ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਗਰ ਅਨੰਦਪੁਰ (ਸਾਹਿਬ), ਅਨੰਦਪੁਰ (ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ, ਸੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਡੋਲਦਾ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਦੂਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਕਰਾਮਾਤ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਸਰਾਰ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਿਲ ਡੋਲਿਆ, ਕ੍ਰਮਕ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਸਾਹਵੇਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਮੁਤਾਬਿਕ, “ਉਹ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ) ਸੱਚ ਦੇ ਸੂਰਜ ਸਨ। ਸੂਰਜ ਕਦੇ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਰਨਾਂ ਕਦੇ ਮਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਦਾ ਜਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਿਰਭੈਅ ਅਤੇ ਬੇਖੌਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਿਆਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਲਕਸ਼ ਸੀ। ਸੱਚ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਬਲਦੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਜਰਵਾਨਿਆਂ ਦੇ ਜਬਰ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਰਗੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈਅ ਅਤੇ ਖੌਫ਼ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵੰਗਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਇਕਤਵ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਪਸਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ (ਸਾਹਿਬ) ਜੀ ਜਪੀ-ਤਪੀ, ਹਠੀ, ਸਿਦਕਵਾਨ, ਯਾਨਿੱਧ, ਸੂਰਬੀਰ, ਧਰਮਵੀਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਹ ਇਲਾਹੀ ਪੈਂਡਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਚਾਲੇ ਪਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਰ
ਚੱਲ ਪਏ ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰ,
ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ
ਸੰਗਤ ਵੀ ਪਈ ਤੁਰ।

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਰੀਰਕ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਬੌਧਿਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੋਤਵਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁਲ ਮੰਤਵ ਸਮਝਾ,
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਪ੍ਰੋੜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨ ਵਿਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤ-ਵਰਤਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਕੋਈ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ :

ਹਿੰਦੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਤਰੀ, ਮੁਸਲਿਮ, ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ
ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਨ ਗੁਰਾਂ ਦਾ ਲੈਂਦੇ ਰਸਤਾ ਰੋਕ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਘੜ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜਿਹੇ ਬਦਕਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਬੜੇ ਨਿਪੁੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਜੇ ਕਰ ਕੋਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜਾ
ਵਰਜੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਤੇ ਦੇਵੇ ਸਮਝਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਪਯੁਕਤ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਨਿਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਆਗੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਕਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਪ੍ਰੋੜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨ ਵਿਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਬਰ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਹੁ-ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਵੰਗਾਰਦੇ ਹਨ :

ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਲਈ ਆਪਣੀ
ਤੂੰ ਕਰਦੈਂ ਹਰ ਕੰਮ,
ਪੱਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੁੰਨੈਂ
ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਬੀਰ ਆਗੂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਇਸ ਖੰਡ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜੇਲ ਵਿਚ ਕੈਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਬਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਲਿਖਿਆ : ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਮੈਂ
ਕੈਦ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕੱਟ
ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ
ਪਾਲ ਰਿਹਾਂ ਕਰ ਹੱਠ।

ਜ਼ੁਲਮੀ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਅਹੰ’ ਲਈ ਸਵੈ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਡਰੀ ਹੋਈ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਵੀਂ ਜਾਨ ਭਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਬਲਕਿ ਆਮ ਜਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ।

ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਲੀਦਾਨ,
ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਗਾਏਗਾ ਅਣਖ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਨ।

ਦੈਵੀਯਤਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਕੁਟਿਲ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬੜੇ ਹੀ ਸਹਿਜ, ਸੰਜਮ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਜਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਝੁੱਕਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਰਵੇਸ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ :

ਬੋਲ ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ
ਬੜੇ ਤਹੱਮਲ ਨਾਲ,
“ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ
ਹੁਣ ਵੀ ਹੈਨ ਖ਼ਿਆਲ।

ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੋਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਇਕਤਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦਿਤਾ ਨੂੰ ਉਘਾੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ, ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਸ ਹਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ :

ਚੜਿਆ ਸੂਰਜ ਸੱਚ ਗੁਰ
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੂਪ,
ਚਿਹਰਾ ਜਗਮਗ ਜੋਤ ਤੇ
ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਾਂਤ-ਸਰੂਪ।

ਸਾਰ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੀ ਮੁਦੱਈ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਅਧਰਮਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਡਰੇ ਬੈਠੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਮਰਦਉਪਨ ਭਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਖੰਡ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਸਾਖਿਆਤ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਵੈ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ-ਉੱਥਾਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।