ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ), ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕ ਰੂਪ ਸੌਰਸ਼ੈਨੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਰੂਪ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਠਵੀਂ-ਨੌਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚ ਨਾਥਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦਾ ਸਮਾਂ 940 ਤੋਂ 1040 ਈ. ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਜਿਸ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਧੂਕੜੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਿਪਾਂਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਲਿਪੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਲਿਪੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭਲੀ ਲਿਪੀ ਸੀ। ਗੰਢ ਲਿਪੀ, ਸੰਕੇਤ ਲਿਪੀ, ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਅੱਖਰ ਲਿਪੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਅੱਖਰ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ‘ਬ੍ਰਹਮੀ’ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲਿਖਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇਸੇ ਲਿਪੀ ਦੇ ਹਨ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਫਿਨੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਆਰਮੀਨੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਲਿਪੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਖਰੋਸ਼ਟੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ ‘ਖਰੋਸ਼ਟੀ ‘ਖਰ’ (ਗਧਾ) ਅਤੇ ‘ਉਸ਼ਟ’ (ਬੁੱਲ ਜਾਂ ਹੋਂਠ) ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਗਧੇ ਦੇ ਹੋਂਠ(ਬੁੱਲ)’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸੌ ਈਸਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਸ਼ਾਰਦਾ’ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸੀ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸੇ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ‘ਦੇਵਾਸ਼ੇਸ਼’ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ‘ਦੇਵਾਸ਼ੇਸ਼’ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਪੂਰਵਕਾਲੀ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਗਰੀ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਟਾਕਰੀ ਅਤੇ ਲੰਡੇ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਟਾਕਰੀ, ਲੰਡੇ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭੈਣਾਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਬੂਹਲਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ। ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਗਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਰਧ ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਅਸਰ ਲਿਪੀ ’ਤੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਦਾ, ਟਾਕਰੀ, ਲੰਡੇ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਆਦਿ ਲਿਪੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮੀ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮੀ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂਤਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਲਿਪੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਜਾਂ ਉਚਰਿਤ ਹੋਈ’ ਭਾਵ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੂਤਰਬੱਧ, ਸੰਰਚਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ' ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਵੀ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

‘ਦ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਜੀ.ਬੀ.ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ‘ਰਾਗ ਆਸਾ’ ਵਿਚ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਵਿਚ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ /ਸ/ ਤੋਂ /ਅ/ ਤਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਤਰਤੀਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ /ੳ/, /ਅ//ਞ/ /ਸ/ /ਹ/, ਦੀ ਬਜਾਏ /ਸ, /ਞ/, /ੳ//ਙ/ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ /ਙ/ ਕਵਰਗ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ /ਉ/ ਵਾਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਸਵਰ ਵਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ੀ /ਸ/ ਵੀ /ਉ/ ਵਾਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ /ਙ/ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ /ਕ/ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ |ੜ/ ਤਕ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਜੋਕੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਹ/ ਅਤੇ /ਅ/ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਅਜੋਕੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਰੰਭਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ (ੲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਐ ਅੰਤਕ ਹਨ ਜਿਵੇਂ— ਉੜੈ, ਐੜੈ, ਸਸੈ ਆਦਿ। /ਞ/ ਦਾ ਨਾਂ ਈਵੜੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪਾਂਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ /ਸ//ਞ/ /ਉ//ਙ/ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਸਵਰ ਵਾਹਕਾਂ /ਉ//ਅ//ਞ/ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ੀ /ਸ/ ਅਤੇ ਸੁਰਯੰਤਰੀ /ਹ/ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ।ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਵਰਗ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ /ਕ//ਖ//ਗ/, /ਘ/,/ਙ/ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਚਵਰਗੀ ਤਾਲਵੀ ਧੁਨੀਆਂ /ਚ//ਛ/, /ਜ//ਝ/,/ਞ/ ਵਾਲੀ ਹੈ।ਤੀਸਰੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਟਵਰਗੀ /ਟ,ਠ/,/ਡ/, /ਢ/,/ਣ/ ਉਲਟ ਜੀਭੀ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। /ਤ//ਥ/, /ਦ//ਧ/,/ਨ/ ਵਾਲੀ ਤਵਰਗੀ ਪੰਕਤੀ ਦੰਤੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ /ਪ/, /ਢ/, /ਬ/, /ਭ/ /ਮ/ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਵਰਗੀ ਧੁਨੀਆਂ ਦੋ ਹੋਂਠੀ ਹਨ। ਅੰਤਲੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ /ਯ/ ਅਤੇ /ਵ/ ਅਰਧ ਸਵਰ ਅਤੇ ਅਰਧ ਵਿਅੰਜਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।/ ਰ ਅਤੇ ੜ/ ਧੁਨੀਆਂ ਕਾਂਬਵੀਆਂ ਅਤੇ ਫਟਕਵੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਾਚਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧੁਨੀ ਭਾਵ /ਕ/ /ਚ//ਟ//ਤ/,/ਪ/ ਨਾਦ ਰਹਿਤ ਅਲਪ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਰਗ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੁਨੀ /ਖ//ਛ/ /ਠ//ਥ/ /ਫ/ ਨਾਦ ਰਹਿਤ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਂ ਨਾਦ ਤਾਂ ਘੱਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਧੁਨੀ /ਗ//ਜ// ਡ//ਦ/ /ਬ/ ਨਾਦੀ ਅਲਪ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਂ ਨਾਦ ਵੱਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਯੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀ ਚੌਥੀ ਧੁਨੀ /ਘ/ /ਝ/, /ਢ//ਧ/,/ਭ/ ਨਾਦੀ ਮਹਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਂ ਨਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਪਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਧੁਨੀ /ਙ ਞ ਣ ਨ ਮ/ ਨਾਸਿਕੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਮੂੰਹ ਪੋਲ ਦੇ ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ‘ਪਟੀ ਨਾਮਕ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਰਚਨਾਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।