‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹੈ- ਗਵਾਹੀ ਦੇਣੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਉਪਰੋਕਤ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਤੋਂ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਧਿਰ ਹੈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਹੈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਇਕ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਮਜ਼ਲੂਮ। ਜ਼ਾਲਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਣ ਜਾਓ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੋ। ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਪੁਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖੀ-ਮੁਸੀਬਤ ਰੂਪੀ ਚੱਕੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੜਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਦਰੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਪੁੜ ਸੀ— ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸੀ— ਸੈਮਟਿਕ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਸਿਧਾਂਤ ਕੀ ਹਨ- ਇਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਨ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਮਨੁੱਖ ਸੁਚੱਜਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ— ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਭਰੀਆਂ, ਦਿਖਾਵੇ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਰੁਚੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਚਿਤ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੱਥੀਂ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਔਕੜਾਂ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਪੈਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਨੇਪਾਲ, ਚੀਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਈਰਾਨ, ਇਰਾਕ, ਰੂਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਵਿਚਰ ਕੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਸਾਰਥਕ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਈ ਕੇਂਦਰਾਂ (ਮੰਜੀਆਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਏਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਪਰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪਾਲਿਸੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਥਵਾ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੀ। ਕੱਟੜ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸੁਲਹਕੁਲ ਦੌਰ ਸਮੇਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ’ਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸੂਫੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਿਲਸਿਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫੀ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਰਖਵਾਉਣਾ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੂਫੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦੀ ਕੱਟੜ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸੂਫੀਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਸਭ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜ਼ੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਇਸ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਾਕੀਬਿਲਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਦਿੱਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚੇਲਾ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਸੀ ਜੋ ਅਕਬਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੁਲਹਕੁਲ ਪਾਲਿਸੀ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਰਹੀ।

ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਉਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਆਪਸੀ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪਾਲਿਸੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ। ਪਰ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮੁਲਾਣੇ ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੀ ਨਰਮ ਪਾਲਿਸੀ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤਹਿਤ ਹਮਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਤਖਤ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਵਾਇਆ। ਵਾਅਦਾ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਵਾਬ ਖੱਟੇਗਾ।

ਖੁਸਰੋ ਦਾ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਗਰ ਹੀ ਦੌੜਿਆ ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਲਾਹੌਰ ਟਿਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਕਿਸੇ-ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਇਹ ਮਸਲਾ ਨਿਪਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਜੇ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦੂਸਰਾ ਅਧਿਆਇ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ।

ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਲਿਆ ਸੀ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਨੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੋਢੀ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਂ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਘੜੀ ਗਈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ‘ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ’ ਵਿਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਗੁਰੂ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ (ਦੁਕਾਨੇ-ਬਾਤਿਲ) ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੇਵਕੂਫ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਪਕੜ ਕੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਾਲ, ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੱਤੀ ਰੇਤਾ ਪਾ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸੁਆਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਰਸਤਾ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੁਆਬ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਨਹੀਂ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਚੱਲੇਗਾ। ਅਖੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਲਈ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ 1606 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।