‘ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੇਂ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ’ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਵੀ ਨੇ ਬਿਲਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਮਰ ਭਰ ਕਦੀ ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਬਹੁਤ ਲੋਚਦਾ ਹੈ।”

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਭਾਈ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ- ਸਫ਼ਾ 41,42 ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਛੁਟਕਾ ਜਿਹਾ ਖੁਲਾਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਿਲਾਸਫਰ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ’ਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸ੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਬਦ-ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇਥੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਉੱਪਰੋਂ-ਥੱਲੀ 1935 ਈ. ਅਤੇ 1936 ਈ. ਵਿਚ ਵੀ ਇਥੇ ਆਏ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਰਾਗੀਆਂ, ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੀਏ, ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਹ ਇਕ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸ਼ਬਦ-ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਭਰ ’ਚੋਂ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰਸੀਏ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਬੜਾ ਅਸਰ ਹੈ। ਹੋਵੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ? ਅਸਲ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਬੜੇ ਮੁਤਾਸਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਧੂ ਬਾਬੂ ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਨਿਧੀ ਗੁਪਤਾ (1742-1839 ਈ.) ਸੀ, ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਕ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ‘ਟੱਪਾ’ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗਾਉਣਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ) ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਚਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ‘ਜੀਵਨ ਸਿਮਰਤੀ’ ਜਿਹੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਕਮਿਲਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਨੇ 1917 ਈ. ਵਿਚ ‘My Reminiscences’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਾਪੀ ਸੀ, ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿੰਨੇ ਚਾਅ-ਮਲ੍ਹਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਫ਼ਾ 72 ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਇਲਾਹੀ ਪਾਵਨ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰਸ-ਭਿੰਨੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਕੋਈ ਮੰਨਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਇਲਾਹੀ ਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਆਪਣੀ, ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਗੀ ਰਬਾਬੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ’ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਇਧਰੋਂ- ਉਧਰੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਚੈਲਿੰਜਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਟਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੋਲੀਆਂ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਰਾਗ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਦਾ ਕਟਾਖਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਇਸ ਕਟਾਖਸ਼ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਆਪਣਾ ਸਾਰੰਦਾ ਲਿਆ ਤੇ ਰਾਗ ਦਰਬਾਰ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੈਲਿੰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, “ਕੋਈ ਕਲਾਕਾਰ ਅਲਾਪੋ ਰਾਗ ਤੇ ਮੈਂ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅਲਾਪ ਉੱਤੇ ਆਓ ਕੌਣ ਕਰਦੈ ਸੰਗਤ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ?”

ਆਪ ਨੇ ਰਾਗ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਹਿਮ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ, ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਉਸਤਾਦ ਇਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੋਂ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੰਦੇ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰੁੱਪਦ ਅੰਗ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਝਲਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਰਹੇ, ਪਿੱਛੋਂ 1932 ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਮੁੱਖ ਰਾਗੀ ਬਣ ਗਏ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਤਬਲੇ ਧਾਮੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਈ ਗਾਇਕ-ਵਜਾਇਕ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਭਾਈ ਚਾਂਦ ਵਰਗੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਬਾਬੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਰਮੋਨੀਅਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਰ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਨੁਸਾਰ, “ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਦ ਅੰਦਰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਅਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਇਆ ਬਾਬਾ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਨ ਤੇ ਜੋੜੀ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋ ਜੋੜੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਭਾਈ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਂਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਭਾਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਆਟਾ ਮੰਡੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਨ।

ਯਾਦ ਰਹੇ 1920-21 ਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ, ਇਸ ਜਥੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਾਂ- ਸ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ ਜਦਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰੂੜਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੂੜਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੂਪਮ ਰਬਾਬੀ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਛਹਿਬਰਾਂ ਲਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਗਵੱਈਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਪਰ ਆਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੱਬੀ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਆਗਤ ਜਮਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਣੀ ਤਾਂ ਕੀ, ਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਉਤਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬੜੀ ਰੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸੁਭਾਅ ਨਿਰਾਪੁਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੌਡਿਆਲ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਮਾਣਗੜ੍ਹੀਏ ਵਰਗਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੋਰਾ ਭਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਅਫ਼ਸੋਸ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਾਸਾਨੀ ਕੀਰਤਨਕਾਰ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਧਰੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਜ਼ਾਤੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦੀ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਵਾ ਨੰਬਰ ਫ-8586 ਵਿਚ ਕਦੇ ਇਕ ਦਾਦਰਾ ਭਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਆਪ ਦੀ ਮੌਤ 28 ਜੂਨ, 1937 ਈ. ਵਿਚ ਅਲੀ ਬੇਗ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜ਼ਰਾਤ (ਹਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ’ਤੇ ਤਨਾਉ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਇਕ ਦੀਵਾਨ ’ਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਘਨਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਆਪ ਦਾ ਹੀ ਬੇਟਾ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਬੇਟਾ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗ, ਚਿਰ ਹੋਇਆ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾ ਵੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਓਥੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਇਕ ਬੇਟੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਥੋਂ ਵਾਲੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚ-ਵੱਟ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।