ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਹੱਸ/ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਾਂ। ਰਾਗ, ਕਾਵਯ, ਅਲੰਕਾਰ, ਅਰਥ, ਪਰਮਾਰਥ, ਸਾਹਿਤ, ਵਿਆਕਰਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਆਦਿ ਸਰਬ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਏ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰਾਗ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਯਤਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਾਵਿ/ਛੰਦ ਵਿਚ ਇੱਕ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰ, ਦ੍ਵਤ ਅੱਖਰ ਤਕ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਛੰਦ ਨੂੰ ਦੂਸਰਾ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ-ਘਾਟੇ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸਤ-ਵਿਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਛੰਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਤਨੇ ਲੱਖ ਇਤਨੇ ਕਰੋੜ ਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੌਚਕ ਵੇਰਵਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪਿੰਗਲ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਟੀਕ’ ਅਤੇ ਸੰਤ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗਨ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਜਾਲ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਛੰਦ ਦੇ ਕਿਤਨੇ ਭੇਦ/ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਜਾਣ, ਪਰ ਛੰਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵਈਆ, ਸਵਈਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਬਿੱਤ, ਕਬਿੱਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਰਾ, ਦੋਹਰਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਲਪੇ ਚਮਤਕਾਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਭੇਦ, ਉਪਨਾਮ, ਇਸ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮੁੱਖ ਛੰਦ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਗਨਕ ਮਾਤ੍ਰਕ ਵਰਣਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਸਾਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਵ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਹੈ। ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਵਿਚ 4 ਯਗਣ ਗਣ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਧ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਖਨਾਰੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਯਗਣ ਗਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਲਿਖ ਕੇ ਰੂਪ ਸੰਖਨਾਰੀ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਨਮੋ ਸਰਬ ਮਾਨੇ॥
ਸਮਸਤੀ ਨਿਧਾਨੇ॥
ਨਮੋ ਦੇਵ ਦੇਵੇ॥
ਅਭੇਖੀ ਅਭੇਵੇ॥
ਅਗਾਧੇ ਅਬਾਧੇ॥
ਅਨੰਦੀ ਸਰੂਪੇ॥
ਨਮੋ ਸਰਬ ਮਾਨੇ॥
ਸਮਸਤੀ ਨਿਧਾਨੇ॥

ਇਸ ਛੰਦ (ਸੰਖਨਾਰੀ) ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਦੋ ਯਗਣ ਗਣ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੇਖੋ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ

ਨਮੋ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜੇ ਨਮੋ ਚੰਦ੍ਰ ਚੰਦ੍ਰੇ॥
ਨਮੋ ਰਾਜ ਰਾਜੇ ਨਮੋ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰੇ॥
ਨਮੋ ਅੰਧਕਾਰੇ ਨਮੋ ਤੇਜ ਤੇਜੇ॥
ਨਮੋ ਬ੍ਰਿੰਦ ਬਿੰਦੇ ਨਮੋ ਬੀਜ ਬੀਜੇ॥
ਨਮਸਤੁਲ ਪ੍ਰਣਾਮੇ ਸਮਸਤੁਲ ਪ੍ਰਣਾਸੇ॥
ਅਗੰਜੁਲ ਅਨਾਮੇ ਸਮਸਤੁਲ ਨਿਵਾਸੇ॥
ਨ੍ਰਿਕਾਮੰ ਬਿਭੂਤੇ ਸਮਸਤੁਲ ਸਰੂਪੇ॥
ਕੁਕਰਮੰ ਪ੍ਰਣਾਸੀ ਸੁਧਰਮੰ ਬਿਭੂਤੇ॥

ਇਸ ਛੰਦ (ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ) ਵਿਚ 4 ਯਗਣ ਗਣ ਹਨ।

ਪਹਿਲੇ ਲਿਖੇ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੀਆਂ/ਵੱਡੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਸੰਖਨਾਰੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਹੈ। ਰੂਪ ਦੀਪ ਪਿੰਗਲ ਵਿਚ ਭੁਜੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:-

ਸਭੇ ਚਾਰ ਯਗੰਨ ਕੋ ਨੇਮੁ ਜਾਣੈ।
ਮਿਣੇ ਵੀਹ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਲੀ ਏਕ ਠਾਣੈ।
ਯਹੀ ਸੇਸ ਨੈ ਭੇਦੁ ਨਿਸਚੈ ਕਹਾ ਹੈ।
ਕਹੋ ਯਾਹ ਛੰਦੈ ਭੁਯੰਗੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ।21।

ਅਤੇ ਸੰਖਨਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:-

ਕਰੋ ਦੋ ਯਗੰਨੇ।
ਤੁਕੈ ਚਾਰ ਮੰਨੇ।
ਦਸੋ ਮੱਤ ਧਾਰੀ।
ਕਹੋ ਸੰਖ ਨਾਰੀ।

ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਵ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਣਾਤ ਸਰਬ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਵਈਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਵੇਂ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਡ, ਝੋਲਨਾ, ਸੋਰਠੇ ਆਦਿਕ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ ਉੱਪਰ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਅਸੀਂ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਛੰਦ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਨਾਲ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਯਤਨ ਹੈ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਈਏ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਈਏ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਕਾਵਿ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ, ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਕਬਿੱਤ :

ਵਰਣਿਕ ਛੰਦ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਮਨਹਰ' 'ਮਨਹਰਨ' ਵੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ 8-8 ’ਤੇ ਵਿਸਰਾਮ, ਅੰਤ ਦੀਰਘੁ ਅੱਖਰ।

ਘਨਾਸ਼ਰੀ ਛੰਦ ਵੀ ਕਬਿੱਤ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ 8-8 ਅੱਖਰਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ, ਅੰਤ ਦੋ ਲਘੁ (ਅੱਖਰ); ਕਬਿੱਤ ਦੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਕਈ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 'ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ' ਵਿਚ ਕਬਿੱਤ ਦੇ 7530100 ਰੂਪ/ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਵੈ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਰੂਪ ਵਰਤੇ ਹਨ।

ਸਵਈਆ:

ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਛੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦ ਦੇ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਨਾਮ ਹਨ ਪਰ ਸਵਈਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪਦਾਂਤ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਹੋਣਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਗਣਕ ਭੇਦ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸਵਈਏ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਹਨ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਸਵਈਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ 5 ਕੇ ਵਿਚ ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਵਈਏ ਨੰ 4-5-6 ਵਾਲੇ ਗਣਕ ਸਵਈਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ ਗੁਰਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ ਵਿਚ ਸਵਈਏ ਦੇ 34 ਭੇਦ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 'ਪਿੰਗਲ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ' ਵਿਚ ਸਫ਼ਾ 57 (ਅਧਿ.3) ਵਿਚ 61 ਭੇਦ ਲਿਖੇ ਹਨ।

ਝੋਲਨਾ :

ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪਦ 21-41-46-41 ਅਤੇ 41 ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਝੋਲਨਾ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਖਮਤਰ ਛੰਦ ਹੈ।

ਛੱਪਯ (ਛਪੈ) ਛੰਦ :

ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਵਿਚ 6 ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਰੋਲਾ ਛੰਦ 11-13 ਤੇ ਵਿਸ੍ਰਾਮ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਦੋਹਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ 16 ਰੂਪ/ਭੇਦ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਦੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 71 ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਰਡ ਛੰਦ :

ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ, ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ 41 ਮਾਤ੍ਰਾ, 15-11-15 ਤਿੰਨ ਵਿਸ੍ਰਾਮ, ਦੂਸਰੀ ਪੰਕਤੀ ਦੀਆਂ 26 ਮਾਤ੍ਰਾਂ, 11-15 ਤੇ ਵਿਸ੍ਰਾਮ, ਅੰਤ ਦੋਹਰਾ, ਇਹ ਵਿਖਮਤਰ ਛੰਦ ਹੈ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਰੋਲਾ ਛੰਦ :

ਇਸ ਛੰਦ (ਦਾ) 11-13 ਤੇ ਵਿਸ੍ਰਾਮ ਕੁੱਲ 24 ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਲਸ:

ਕਲਸ ਛੰਦ, ਦੋ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਛੰਦ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਦੂਸਰਾ ਕਲਸ (ਘੜੇ) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਦੂਸਰੇ ਛੰਦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾ ਵਿਲੋਕਨ ਨਯਾਯ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਲਸ ਛੰਦ ਆਏ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਕਲਸ ਛੰਦ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਛੰਦ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:

ਆਦਿ ਅਭੈ ਅਨਗਾਧ ਸਰੂਪੰ॥
ਰਾਗ ਰੰਗ ਜਿਹ ਰੇਖ ਨ ਰੂਪੰ॥
ਰੰਕ ਭਯੋ ਰਾਵਤ ਕਹੂ ਭੂਪੰ॥
ਕਹੁ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਸਰਿਤਾ ਕਹੂੰ ਕੂਪੰ॥
ਸਰਿਤਾ ਕਹੂੰ ਕੂਪੰ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਸਰੂਪੰ ਅਲਖ ਬਿਭੂਤੰ ਅਮਿਤ ਗਤੰ॥
ਅਦ੍ਵੈ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸੰ ਤੇਜ ਸੁਰਾਸੀ ਅਕ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਿਤੰ॥
ਜਿਹ ਰੂਪ ਨ ਰੇਖੰ, ਅਲਖ ਅਭੇਖੰ ਅਮਿਤ ਅਦ੍ਵੈਖੰ ਸਰਬ ਮਈ॥
ਸਭ ਕਿਲਵਿਖ ਹਰਣੰ, ਪਤਿਤ ਉਧਰਣੰ॥
ਅਸਰਣਿ ਸਰਣੰ, ਏਕ ਦਈ॥

ਪਟਤਾਲ-ਪੜਤਾਲ:

ਇਹ ਚਾਰ ਤਾਲ ਦਾ ਭੇਦ 'ਪਟਤਾਲ' ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਲ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ 'ਪੜਤਾਲ' ਸੰਗਯਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਪਦੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਸਾਰੇ ਪੜਤਾਲ ਦੇ 'ਤਾਲ' ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤਿਕ ਕਾਵਿ ਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਰਾਗ ਆਸਾ' ਤੇ 'ਰਾਗ ਬਸੰਤ' ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਆਸਾ ਮਹਲਾ 5॥
ਬਾਪਾਰਿ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਏ॥
ਸਾਧ ਸੰਤ ਮਨਾਏ ਪ੍ਰਿਅ ਪਾਏ ਗੁਨ ਗਾਏ ਪੰਚ ਨਾਦ ਤੂਰ ਬਜਾਏ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਕਿਰਪਾ ਪਾਏ ਸਹਜਾਏ ਦਰਸਾਏ ਅਬ ਰਾਤਿਆ ਗੋਵਿੰਦ ਸਿਉ॥
ਸੰਤ ਸੇਵਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਥ ਰੰਗੁ ਲਾਲਨ ਲਾਏ॥1॥
ਗੁਰ ਗਿਆਨੁ ਮਨਿ ਦ੍ਰਿੜਾਏ ਰਹਸਾਏ ਨਹੀ ਆਏ ਸਹਜਾਏ ਮਨਿ ਨਿਧਾਨੁ ਪਾਏ॥
ਸਭ ਤਜੀ ਮਨੈ ਕੀ ਕਾਮ ਕਰਾ॥
ਚਿਰੁ ਚਿਰੁ ਚਿਰੁ ਚਿਰੁ ਭਇਆ ਮਨਿ ਬਹੁਤੁ ਪਿਆਸ ਲਾਗੀ॥
ਹਰਿ ਦਰਸਨੋ ਦਿਖਾਵਹੁ ਮੋਹਿ ਤੁਮ ਬਤਾਵਹੁ॥
ਨਾਨਕ ਦੀਨ ਸਰਣਿ ਆਏ ਗਲਿ ਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 408)

ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ :

23 ਮਾਤ੍ਰਾ, 13-10 ਤੇ ਵਿਸ੍ਰਾਮ, ਅੰਤ ਦੋ ਗੁਰੂ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੇ ਪਉੜੀ ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਮ, ਕਈ ਭੇਦ ਹਨ।

ਫੁਲਹਰਿਆ ਛੰਦ :

ਦੋਹਰੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ, ਅੰਤ ਦੀਰਘੁ (ਅੱਖਰ) ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ 25 ਮਾਤ੍ਰਾ ਬਣਾਏ। ਇਹ ਫੁਲਹਰਿਆ ਛੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ’ ਵਿਚ ਫੁਲਹਰਿਆ ਛੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :

ਜੋ ਦੋਹਾ ਸਮ ਦਲ ਕਲਾ ਏਕ ਅੰਤ ਅਧਕਾਰੇ।
ਫੁਲਹਰਿਆ ਬ੍ਰਿਤ ਕੀ ਗਤੀ, ਪਿੰਗਲ ਗਰੜ ਉਚਾਰੇ। (ਸਫ਼ਾ 84, ਅਧਿ: 4, ਛਾਪ ਪਹਿਲੀ)

ਸੋਰਠਾ :

ਦੋ ਚਰਨ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਨ (ਪੰਕਤੀ) ਦੋ ਪਾਦ, ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿਚ 11 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਦ ਵਿਚ 13 ਮਾਤ੍ਰਾ, ਮੱਧ ਵਿਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (ਤੁਕਾਂਤ) 13 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਿਸ੍ਰਾਮ, ਸੋਰਠਾ ਵਾਸਤਵ ਦੋਹਰੇ ਦਾ ਉਲਟਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪ ਦੀਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਦੋਹਾ ਉਲਟਾ ਜਾਨ ਔਰ ਬਾਤਿ ਦੂਜੀ ਨਹੀ।
ਪਿੰਗਲ ਕਰਤ ਬਖਾਨ, ਛੰਦ ਸੋਰਠਾ ਹੋਤ ਹੈ।32।

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਸੋਰਠੇ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਸੋਰਠਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਸਾਲਾਹੀ ਸਾਲਾਹਿ ਏਤੀ ਸੁਰਤਿ ਨ ਪਾਈਆ॥
ਨਦੀਆ ਅਤੈ ਵਾਹ ਪਵਹਿ ਸਮੁੰਦਿ ਨ ਜਾਣੀਅਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭੱਟ ਸਵਈਆਂ ਦਾ ਕਾਵਯ ਪ੍ਰਬੰਧ :

ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਬਾਕ੍ਹ ਮਹਲਾ 5॥
ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਕਰਤਾਰ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਭ ਆਪੇ॥ (ਪੰਨਾ 1385)

ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਹ 'ਫੁਲਹਰਿਆ' ਛੰਦ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖੋ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਫ਼ਾ 84 ਅਧਿਆਏ 4, ਛਾਪ ਪਹਿਲੀ। ਅੱਗੇ ਕਬਿੱਤ ਛੰਦ ਹੈ:

ਬ੍ਹਾਪਤੁ ਦੇਖੀਐ ਜਗਤਿ ਜਾਨੈ ਕਉਨੁ ਤੇਰੀ ਗਤਿ ਸਰਬ ਕੀ ਰਖ੍ਹਾ ਕਰੈ ਆਪੇ ਹਰਿ ਪਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 1385)

ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਕ ਚਾਰ ਤਕ ਚਲਦੀ ਹੈ।

ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਭਗਤੁ ਦਰਿ ਤੁਲਿ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਸਰਿ ਏਕ ਜੀਹ ਕਿਆ ਬਖਾਨੈ॥
ਹਾਂ ਕਿ ਬਲਿ ਬਲਿ ਬਲਿ ਬਲਿ ਸਦ ਬਲਿਹਾਰਿ॥1॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਰਿ ਅਤੁਲ ਭੰਡਾਰ ਭਰਿ ...॥2॥
ਸਗਲ ਭਵਨ ਧਾਰੇ ਏਕ ਥੇਂ ਕੀਏ ਬਿਸਥਾਰੇ ...॥3॥ (ਪੰਨਾ 1385)

ਸਰਬ ਗੁਣ ਨਿਧਾਨੰ ਕੀਮਤਿ ਨ ਗ੍ਹਾਨੰ ਧ੍ਹਾਨੰ ...॥4॥

ਅੰਕ॥1॥ ਤੋਂ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1386) ਤਕ ਇਹ ਚਾਰ ਕਬਿੱਤ ਹਨ।

ਪਿੰਗਲ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਟੀਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਬਿੱਤ ਛੰਦ ਦੇ 75301005 ਰੂਪ/ਭੇਦ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਭੱਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵੈ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। (ਵੇਖੋ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਫ਼ਾ 217 ਅਧਿ: 6, ਛਾਪ 1)

ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਆਕਾਰ ਅਛਲ ਪੂਰਨ ਅਬਿਨਾਸੀ...॥5॥
ਸਤਿ ਸਤਿ ਹਰਿ ਸਤਿ ਸਤਿ ਸਤੇ ਸਤਿ ਭਣੀਐ...॥6॥
ਸਚੁ ਸਭਾ ਦੀਬਾਣੁ ਸਚੁ ਸਚੇ ਪਹਿ ਧਰਿਓ...॥7॥
ਕਵਨੁ ਜੋਗੁ ਕਉਨੁ ਗ੍ਹਾਨੁ ਧ੍ਹਾਨੁ ਕਵਨ ਬਿਧਿ ਉਸਤਤਿ ਕਰੀਐ...॥8॥
ਪ੍ਰਭ ਦਾਤਉ ਦਾਤਾਰ ਪਰ੍ਹਿਉ ਜਾਚਕੁ ਇਕੁ ਸਰਨਾ...॥9॥ (ਪੰਨਾ 1386)

ਅੰਕ 5 ਤੋਂ 9 ਤਕ ਇਹ 5 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ 'ਗੁਰ ਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ' ਵਿਚ 16 ਰੂਪ ਭੇਦ ਛੱਪਯ ਦੇ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਕੇ 71 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। (ਦੇਖੋ ਸਫ਼ਾ 180 ਛਾਪ ਪਹਿਲੀ) ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਵਿਚ ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਫ਼ਾ 151 ਤੇ ਛੱਪਯ ਛੰਦ 25 ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਸਫ਼ਾ 161 ਅਧਿਆਏ ਵਿਚ ਮੁੜ 71 ਭੇਦ ਲਿਖੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਬਾਕ੍ਹ ਮਹਲਾ 5 ਦੇ ਦੂਸਰੇ 11 ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਛੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ।

ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਬਾਕ੍ਹ ਮਹਲਾ 5॥ (ਦੂਸਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਦੇ ਸਵਯੇ)

ਇਹ ਸਵਯੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 11 ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਾਤ੍ਰਕ ਸਵਈਏ ਹਨ।

ਕਾਚੀ ਦੇਹ ਮੋਹ ਫੁਨਿ ਬਾਂਧੀ .... (ਪੰਨਾ 138)

.... ਅਨਿਕ ਭਾਂਤਿ ਥਾਟਹਿ ਕਰਿ ਥਟੂਆ॥2॥11॥20॥ (ਪੰਨਾ 1389)

ਤਕ 11 ਦੀ

ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਬਾਕ੍ਹ ਮਹਲਾ 5 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਈਏ ਦੀਆਂ 7 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 2-6, 3-6, 4-6, 5-8, 6-8, 7-6, 8-6, 9-6, 10-5, 11-4 ਤੁਕਾਂ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ ਗੁਰ ਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ ਵਿਚ ਸਵਯੇ ਦੇ 34 ਭੇਦ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਹਿਤ ਲਿਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਫ਼ਾ 57 ਅਧਿਆਏ 3 ਵਿਚ ਸੰਤ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 61 ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪਹਲੇ ਕੇ 1 ਇਕ ਮਨਿ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ ਬਰਦਾਤਾ॥ ਤੋਂ ... ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਜਿਨਿ ਮਾਣਿਓ॥2॥ ਕਲਸ ਛੰਦ ਹੈ। ਇਕ ਮਨਿ ਪੁਰਖੁ ਧਿਆਇ ਬਰਦਾਤਾ॥1॥ ਦਾ ਅੰਕ ਲੱਗਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚੌਪਈ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪੰਕਤੀ ਤਉ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥1॥ ; ਅਗਲੇ ਛੰਦ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾ ਵਿਲੋਕਨ ਨਯਾਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਵਉ ਗੁਨ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਸੁਖ ਸਾਗਰ, ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ਚੌਪਈ ਦੇ ਸਿਰ ਉਪਰ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਲਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੇ ਕਰ ਗਾਵਉ ਗੁਨ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਅੰਕ 2 ਨਾਲ ਭਿੰਨ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਸਵਈਆ ਛੰਦ ਹੈ। ਸਿੰਘਾ ਵਿਲੋਕਨ ਨਯਾਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਸ ਛੰਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। (ਕਲਸ ਛੰਦ ਬਾਰੇ ਦੇਖੋ ਗੁਰ ਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ ਸਫਾ 138 ਛਾਪ ਪਹਿਲੀ) ਗਾਵਹਿ ਜਨਕਾਦਿ ਜੁਗਤਿ ਜੋਗੇਸੁਰ ...॥3॥ ਗਾਵਹਿ ਕਪਿਲਾਦਿ ਆਦਿ ਜੋਗੇਸੁਰ ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1389) ਗਵਹਿ ਗੁਣ ਬਰਨ ਚਾਰਿ ਖਟ ਦਰਸਨ ...॥5॥ (ਪੰਨਾ 1390) ਅੰਕ 5 ਤਕ 3 ਸਵਈਏ ਹਨ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਵਈਏ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਪੰਕਤੀ ਹੈ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਜਿਨਿ ਮਾਣਿਓ॥ ਅੱਗੇ ਨੰ: 6 ਛੰਦ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾ ਵਿਲੋਕਨ ਨਯਾਯ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਉਪਰੋਕਤ ਅੰਕ 5 ਦੀ ਅੰਤਮ ਪੰਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ। ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਮਾਣਿਓ ਬਸਿਓ ਨਿਰਵੈਰੁ ਰਿਦੰਤਰਿ...॥6॥ ਸਤਜੁਗਿ ਤੈ ਮਾਣਿਓ ਛਲਿਓ ਬਲਿ ਬਾਵਨ ਭਾਇਓ...॥7॥ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਰਵਿਦਾਸੁ ਭਗਤੁ ਜੈਦੇਵ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ...॥8॥ ਗੁਣ ਗਾਵਹਿ ਪਾਯਾਲਿ ਭਗਤ ਨਾਗਾਦਿ ਭੁਯੰਗਮ...॥9॥ ਗੁਣ ਗਾਵਹਿ ਨਵ ਨਾਥ ਧੰਨਿ ਗੁਰੁ ਸਾਚਿ ਸਮਾਇਓ...॥10॥ (ਪੰਨਾ 1390) ਅੰਕ 6 ਤੋਂ 10 ਤਕ ਪੰਜ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

ਸਵਈਏੇ ਮਹਲੇ ਪਹਲੇ ਕੇ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਸ ਛੰਦ, 4 ਸਵਈਏ 5 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ, ਕੁੱਲ 10 ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੰਦ 'ਕਲਸਹਾਰ' ਭੱਟ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਦੂਜੇ ਕੇ ਸੋਈ ਪੁਰਖੁ ਧੰਨੁ ਕਰਤਾ ....

ਇਹ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ 'ਫੁਲਹਰਿਆ' ਛੰਦ ਹੈ। ਫੁਲਹਰਿਆ ਛੰਦ ਲਈ ਪਿੰਗਲ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹ ਸਟੀਕ, ਅਧਿਆਏ 4, ਸਫ਼ਾ 84 ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਛੰਦ ਦੀ ਵੀ ਪਿਛਲੀ ਮਸਤਕਿ ਤੁਮ ਧਰਿਓ ਜਿਨਿ ਹਥੋ ਦਾ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਸਿੰਘਾ ਵਿਲੋਕਨ ਨਯਾਯ ਅੰਤਿਮ ਪੰਕਤੀ ਤੁਮ ਧਰਿਓ ਮਸਤਕਿ ਹਥੁ ਸਹਜਿ॥1॥ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਅਗਲੀਆਂ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ 'ਭੱਟ ਕਬਿੱਤ' ਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਲਘੁ ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਬਿੱਤ ਦੀ ਓਜਸ੍ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।'ਭੱਟ ਕਬਿੱਤ' ਲਈ ਵੇਖੋ 'ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਕਰ' ਪਿੰਗਲ ਸਫ਼ਾ 182

ਜਾ ਕੀ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰ ॥2॥
ਤੈ ਤਉ ਦ੍ਰਿੜਿਓ ਨਾਮੁ ਅਪਾਰੁ॥3॥
ਤੈ ਤਾ ਹਦਰਥਿ ਪਾਇਓ ਮਾਨ ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1391)

ਇਹ ਚਾਰ ਕਬਿੱਤ ਛੰਦ ਹਨ।

ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਧਰਤ ਤਮ ਹਰਨ ...॥5॥ (ਉਹੀ)

ਸਦਾ ਅਕਲ ਲਿਵ ਰਹੈ ...॥6॥ (ਪੰਨਾ 1392)

ਮਨਿ ਬਿਸਾਸੁ ਪਾਇਓ ...॥7॥ (ਉਹੀ)

ਇਹ ਤਿੰਨ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

ਨਾਮੁ ਅਵਖਧੁ ਨਾਮੁ ਆਧਾਰੁ ॥8॥
ਸਚੁ ਤੀਰਥੁ ਸਚੁ ਇਸਨਾਨੁ ॥9॥
ਅਮਿਅ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਸੁਭ ਕਰੈ...॥10॥ (ਪੰਨਾ 1392)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਵਿਚ, ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਫੁਲਹਰਿਆ ਛੰਦ, 4 ਕਬਿੱਤ, 3 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਅਤੇ 3 ਰੋਲਾ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੁੱਲ 10 ਸਵਈਏ ਛੰਦ 'ਕਲਸਹਾਰ' (ਭੱਟ) ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਨੋਟ: ਮਹਲੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਕਲ-ਸਹਾਰ, ਕਲ ਤੇ ਟਲ ਇੱਕੋ ਹੀ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਤੀਜੇ ਕੇ 3
ਸੋਈ ਪੁਰਖੁ ਸਿਵਰਿ ਸਾਚਾ ...॥1॥ (ਉਹੀ)

ਇਹ 8 ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ 'ਮੁਕਤਿਕ' ਛੰਦ ਹੈ।

ਚਾਰ ਤਾਲ ਦਾ ਭੇਦ 'ਪੜਤਾਲ' ਹੈ। ਇਸ ਤਾਲ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ (ਪਦਾਂ) ਦੀ 'ਪੜਤਾਲ' ਸੰਗਯਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਹੋਣ ਸਭ ਨੂੰ ਪੜਤਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗ ਆਸਾ-ਕਾਨੜਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ 'ਮੁਕਤਿਕ' ਛੰਦ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੋਚਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਬਸੰਤੁ ਮਹਲਾ 5 ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਦੇਖੁ ਫੂਲ ਫੂਲ ਫੂਲੇ॥
ਅਹੰ ਤਿਆਗਿ ਤਿਆਗੇ॥
ਚਰਨ ਕਮਲ ਪਾਗੇ॥
ਤੁਮ ਮਿਲਹੁ ਪ੍ਰਭ ਸਭਾਗੇ॥
ਹਰਿ ਚੇਤਿ ਮਨ ਮੇਰੇ॥ ਰਹਾਉ॥
ਸਘਨ ਬਾਸੁ ਕੂਲੇ॥
ਇਕਿ ਰਹੇ ਸੂਕਿ ਕਠੂਲੇ॥
ਬਸੰਤ ਰੁਤਿ ਆਈ॥
ਪਰਫੂਲਤਾ ਰਹੇ॥1॥
ਅਬ ਕਲੂ ਆਇਓ ਰੇ॥
ਇਕੁ ਨਾਮੁ ਬੋਵਹੁ ਬੋਵਹੁ॥
ਅਨ ਰੂਤਿ ਨਾਹੀ ਨਾਹੀ॥
ਮਤੁ ਭਰਮਿ ਭੂਲਹੁ ਭੂਲਹੁ॥
ਗੁਰ ਮਿਲੇ ਹਰਿ ਪਾਏ॥
ਜਿਸੁ ਮਸਤਕਿ ਹੈ ਲੇਖਾ॥
ਮਨ ਰੁਤਿ ਨਾਮ ਰੇ॥
ਗੁਨ ਕਹੇ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਹਰੇ ਹਰਿ ਹਰੇ॥2॥18॥ (ਪੰਨਾ 1185)

ਸਿਮਰਹਿ ਸੋਈ ਨਾਮ ਜਖ੍ਹ ਅਰੁ ਕਿੰਨਰ ...॥2॥
ਸੋਈ ਨਾਮੁ ਸਿਵਰਿ ਨਵ ਨਾਥ ਨਿਰੰਜਨੁ ...॥3॥
ਤਿਤੁ ਨਾਮਿ ਲਾਗਿ ਤੇਤੀਸ ਧਿਆਵਹਿ ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1393)

ਇਹ ਸਵਈਏ ਛੰਦ ਹਨ

ਨਾਮ ਕਿਤਿ ਸੰਸਾਰਿ ...॥5॥ (ਉਹੀ)

ਇਹ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ।

ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹਿ ਦੇਵ ਤੇਤੀਸ ...॥6॥
ਸਤਿ ਸੂਰਉ ਸੀਲਿ ਬਲਵੰਤੁ ਸਤ ਭਾਇ ਸੰਗਤਿ ਸਘਨ...॥7॥

ਨਾਮੁ ਨਾਵਣੁ ਨਾਮੁ ਰਸ ਖਾਣੁ ...॥8॥ (1393)

ਅੰਕ 6 ਤੋਂ 8 ਤਕ 3 ਰੋਲਾ ਛੰਦ ਹਨ।

ਬਾਰਿਜੁ ਕਰਿ ਦਾਹਿਣੈ ...॥9॥ (ਪੰਨਾ 1394)

ਇਹ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ।

ਅੰਕ 9 ਤਕ ਸਵਈਏ ਬਾਣੀ ਕਲ ਸਹਾਰ ਭਟ ਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਜਾਲਪ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਚਰਣ ਤ ਪਰ ਸਕਯਥ ...॥1॥10॥
ਤਿ ਨਰ ਦੁਖ ਨਹ ਭੁਖ ਤਿ ਨਰ ਨਿਧਨ ...॥2॥11॥
ਤੈ ਪਢਿਅਉ ਇਕੁ ਮਨਿ ਧਰਿਅਉ ਇਕੁ ...॥3॥12॥
ਜਿ ਮਤਿ ਗਹੀ ਜੈਦੇਵਿ ...॥4॥13॥
ਗੁਰੁ ਅਮਰਦਾਸੁ ਪਰਸੀਐ ...॥5॥14॥ (ਉਹੀ)

ਇਹ 1 (10) ਤੋਂ 5 (14) ਤਕ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

ਜਾਲਪ ਭੱਟ ਦੇ 5 ਸਵਈਏ ਪੂਰੇ ਹੋ ਕੇ ਜੋੜ 14 ਹੋ ਗਿਆ। ਕੀਰਤ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ ਹੋਏ।

ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾਰੁ ...॥1॥15॥
ਆਪਿ ਨਰਾਇਣੁ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ...॥2॥16॥
ਜਪੁ ਤਪੁ ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ...॥3॥17॥
ਚਿਤਿ ਚਿਤਵਉ ਅਰਦਾਸਿ ...॥4॥18॥ (ਪੰਨਾ 1395)

ਅੰਕ 1 (15) ਤੋਂ 4 (18) ਤਕ 4 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਈਏ ਕੀਰਤ ਭੱਟ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਭਿਖੇ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੁ ਗਿਆਨੁ ਅਰੁ ਧਿਆਨੁ ਤਤ ਸਿਉ ਤਤੁ ਮਿਲਾਵੈ॥...॥1॥19॥
ਰਹਿਓ ਸੰਤ ਹਉ ਟੋਲਿ ਸਾਧ ਬਹੁਤੇਰੇ ਡਿਠੇ॥ ...॥2॥20॥ (ਉਹੀ)

ਇਹ ਅੰਕ 19 ਅਤੇ 20 ਦੇ ਦੋ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ ਜੋ ਭਿਖੇ ਭੱਟ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਪਹਿਰਿ ਸਮਾਧਿ ਸਨਾਹੁ ...॥1॥21॥ (ਪੰਨਾ 1396)

ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ।

ਸੱਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਕ 21 ਵਾਲਾ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਭਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦਾਸਵਈਆ ਹੈ।

ਘਨਹਰ ਬੂੰਦ ਬਸੁਅ ਰੋਮਾਵਲਿ ...॥1॥22॥ (ਪੰਨਾ 1396)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 22 ਛੰਦ ਹਨ। ਕਲ ਸਹਾਰ ਭੱਟ ਦੇ 9, ਜਾਲਪ ਦੇ 5, ਕੀਰਤ ਦੇ 4, ਭਿਖੇ ਦੇ 2, ਸਲ੍ਹ ਦਾ 1, ਭਲ੍ਹ ਦਾ 1, ਕੁੱਲ ਜੋੜ 22.

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਚੌਥੇ ਕੇ 4
ਇਕ ਮਨਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਧਿਆਵਉ॥1॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 1 ਵਾਲਾ ਕਲਸ ਛੰਦ ਹੈ

ਛੁਟਤ ਪਰਵਾਹ ਅਮਿਅ ਅਮਰਾ ਪਦ...॥2॥
ਸਤਗੁਰ ਮਤਿ ਗੂੜ੍‍ ਬਿਮਲ ਸਤਸੰਗਤਿ...॥3॥ (ਪੰਨਾ 1396)

ਅਨਭਉ ਉਨਮਾਨਿ ਅਕਲ ਲਿਵ ਲਾਗੀ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1397)

ਅੰਕ 2 ਤੋਂ ਅੰਕ 4 ਤਕ 3 ਸਵਈਏ ਹਨ।

ਅਭਰ ਭਰੇ ਪਾਯਉ ਅਪਾਰੁ...॥5॥
ਸੰਤੋਖ ਸਰੋਵਰਿ ਬਸੈ...॥6॥
ਜਗੁ ਜਿਤਉ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿ...॥7॥
ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਪਰਵਾਹ...॥8॥
ਜਗਤ ਉਧਾਰਣੁ ਨਵ ਨਿਧਾਨੁ...॥9॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 5 ਤੋਂ 9 ਤੀਕ 5 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

ਸੇਜ ਸਧਾ ਸਹਜੁ ਛਾਵਾਣੁ...॥10॥
ਗੁਰੁ ਜਿਨ੍‍ ਕਉ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨੁ...॥11॥
ਸਤਿਗੁਰਿ ਖੇਮਾ ਤਾਣਿਆ...॥12॥
ਜਨਕੁ ਸੋਇ ਜਿਨਿ ਜਾਣਿਆ...॥13॥ (ਪੰਨਾ 1398)

ਅੰਕ 12 ਤੋਂ 13 ਤਕ 2 ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ 13 ਛੰਦ ਕਲ ਸਹਾਰ ਭੱਟ ਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਮੁ ਏਕ ਲਿਵ ਮਨਿ ਜਪੈ ਦ੍ਰਿੜ...॥1॥...
ਧਰਮ ਕਰਮ ਪੂਰੈ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪਾਈ ਹੈ...॥2॥
ਹਉ ਬਲਿ ਬਲਿ ਜਾਉ...॥3॥ (ਉਹੀ)

ਰਾਜੁ ਜੋਗੁ ਤਖਤੁ ਦੀਅਨੁ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1399)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ ਅੰਕ 4 ਤਕ ਕਬਿੱਤ ਛੰਦ ਹੈ।

ਰਡ, ਇਕ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

॥ਰਡ॥ ਜਿਸਹਿ ਧਾਰ੍ਹਿਉ ਧਰਤਿ ਅਰੁ ਵਿਉਮੁ॥1॥5॥ (ਉਹੀ)

ਰਡ ਛੰਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੈ।

ਕਚਹੁ ਕੰਚਨੁ ਭਇਅਉ...॥2॥6॥
ਜਾਮਿ ਗੁਰੂ ਹੋਇ ਵਲਿ...॥3॥7॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰੁ ਅੰਧਾਰੁ...॥4॥8॥ (ਪੰਨਾ 1399)

ਇਹ ਅੰਕ 2 (6) ਤੋਂ ਅੰਕ 4 (8) ਤਕ 3 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

...ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਕਰੁ ਮਨ ਮੇਰੇ॥5॥9॥
ਗੁਰੂ ਮੁਖੁ ਦੇਖਿ ਗਰੂ ਸੁਖੁ ਪਾਯਉ॥6॥10॥
ਸਮਰਥ ਗੁਰੂ ਸਿਰਿ ਹਥੁ ਧਰ੍ਹਉ॥7॥11॥
ਅਬ ਰਾਖਹੁ ਦਾਸ ਭਾਟ ਕੀ ਲਾਜ॥8॥12॥ (ਪੰਨਾ 1400)

ਅੰਕ 5 (9) ਤੋਂ ਅੰਕ 8 (12) ਤਕ 4 ਸਵਈਏ ਹਨ। ਝੋਲਨਾ ਇਕ ਛੰਦ, ਜਿਸ ਦੇ 5 ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 41-41-46-41-41 ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੋਲਨਾ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਨਲ੍ਹ ਭੱਟ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੂ ਜਪੁ ਪ੍ਰਾਨੀਅਹੁ॥1॥13॥
ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੂ ਜਪਿ ਸਤਿ ਕਰਿ॥2॥14॥ (ਪੰਨਾ 1400)

ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੁ ਕਰਹੁ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਪਾਈਐ...॥3॥15॥
ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਗੁਰੂ ਜਪੁ ਮੰਨ ਰੇ॥4॥16॥29॥ (ਪੰਨਾ 1401)

ਇਹ ਅੰਕ 1 (13) ਤੋਂ ਅੰਕ 3 (16) ਤਕ ਝੋਲਨਾ ਛੰਦ ਹੈ। ਨਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਸਵਈਏ 4-8-4-16 ਪੂਰੇ ਹੋ ਕੇ ਜੋੜ 29 ਹੋਇਆ। ਗਯੰਦ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ

ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬੁ ਸਭ ਊਪਰਿ॥1॥
...ਜਿਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਚਨ ਬਾਣੀ...॥2॥ (ਪੰਨਾ 1401)

ਸੰਸਾਰੁ ਅਗਮ ਸਾਗਰੁ...॥3॥
ਪਰਤਾਪੁ ਸਦਾ ਗੁਰ ਕਾ ਘਟਿ ਘਟਿ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1402)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ ਅੰਕ 4 ਤਕ ਕਲਸ ਛੰਦ ਹੈ।

ਜਿਨਹੁ ਬਾਤ ਨਿਸçਲ ਧ੍ਰੂਅ ਜਾਨੀ॥5॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ ਵਾਲਾ ਸਵਈਆ ਹੈ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿ ਜੀਉ॥1॥6॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਪਰਮ ਧਾਮ ਸੁਧ ਬੁਧ ਨਿਰੀਕਾਰ ਬੇਸੁਮਾਰੁ...॥2॥7॥
ਪੀਤ ਬਸਨ ਕੁੰਦ ਦਸਨ ਪ੍ਰਿਅ ਸਹਿਤ ਕੰਠ ਮਾਲ...॥3॥8॥ (ਪੰਨਾ 1402)

ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੁ ਗੁਬਿੰਦ ਜੀਉ॥4॥9॥
ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿਰੀ ਗੁਰੂ ਸਤਿ ਜੀਉ॥5॥10॥ (ਪੰਨਾ 1403)

ਅੰਕ 1 (6) ਤੋਂ ਅੰਕ 5 (10) ਤਕ ਘਨਾਛਰੀ ਛੰਦ ਹੈ।

ਸੇਵਕ ਕੈ ਭਰਪੂਰ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ...॥1॥11॥
ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਕਾ ਬਡਾ ਤਮਾਸਾ...॥2॥12॥ (ਪੰਨਾ 1403)

ਕੀਆ ਖੇਲੁ ਬਡ ਮੇਲੁ ਤਮਾਸਾ...॥3॥13॥42॥ (ਪੰਨਾ 1404)

ਅੰਕ 1 (11) ਤੋਂ ਅੰਕ 3 (13) ਤਕ 3 ਸਵਈਏ ਹਨ। ਗਯੰਦ ਭੱਟ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਛੰਦ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅੱਗੇ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਗਮੁ ਅਨੰਤੁ ਅਨਾਦਿ...॥1॥

ਇਹ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ

ਗੁਰੂ ਸਮਰਥੁ ਗਹਿ ਕਰੀਆ...॥2॥
ਸੰਤਤ ਹੀ ਸਤਸੰਗਤਿ ਸੰਗ...॥3॥
ਨਿਰਮਲ ਨਾਮੁ ਸੁਧਾ ਪਰਪੂਰਨ...॥4॥

ਅੰਕ 2 ਤੋਂ ਅੰਕ 4 ਤਕ 3 ਸਵਈਏ ਹਨ।

ਜਾ ਕਉ ਮੁਨਿ ਧ੍ਹਾਨੁ ਧਰੈ ਫਿਰਤ ਸਗਲ ਜੁਗ...॥5॥
ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਧਿਆਨ ਅੰਤਰਗਤਿ...॥6॥ (ਪੰਨਾ 1404)

ਤਾਰ੍ਹਉ ਸੰਸਾਰੁ ਮਾਯਾ ਮਦ ਮੋਹਿਤ...॥7॥49॥ (ਪੰਨਾ 1405)

ਅੰਕ 6 ਤੋਂ ਅੰਕ 7 ਤਕ 2 ਸਵਈਏ ਹਨ। ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਦੇ 7 ਛੰਦ ’ਤੇ ਸਵਈਏ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੁਲ ਜੋੜ 49 ਹੋ ਗਏ। ਬਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ :

ਤੀਨਿ ਭਵਨ ਭਰਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਸੋਈ॥1॥
ਸਤਿਗੁਰਿ ਨਾਨਕਿ ਭਗਤਿ ਕਰੀ ਇਕ ਮਨਿ...॥2॥
ਨਾਰਦੁ ਧ੍ਰੂ ਪ੍ਰਹਲਾਦੁ ਸੁਦਾਮਾ...॥3॥
ਮਨਸਾ ਕਰਿ ਸਿਮਰੰਤ ਤੁਝੈ ਨਰ...॥4॥
ਜਿਹ ਸਤਿਗੁਰ ਸਿਮਰੰਤ...॥5॥ (ਪੰਨਾ 1405)

ਅੰਕ 2 ਤੋਂ ਅੰਕ 5 ਤਕ 4 ਸਵਈਏ ਹਨ। ਇਹ ਬਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸਵਈਏ ਹਨ। ਕੀਰਤ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ:

ਜਿਨਿ ਸਬਦੁ ਕਮਾਇ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਇਓ...॥1॥ (ਪੰਨਾ 1405)

ਜਿਨਿ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਿ ਪਦਾਰਥ ਪਾਯਉ...॥2॥ (ਪੰਨਾ 1406)

ਨਾਨਕਿ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨ ਜਾਨ੍ਹਉ...॥3॥
ਹਮ ਅਵਗੁਣਿ ਭਰੇ ਏਕੁ ਗੁਣੁ ਨਾਹੀ...॥4॥58॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ ਅੰਕ 4 ਤਕ ਸਵਈਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਈਏ ਕੀਰਤ ਭੱਟ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। ਸਲ੍ਹ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ:

ਮੋਹੁ ਮਲਿ ਬਿਵਸਿ ਕੀਅਉ...॥1॥
ਤੂ ਸਤਿਗੁਰੁ ਚਹੁ ਜੁਗੀ...॥2॥ (ਪੰਨਾ 1406)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ ਅੰਕ 2 ਤਕ 2 ਸਵਈਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਈਏ ਸਲ੍ਹ ਭੱਟ ਨੇ ਉਚਾਰੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕੁੱਲ ਜੋੜ 60 ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪੰਜਵੇ ਕੇ 5

ਸਿਮਰੰ ਸੋਈ ਪੁਰਖੁ ਅਚਲੁ ਅਬਿਨਾਸੀ॥1॥ (ਉਹੀ)

ਕਲਸ ਛੰਦ ਹੈ।

ਬਡਭਾਗੀ ਉਨਮਾਨਿਅਉ...॥2॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਜਨਕ ਰਾਜੁ ਬਰਤਾਇਆ...॥3॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 2 ਤੋਂ ਅੰਕ 3 ਤਕ 2 ਸਵਈਏ ਹਨ।

ਖੇਲੁ ਗੂੜ੍‍ਉ ਕੀਅਉ ਹਰਿ ਰਾਇ...॥4॥

ਅੰਕ 4 ਦਾ ਸਵਈਆ ਛੰਦ ਹੈ।

ਸਦ ਜੀਵਣੁ ਅਰਜੁਨੁ ਅਮੋਲੁ...॥5॥

ਅੰਕ 5 ਦਾ ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ

ਜੈ ਜੈ ਕਾਰੁ ਜਾਸੁ ਜਗ ਅੰਦਰਿ...॥6॥

ਅੰਕ 6 ਦਾ ਸਵਈਆ ਹੈ।

ਧ੍ਰੰਮ ਧੀਰੁ ਗੁਰਮਤਿ ਗਭੀਰੁ...॥7॥ (ਉਹੀ)

ਭੈ ਨਿਰਭਉ ਮਾਣਿਅਉ ਲਾਖ ਮਹਿ...॥8॥

ਅੰਕ 7 ਤੋਂ ਅੰਕ 8 ਤਕ 2 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ।

ਅਮਿਉ ਰਸਨਾ ਬਦਨਿ ਬਰ ਦਾਤਿ...॥9॥

ਅੰਕ 9 ਸਵਈਆ ਹੈ।

ਸੋਰਠੇ :

ਸੋਰਠੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕਲ ਸਹਾਰ ਭੱਟ ਨੇ ਆਪ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਲਟੇ ਦੋਹਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਰਠਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਰਠੇ ਦਾ 11-13 ਪਰ ਵਿਸਰਾਮ ਮੱਧ ਵਿਚ ਤੁਕਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪੁਰਖੁ ਪ੍ਰਮਾਣੁ...॥1॥
ਭਵਜਲੁ ਸਾਇਰੁ ਸੇਤੁ...॥2॥
ਜਗਤ ਉਧਾਰਣੁ ਨਾਮੁ...॥3॥12॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ 3 (12) ਤਕ 3 ਸੋਰਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਤਲੇ 12 ਛੰਦ ਕਲ ਸਹਾਰ ਭੱਟ ਦੇ ਹਨ। ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ :

ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ ਹਰਿ ਆਪਿ...॥1॥
ਸਤਿ ਰੂਪੁ ਸਤਿ ਨਾਮੁ...॥2॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ ਅੰਕ 2 ਤਕ 2 ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹਨ।

ਤਿਹ ਜਨ ਜਾਚਹੁ ਜਗਤ੍ਰ ਪਰ ਜਾਨੀਅਤੁ...॥3॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਇਹ ਮਨਹਰ ਛੰਦ ਹੈ।

ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਵਤ ਦੇਵ ਸਬੈ ਮੁਨਿ...॥4॥ (ਪੰਨਾ 1409)

ਜਗ ਅਉਰੁ ਨ ਯਾਹਿ ਮਹਾ ਤਮ ਮੈ...॥5॥
ਜਬ ਲਉ ਨਹੀ ਭਾਗ ਲਿਲਾਰ ਉਦੈ...॥6॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 4 ਤੋਂ ਅੰਕ 6 ਤਕ 3 (ਗਣਕ) ਸਵਈਏ ਹਨ।

ਕਲਿ ਸਮੁਦ੍ਰ ਭਏ ਰੂਪ...॥7॥

ਛੱਪਯ ਛੰਦ ਹੈ। ਮਥਰਾ ਭੱਟ ਦੇ 7 ਛੰਦ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੋੜ 19 ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰਬੰਸ ਭੱਟ ਦੇ ਸਵਈਏ ਅਰੰਭ :

ਅਜੈ ਗੰਗ ਜਲੁ ਅਟਲੁ ਸਿਖ ਸੰਗਤਿ ਸਭ ਨਾਵੈ॥1॥
ਦੇਵ ਪੁਰੀ ਮਹਿ ਗਯਉ...॥2॥ (ਉਹੀ)

ਅੰਕ 1 ਤੋਂ 2 ਤਕ 2 ਸਵਈਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਵਈਏ ਹਰਬੰਸ ਭੱਟ ਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 21 ਸਵਈਏ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ।

ਸਵਈਆਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜੋੜ 21॥9॥11॥10॥10॥22॥60॥143॥ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਵਈਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ:

ਬ੍ਹਾਪਤ - ਬਿਆਪਤ
ਗ੍ਹਾਨੰ - ਗਿਆਨ
ਧ੍ਹਾਨੰ - ਧਿਆਨ
ਸਿਰਜ੍ਹਿਉ - ਸਿਰਜਿਅਉ
ਉਸਤਿ - ਉਸਤਤਿ
ਪਰ੍ਹਿਉ - ਪਰਿਅਉ
ਅੰਧ੍ਹਾਰ - ਅੰਧਿਆਰ
ਨਾਸਿœ - ਨਾਸਤਿ
ਸਿਖ੍ਹਾ - ਸਿਖਿਆ
ਅਸ੍ਵ - ਅਸੁਅ
ਮਨੁਖ੍ਹ - ਮਨੁਖਿਅ
ਅਸœ - ਅਸਤ
ਪਰੀਖ੍ਹਤ - ਪ੍ਰੀਖਿਅਤ
ਬ੍ਹਾਸੁ - ਬਿਆਸੁ
ਬ੍ਹਾਕਰਣ - ਬਿਆਕਰਣ
ਕਲ੍ਹ - ਕਲਿਅ
ਬਿਸਰੀਯਾ - ਬਿਸਤਰੀਆ
ਪਸਮਿ - ਪਸ਼ਚਮਿ
ਜਖ੍ਹ - ਜਖਿਅ
ਨਖ੍ਹਤ੍ਰ - ਨਖਿਅਤ੍ਰ
ਮਿਸ† - ਮਿਸਟ
ਡਬੰਤ੍ਹਹ - ਡਬੰਤਿਅਹ
ਅਵਤਰ੍ਹਿਉ - ਅਵਤਰਿਅਉ
ਜਾਗ੍ਹਾ - ਜਾਗਿਆ
ਪਰਕਾਸ੍ਹਾ - ਪਰਕਾਸਿਆ
ਦ੍ਰਿਸ† - ਦ੍ਰਿਸਟ
ਬਿਖ੍ਹਾਤਾ - ਬਿਖਿਆਤਾ
ਧ੍ਹਾਈ - ਧਿਆੲ
ਲਖ੍ਹਾ - ਲਖਿਆ
ਨਿਸ੍ਚਲ - ਨਿਸਚਲ
ਨਿਸ੍ਤਾਰਹੁ - ਨਿਸਤਾਰਹੁ
ਰਹ੍ਹਾ - ਰਹਿਆ
ਥਪ੍ਹਉ - ਥਪਿਅਉ
ਬਿਦ੍ਹਮਾਨ - ਬਿਦਿਅਮਾਨ
ਅਪ੍ਹਉ - ਅਪਿਅਉ
ਥਪ੍ਹਉ - ਥਪਿਅਉ
ਅਵਲੋਕ੍ਹਾ - ਅਵਲੋਕਿਆ
ਉਪਜ੍ਹੋ - ਉਪਜਿਓ
ਛੁਟਕ੍ਹਾ - ਛੁਟਕਿਆ
ਰੰਗ੍ਹੌ - ਰੰਗਿਔ
ਦਿਬ੍ਹ - ਦਿਬਿਅ
ਲਾਗ੍ਹੌ - ਲਾਗਿਔ
ਇਸ੍ਨਾਨ - ਇਸਨਾਨ