ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 18 ਜਨਵਰੀ, 1916 ਈ. ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦੌਧਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਮੋਗਾ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐਮ. ਏ. ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਵੀ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੋਲਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮ. ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਲਗਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸਥਾ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜਾਂ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਉੱਚ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ- ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ- ਪ੍ਰਿੰ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਿਕਟ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਾਪਾਖਾਨੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ- ਨਵੀਸੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਘੋਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਭਾਗ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਸਰਮਾਇਦਾਰੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੁਣਾ ਵੀ ਪਨਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਗੰਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਬੁਣਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਖਿਆ ਪਰਖਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ 1948 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੈੱਲ ’ਚ ਸਹਾਇਕ ਓ. ਐਸ. ਡੀ. ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਹਿਕਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਓ. ਐਸ. ਡੀ. ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰੌਚਕ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮਹਿਕਮੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੋਸਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਹੋਈ ਸੀ। 1956 ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਮਹਿਕਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਸ ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਛਪਾਈ ਭਾਗ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਇਸ ਤੈ੍ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਉਸਾਰਿਆ। ਮਾਰਚ 1950 ਈ. ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ’ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ’ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਦਕਦਿਲੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ 5 ਸਤੰਬਰ, 1959 ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਣਛਪੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਬੰਧੀ ਨਵੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਜੋ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਰਸਾਲਾ ਭਾਗ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਨਵੇਂ ਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਾਈ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਵੇਖਣ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਾਸਿਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦੇਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਾਈਆਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਖੋਲੇ ਅਤੇ ਅਸਾਮੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕਰਾ ਕੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਤੈਨਾਤ ਕਰਾਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਸ਼ਾਰਟਹੈਂਡ ਦੇ ਕੋਰਸ ਚਾਲੂ ਕਰਾਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਰੋਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਭਾਗ ਕਾਇਮ ਕਰਾਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਾਰ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਬੋਧ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਨੇ ਵੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ 1950 ਈ. ਵਿਚ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਮਹਿਕਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਹੁਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵਡਮੁੱਲਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਵੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਛਪਾਈ ਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਰਿਚੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਮਈਆ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼, ਮੁਲਤਾਨੀ ਗਲਾਸਰੀ, ਵੈਸਟਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਐਂਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੁਸਤਕਾਂ-- ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਤ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ-- ਮਹਾਂਭਾਰਤ, ਮਨੂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਮਿਿਥਹਾਸ ਕੋਸ਼, ਚਾਣਕਯ ਨੀਤੀ, ਉਰਦੂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਦੀਵਾਨਿ ਦਾਗ, ਦੀਵਾਨਿ ਗ਼ਾਲਿਬ, ਕਲਾਮੇ-ਜ਼ਫ਼ਰ, ਅਲਹਿੰਦ, ਦੀਵਾਨਿ ਕੁਸਤਾ, ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ ਵਫਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਆਫ਼ਿਸ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਛਾਪੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਜਿਵੇਂ--Sir John login and Dalip Singh, Lady logins Recaollection, Punjab casltes, A Glossory of the Tribes and castes of Punjab and N.W.F.P. Vol I, II, III, Narrative of the second sikh war, Barracks And Batllefields in india, Sikh Wars and Mutiny, Through the sikh war, The Punjab in Peace and War, British Relations with the cis Satluj States, The Legends of Punjab Vol, I, II, III ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਛਪਵਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਪਾਈ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਦੀ ਉਘੜਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਪੁਨਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਪਟਿਆਲਾ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਛਾਪ ਕੇ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਛਪਿਆ ਕੋਸ਼ ਜੋ ਦੋ ਕਾਲਮੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਚਾਰ ਕਾਲਮੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪੰਨੇ ਉੱਪਰ ਚਾਰ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਮੈਟਰ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੂਲ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਅਕਸੀ ਉਤਾਰਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ ਛਪਾਇਆ। ਇਹ ਉਤਾਰਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚ ਛਪ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਰ ਕਾਲਮ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿੰਨ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਅੱਜ ਤਕ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਅੱਠ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ 3338 ਪੰਨੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ 935 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੋਂ ਕੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸਸਤੇ ਰੇਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਧਰੋਹਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਹਿੱਤ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਸੀ। ਇਹ ਛਪਾਈ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਵੀ ਨਵੀਂ ਪੇਸ਼ਕਦਮੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫ਼ੋਟੋ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਤਕਨੀਕ ਇਤਨੀ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਿਥਹਾਸ, ਲੋਕ ਤੱਥ, ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਪੀ, ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੂਖਮ ਕਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਮੁਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਡਾ. ਐਮ. ਐਸ ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ‘ਪੰਜਾਬ’ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗਦਾਰ ਚਿੱਤਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸ. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਕੇ ਮੁਫਤ ਵੰਡੇ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਸਦਕਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਹੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕਾਜ ਸਬੰਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਹ ਤਹੱਈਆ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸਕੀਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਾਲੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਗੌਰਵ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਡਟਵੀਂ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਬਾਰੇ ਉੱਠੇ ਮਸਲੇ ਸਮੇਂ ਆਪ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਕੀਮਾਂ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਬੱੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਲ ਕਰ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਬਦਲਵਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੇ ਕਰਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਅਹਿਦ ਦਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ’ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਫਿਰ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਬੰਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਬੋਰਡ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਅਜਿਹੇ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਗਿਆਨੀ ਜੀ 17 ਮਈ, 1996 ਈ. ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਭਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕੇਗੀ।