ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤਿ ਅਤੇ ਸੀਰਤ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਲਾਲ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਵੇਕਲੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਅੰਦਰ ਨਿਸਬਾਸਰ ਬਲ ਰਹੀ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਦਾ ਜਲੌਅ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮ ਜੋਤ ਜਦ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਢਲੀ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਆਰੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਅਲਿਹਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ 1699 ਈ: (1756 ਬਿ:) ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਹੋਈ, ਪਰ ਖਾਲਸਈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜਨ ਲਈ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤ’ ਨੂੰ ਦਸ ਜਾਮਿਆਂ ਤਕ ਦਾ ਲੰਮੀ ਨਦਰ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਪੈਂਡਿਆਂ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲੰਮੇਰੀ ਸਾਧਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਲਿਵ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਅਨਕ ਤਰੰਗਾਂ ਜਦ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।”

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤ ਉੱਪਰ ਦੋ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਇਕ ਵੈਦਿਕ ਜਾਂ ਆਰੀਆ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਹਿੰਦੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਹੁ-ਦੇਵ ਪੂਜਾ (Polytheism) ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ ਖ਼ੁਦਾ (Monotheism) ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ ਸਗੋਂ ਮੋਮਨ ਤੇ ਕਾਫਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਵੇਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹਿੰਦੂ ਅੰਨਾ ਤੁਰਕੂ ਕਾਣਾ॥ ਦੁਹਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਿਆਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 875)

ਇਕ ਬਹੁਦੇਵ ਪੂਜਾ ਦੇ ਝਮੇਲੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਦੂਜਾ ਆਪਣੀ ਕੱਟੜਤਾ ਅਧੀਨ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਮਿਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ਰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕ ਤਰਫਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਡਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰਾਂਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪਰਧਾਨ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ -“ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ’ ਦੀ ਧਾਰਣੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਆਰੀਆਈ ਤੇ ਸਾਮੀ ਧਰਮ ਬਿਰਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਪਰ ਭਾਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕਪਟ ਵਿੱਦਿਆ (ਝੂਠੇ ਤੇ ਹੋਛੇ ਤਰਕ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਸੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮ ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਆਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਖਾਲਸ (ਸ਼ੁੱਧ) ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਨਾਲ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜਾ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਫੁਨ ਪਾਥਰ ਦੇਵਲ ਪੂਜਿ ਕੈ ਅਤਿ ਹੀ ਭਰਮਾਨਾ।
ਇਉਂ ਦੋਨੋ ਫਿਰਕੇ ਕਪਟ ਮੋਂ ਰਚ ਰਹੇ ਨਿਦਾਨਾ।
ਇਉਂ ਤੀਸਰ ਮਜਹਬ ਖਾਲਸਾ ਉਪਜਿਓ ਪਰਧਾਨਾ। (ਵਾਰ 41:16)

ਖਾਲਸਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੇ੍ਸ਼ਟ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਚ ਦਾ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਦ ਵੀ ਅਮਲ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਭਓ, ਨਿਰਵੈਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਭੈਤਾ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਗਰਜ਼ਾਂ ਤੇ ਚੰਮ-ਰਸ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੈ੍ਗੁਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ‘ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ’ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਦੇਹ ਹੋ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨਾ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਹੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਇਕ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ “ਵਡ ਸੂਰ ਗਹੇਲਾ” ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਣਖੀ ਤੇ ਸਦ-ਜੀਵਤ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਪੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸੁਰਤ ਤੈ੍ਰਗੁਣੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਚਉਥੇ ਪਦ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਜੋਤ ਜਦ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਜਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਵਿਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਖੇੜਾ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਮਹਾਂ-ਅਨੰਦ ਦਾ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਹਮਸਫਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੜ੍ਹੀ-ਦੇਵਲ-ਗੋਰ, ਬੇਦ- ਕੁਰਾਨ-ਪੁਰਾਣ, ਖਟ-ਦਰਸ਼ਨ, ਬਾਂਗ-ਸਲਾਤ, ਤਪ-ਸੰਜਮ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਦਾਨ ਦੇ ਮਾਦੀ ਖਿਆਲਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਨਿਸਚਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ:

ਜਾਗਤਿ ਜੋਤਿ ਜਪੈ ਨਿਿਸ ਬਾਸੁਰ ਏਕੁ ਬਿਨਾ ਮਨਿ ਨੈਕ ਨ ਆਨੈ॥
ਪੂਰਨ ਪੇ੍ਰਮ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਸਜੈ ਬ੍ਰਤ ਗੋਰ ਮੜ੍ਹੀ ਮਟ ਭੂਲ ਨਾ ਮਾਨੈ॥
ਤੀਰਥ ਦਾਨ ਦਯਾ ਤਪ ਸੰਜਮ ਏਕੁ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਏਕ ਪਛਾਨੈ॥
ਪੂਰਨ ਜੋਤਿ ਜਗੈ ਘਟ ਮੈ ਤਬ ਖਾਲਿਸ ਤਾਹਿਂ ਨਖਾਲਿਸ ਜਾਨੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਖਾਲਸਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਵੇਲੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਝਾੜੂ ਕਾਇਰਤਾ ਦੇ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰ ਕੇ ਤਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ-ਧਾਮ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਦੀਪਕ ਜਗ ਮਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਇਸ ਵਡਿਆਈ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਧੰਨਿ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗੁ ਮੈ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿੱਤ ਮੈ ਜੁਧੁ ਬਿਚਾਰੈ॥
ਦੇਹ ਅਨਿੱਤ ਨ ਨਿੱਤ ਰਹੈ ਜਸੁ ਨਾਵ ਚੜੈ ਭਵਸਾਗਰ ਤਾਰੈ॥
ਧੀਰਜ ਧਾਮ ਬਨਾਇ ਇਹੈ ਤਨ ਬੁਧਿ ਸੁ ਦੀਪਕ ਜਿਉ ਉਜੀਆਰੈ॥
ਗਿਆਨਹਿ ਕੀ ਬਢਨੀ ਮਨਹੂ ਹਾਥ ਲੈ ਕਾਤਰਤਾ ਕੁਤਵਾਰ ਬੁਹਾਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਤੀਸਰ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਗਤ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਉਸ ਇਕਰਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਖਾਲਸਾ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਰਾਲਾਪਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ ਉਸ ਹੱਦ ਤਕ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਉਸ ਨਾਲ ਹਮਸਫਰ ਹੋਵੇਗੀ:

ਜਬ ਲਗ ਖਾਲਸਾ ਰਹੇ ਨਿਆਰਾ।
ਤਬ ਲਗ ਤੇਜ ਦੀਓ ਮੈਂ ਸਾਰਾ।
ਜਬ ਇਹ ਗਹੇ ਬਿਪਰਨ ਕੀ ਰੀਤ।
ਮੈਂ ਨ ਕਰੋਂ ਇਨ ਕੀ ਪਰਤੀਤ॥