ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਦਿ ਬੀੜ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਹੇਠ ਨਿਭਾਈ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਬਿੱਤ-ਸਵੱਈਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਰਲ-ਸੁਖੈਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ੪੦ ਵਾਰਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ੯੧੩ ਪਉੜੀਆਂ, ੬੪੪੪ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ) ਰਚ ਕੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਾਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਕਬਿੱਤਸਵੱਈਏ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਗਭਗ ੬੭੫) ਦਾ ਵੀ ਗਿਣਾਤਮਕ ਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਆਪ ਪ੍ਰੋਢ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਪ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਸਿੱਖ-ਰਹਿਣੀ ਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸ੍ਰੋਤ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਨਿਮਾਣਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਇਕ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ ਪਰ ਅਸ਼ਰਫਉੱਲ-ਮਖ਼ਲੂਕਾਤ’ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਤੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਨਿਆਰਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਮਰਦ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਉਸਰਿਆ ਹੈ।

ਮਾਨਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਫ਼ਰ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਲ ਜਾਂ ਉਮਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ਬਾਲ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢੇਪਾ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਇਹ ਪੜਾਅ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਚੇਤਨਾ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਆਪਣਾ ਇਕ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਪੜਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਵਿਧ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਰਦਾ ਤੇ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਟੈਕਸਟ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਮਾਨਵ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਤਾਣੇ ਬਾਣੇ ਦੇ ਪਾਸਾਰੇ ਦਾ ਉਸਾਰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੱਦੀ-ਪੁਸ਼ਤੀ ਤੇ ਖੁਦ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਸਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਪਰਤੀ, ਸਮੂਹਿਕ ਤੇ ਸਰਬਾਂਗੀ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਬੁਣਤਰ ਵਾਸਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਦੰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਜੋ ਜਿਨਸੀ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਜਿੱਥੇ ਜੱਦ-ਪੁਸ਼ਤ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ, ਪਿਓ-ਧੀ, ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ, ਮਾਂ-ਧੀ, ਭਰਾ-ਭਰਾ, ਭੈਣ-ਭੈਣ ਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਘੜਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਸਾਕਾਦਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਨਿਹਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

(ੳ) ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਿਸ਼ਤੇ:- ਮਾਂ-ਪੁੱਤ, ਮਾਂ-ਧੀ, ਪਿਓ-ਪੁੱਤ, ਪਿਓ-ਧੀ ਆਦਿ।

(ਅ) ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ:- ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਭਰਾ-ਭਰਾ, ਭੈਣ-ਭੈਣ ਆਦਿ।

(ੲ) ਪਰਵਾਰਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ:- ਚਾਚਾ, ਤਾਇਆ, ਮਾਮਾ, ਨਾਨਾ, ਦਾਦਾ, ਦਾਦੀ, ਭੂਆ, ਮਾਸੀ ਆਦਿ।

(ਸ) ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ:- ਸੱਸ-ਨੂੰਹ, ਸਹੁਰਾ-ਜਵਾਈ, ਸੱਸਜਵਾਈ, ਸਾਲਾ-ਭਣਵਈਆ, ਜੀਜਾ-ਸਾਲਾ ਆਦਿ।

(ਹ) ਮਾਨਵੀ ਭਾਵਾਂ ਉਦਗਾਰਾਂ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ:- ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ, ਸਹਿਕਰਮੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ ਆਦਿ।

(ਕ) ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰਿਸ਼ਤੇ:-ਘਰ-ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਿਰਜ ਲਏ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਮੋਸ਼ੀ ਤੇ ਪੀੜਾ ਝੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਪੇਪਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਰੋਕਾਰ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ।

(ੳ) ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ:-

ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਨਾਲ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੀਆਂ ਗਰਜ਼ਾਂ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਜਦ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋ ਖੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਜੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਜਕ ਹੈ। ਦਾਨਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੂਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜੀਵੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਂ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਣ ਔਲਾਦ ਕਦੇ ਵੀ ਉਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਤਕ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯਥਾਰਥਮਈ ਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਸੁਹਜ ਭਰਪੂਰ ਹੈ:

ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਮਿਲਿ ਨਿੰਮਿਆ ਆਸਾਵੰਤੀ ਉਦਰੁ ਮਝਾਰੇ।
ਰਸ ਕਸ ਖਾਇ ਨਲਜ ਹੋਇ ਛੁਹ ਛੂਹ ਧਰਣਿ ਧਰੈ ਪਗੁ ਧਾਰੇ।
ਪੇਟ ਵਿਚਿ ਦਸ ਮਾਹ ਰਖਿ ਪੀੜਾ ਖਾਇ ਜਣੈ ਪੁਤੁ ਪਿਆਰੇ।
ਗੁੜਤੀ ਦੇਇ ਪਿਆਲਿ ਦੁਧੁ ਘੁਟੀ ਵਟੀ ਦੇਇ ਨਿਹਾਰੇ।
ਛਾਦਨੁ ਭੋਜਨੁ ਪੋਖਿਆ ਭਦਣਿ ਮੰਗਣਿ ਪੜਨਿ ਚਿਤਾਰੇ।
ਪਾਂਧੇ ਪਾਸਿ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਖਟਿ ਲੁਟਾਇ ਹੋਇ ਸੁਚਿਆਰੇ।
ਉਰਿਣਤ ਹੋਇ ਭਾਰੁ ਉਤਾਰੇ॥

ਪੁੱਤਰ ਮਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਤੋਂ ਰਿਣ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਦ ਵਿਆਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰਹ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਦਵੰਦ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਹੈ, ਨੂੰਹ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੰਦ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਉਲਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੂੰਹ-ਸੱਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਜੋ ਖੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਵਿਚ ਸੁਆਰਥੀ ਹਿੱਤ ਤਾਂ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਜੋ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਸਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਕਪੁੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੇਠਲੀ ਪਉੜੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਗੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਨੰਦ ਵਿਚਿ ਪੁਤੈ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਹੋਈ।
ਰਹਸੀ ਅੰਗੁ ਨ ਮਾਵਈ ਗਾਵੈ ਸੋਹਿਲੜੇ ਸੁਖ ਸੋਈ।
ਵਿਗਸੀ ਪੁਤ੍ਰ ਵਿਆਹਿਐ ਘੋੜੀ ਲਾਵਾਂ ਗਾਵ ਭਲੋਈ।
ਸੁਖਾਂ ਸੁਖੈ ਮਾਵੜੀ ਪੁਤੁ ਨੂੰਹ ਦਾ ਮੇਲ ਅਲੋਈ।
ਨਹੁ ਨਿਤ ਕੰਤ ਕੁਮੰਤੁ ਦੇਇ ਵਿਹਰੇ ਹੋਵਹ ਸਾਸੁ ਵਿਗੋਈ।
ਲਖ ਉਪਕਾਰੁ ਵਿਸਾਰਿ ਕੈ ਪੁਤ ਕੁਪਤਿ ਚਕੀ ਉਠਿ ਝੋਈ।
ਹੋਵੈ ਸਰਵਣ ਵਿਰਲਾ ਕੋਈ॥

ਇਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪਤਨੀ ਦਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ, ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਦੁਫਾੜ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਰ ਤੇ ਨਿੱਜ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਾਮ ਜਦ ਤਕ ਵਸ ਵਿਚ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੋਬਲ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਮਨ ’ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਕਾਮਣੀ ਦਾ ਬਿੰਬ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਖਿਸਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਿਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਾਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ:

ਕਾਮਣਿ ਕਾਮਣਿਆਰੀਐ ਕੀਤੇ ਕਾਮਣ ਕੰਤ ਪਿਆਰੇ।
ਜੰਮੇ ਸਾਈਂ ਵਿਸਾਇਆ ਵੀਵਾਹਿਆਂ ਮਾਂ ਪਿਓ ਵਿਸਾਰੇ।
ਸੁਖਾਂ ਸੁਖਿ ਵਿਵਾਹਿਆ ਸਉਣੁ ਸੰਜੋਗੁ ਵਿਚਾਰਿ ਵਿਚਾਰੇ।
ਪੁਤ ਨੂਹੈਂ ਦਾ ਮੇਲੁ ਵੇਖਿ ਅੰਗ ਨਾ ਮਾਵਨਿ ਮਾਂ ਪਿਉ ਵਾਰੇ।
ਨੂੰਹ ਨਿਤ ਮਤਿ ਕੁਮੰਤ ਦੇਇ ਮਾਂ ਪਿਉ ਛਡਿ ਵਡੇ ਹਤਿਆਰੇ।
ਵਖ ਹੋਵੈ ਪੁਤੁ ਰੰਨਿ ਲੈ ਮਾਂ ਪਿਉ ਦੇ ਉਪਕਾਰੁ ਵਿਸਾਰੇ।
ਲੋਕਾਚਾਰਿ ਹੁਇ ਵਡੇ ਕੁਚਾਰੇ॥੩

ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਦਵੰਦ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਉਦੋਂ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਜਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਤੁਲਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਸੁਹਾਵਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੇਕਰ ਗਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤਕ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬਜੁਰਗ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਪੁੱਤਰ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਰੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਹ ਭਰਮ ਪਾਲ ਲੈਣਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜੋ ਨਿਭਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿਕਨਿਕਾਂ ਮਨਾਉਣਾ, ਸਭਾਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਫੰਡ ਦੇ ਕੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਦਮਗਜ਼ੇ ਮਾਰਨਾ ਸਾਡਾ ਕਰਮਧਰਮ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸੈਂਤਵੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਉੜੀ ਸੇਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੋਈ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:

ਮਾਂ ਪਿਉ ਪਰਹਰਿ ਸੁਣੈ ਵੇਦੁ ਭੇਦੁ ਨ ਜਾਣੈ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀ।
ਮਾਂ ਪਿਉ ਪਰਹਰਿ ਕਰੈ ਤਪੁ ਵਣਖੰਡਿ ਭੁਲਾ ਫਿਰੈ ਬਿਬਾਣੀ
ਮਾਂ ਪਿਉ ਪਰਹਰਿ ਕਰੈ ਪੂਜੁ ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਨ ਸੇਵ ਕਮਾਣੀ।
ਮਾਂ ਪਿਉ ਪਰਹਰਿ ਨ੍ਹਾਵਣਾ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਘੁੰਮਣਵਾਣੀ ।
ਮਾਂ ਪਿਉ ਪਰਹਰਿ ਕਰੈ ਦਾਨ ਬੇਈਮਾਨ ਅਗਿਆਨ ਪੁਰਾਣੀ।
ਮਾਂ ਪਿਉ ਪਰਹਰਿ ਵਰਤ ਕਰਿ ਮਰਿ ਮਰਿ ਜੰਮੈ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਣੀ ॥

ਗੁਰੁ ਪਰਮੇਸਰੁ ਸਾਰੁ ਨ ਜਾਣੀ। ਜਦ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸੁਖਿਆਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਦੁਖਿਆਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਦੀ ਲੋਚਾ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤ ਸਪੁੱਤ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਣ, ਪਰ ਜਦ ਪੁੱਤ, ਕਪੁੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਂ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਧੀ ਦੀ ਲੋਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਧੀ ਵੀ ਕੁ-ਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਲੋਚਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਦੇ ਘਰ ਤਕ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਡਾਇਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਦਾਰਥ ਹੋੜ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਗਵਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਸੀਂ ਅਜੀਬ ਵਰਤਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ -

ਮਾਂ ਗਭਣਿ ਜੀਅ ਜਾਣਦੀ ਪਤੁ ਸਪਤੁ ਹੋਵੇ ਸੁਖਦਾਈ।
ਕੁਪਤਹੁਂ ਧੀ ਚੰਗੇਰੜੀ ਪਰ ਘਰੁ ਜਾਇ ਵਸਾਇ ਨ ਆਈ।
ਧੀਅਹੁ ਸਪ ਸਕਾਰਥਾ ਜਾਉ ਜਣੇਂਦੀ ਜਣਿ ਜਣਿ ਖਾਈ।
ਮਾਂ ਡਾਇਣ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਹੈ ਕਪਟੀ ਪਤੈ ਖਾਇ ਅਘਾਈ ॥
ਨਿਗੁਰੇ ਤੁਲਿ ਨ ਹੋਰੁ ਕੋ ਸਿਰਜਣਹਾਰੈ ਸਿਰਠਿ ਉਪਾਈ।੫

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਪਿਉ-ਪੁੱਤ-ਪੋਤਾ, ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ, ਸਹੁਰੇ-ਪੇਕੇ, ਨਾਨਕੇ-ਦਾਦਕੇ ਅਤੇ ਕੁੜਮਾਚਾਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਵੀ ਤਾੜਨਾ ਭਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ :-

ਦੇਖਿ ਪਰਾਈਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਧੀਆਂ ਜਾਣੈ।

ਉਸੁ ਸੂਅਰੁ ਉਸੁ ਗਾਇ ਹੈ ਪਰ ਧਨ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਣੈ।

ਪੁਤ੍ਰ ਕਲਤ੍ਰ ਕੁਟੰਬੁ ਦੇਖਿ ਮੋਹੇ ਮੋਹਿ ਨ ਧੋਹਿ ਧਿਙਾਣੈ॥੬

ਏਕਾ ਨਾਰੀ ਜਤੀ ਹੋਇ, ਪਰ ਨਾਰੀ ਧੀ ਭੈਣ ਵਖਾਣੈ।7

ਨਾਰਿ ਭਤਾਰਹੁ ਬਾਹਰੀ ਸੁਖਿ ਸੇਜ ਨ ਚੜੀਐ।

ਪੁਤੁ ਨ ਮੰਨੈ ਮਾਪਿਆਂ ਕਮਜਾਤੀਂ ਵੜੀਐ।੮

ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਮਾਜਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਪਦੇਸ਼ਆਤਮਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਅਵਗਤ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਸਮਾਜ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਗੁਜਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:-

ਸਾਹੁਰੁ ਪੀਹਰੁ ਪਲਰੈ ਹੋਇ ਨਲਜ ਨਲਜਾ ਧੋਵੈ।
ਰਾਵੈ ਜਾਰੁ ਭਤਾਰੁ ਤਜਿ ਖਿੰਜੋਤਾਣਿ ਖੁਸੀ ਕਿਉ ਹੋਵੈ।
ਸਮਝਾਈ ਨ ਸਮਝਈ ਮਰਣੇ ਪਰਣੇ ਲੋਕ ਵਿਗੋਵੈ।
ਧਿਰਿ ਧਿਰਿ ਮਿਲਦੇ ਮੇਹਣੇ ਹੁਇ ਸਰਮਿੰਦੀ ਅੰਝੂ ਰੋਵੈ।
ਪਾਪ ਕਮਾਏ ਪਕੜੀਐ ਹਾਣਿ ਕਾਣਿ ਦੀਬਾਣਿ ਖੜੋਵੈ।
ਮਰੇ ਨ ਜੀਵੈ ਦੁਖ ਸਹੈ ਰਹੈ ਨ ਘਰਿ ਵਿਚਿ ਪਰ ਘਰੁ ਜੋਵੈ।
ਦੁਬਿਧਾ ਅਉਗੁਣਹਾਰੁ ਪਰੋਵੈ॥੯

ਜਿਉ ਬਹੁ ਮਿਤੀ ਵੇਸੁਆ ਛਡੈ ਖਸਮੁ ਨਿਖਸਮੀ ਹੋਈ।
ਪੁਤੁ ਜਣੇ ਜੇ ਵੇਸੁਆ ਨਾਨਕਿ ਦਾਦਕਿ ਨਾਉਂ ਨ ਕੋਈ।੧੦

(ਅ) ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ:-

ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਅੰਸ਼ੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਹਸਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਟਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਮ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰੋਤ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਇਵੇਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੂੰਦ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਭੇਦ ਸੋਝੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜਗਿਆਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਗਿਆਸਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੀਤ ਰਾਹੀਂ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੋਈ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤੜਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’, ‘ਸੰਗਤ’ ਤੇ ‘ਪਰਮਾਤਮਾ’ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਗੁਰੂ ਤੇ ਨਾਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮੁਕਤਿ ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ-ਕਮਾਈ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਉਹ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਰਥੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਲ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗਰਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਇਕ ਦੁਆਰ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ ਤੇ ਸੰਬੰਧ ਸੂਖਮ ਹਨ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਹੱਸਵਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ‘ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ‘ਸੁਰਤਿ’ ਹੈ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ‘ਸਬਦ-ਸੁਰਤਿ’ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਜਦ ਸੁਰਤਿ, ਸਬਦ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਉਂ ਨਿਰੂਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰ ਸਿਖੁ ਸਿਖੁ ਗੁਰ ਸੋਇ ਅਲਖੁ ਲਖਾਇਆ।
ਗੁਰ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਸਿਖਿ ਸਿਖੁ ਸਦਾਇਆ।
ਗੁਰ ਸਿਖ ਇੱਕੋ ਹੋਇ ਜੋ ਗੁਰ ਭਾਇਆ।
ਹੀਰਾ ਕਣੀ ਪਰੋਇ ਹੀਰੁ ਬਿਧਾਇਆ।
ਜਲ ਤਰੰਗੁ ਅਵਲੋਇ ਸਲਿਲ ਸਮਾਇਆ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ ਦੀਪੂ ਦੀਪਾਇਆ।
ਅਚਰਜ ਅਚਰਜੁ ਢੋਇ ਚਲਿਤੁ ਬਣਾਇਆ।
ਦੁਧਹੁ ਦਹੀ ਵਿਲੋਇ ਘਿਉ ਕਢਾਇਆ।
ਇਕੁ ਚਾਨਣੁ ਤ੍ਰਿਹੁ ਲੋਇ ਪ੍ਰਗਟੀਆਇਆ।

ਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਇਸ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਜਦ ਪਿਓ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਭੇਦਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਰਗੁਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ (ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿਚ) ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਤਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ-

ਅੰਗਹੁ ਅੰਗੁ ਉਪਾਇਓਨੁ ਗੰਗਹੁ ਜਾਣੁ ਤਰੰਗੁ ਉਠਾਇਆ।
ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰੁ ਗਹੀਰੁ ਗੁਣੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਦਾਇਆ।
ਦੁਖ ਸੁਖ ਦਾਤਾ ਦੇਣਿਹਾਰ ਦੁਖ ਸੁਖ ਸਮਸਰਿ ਲੇਪੁ ਨ ਲਾਇਆ।
ਗੁਰ ਚੇਲਾ ਚੇਲਾ ਗੁਰੂ ਗੁਰੁ ਚੇਲੇ ਪਰਚਾ ਪਰਚਾਇਆ।
ਬਿਰਖਹੁ ਫਲੁ ਫਲ ਤੇ ਬਿਰਖੁ ਪਿਉ ਪੁਤਹੁ ਪੁਤੁ ਪਿਉ ਪਤੀਆਇਆ।
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪੂਰਨੁ ਬ੍ਰਹਮ ਸਬਦੁ ਸੁਰਤਿ ਲਿਵ ਅਲਖ ਲਖਾਇਆ।
ਬਾਬਾਣੇ ਗੁਰ ਅੰਗਦੁ ਆਇਆ।

ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਇਲਾਹੀ ਪਰਤਾਂ ੨੪ਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ ਪਉੜੀ ਨੰ: ੬,੭,੮,੯ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੜਕਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਿਓ, ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਾ, ਪੜੋਤਾ ਤੇ ਪੜਪੜੋਤਾ (ਨਤਾ) ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

ਪੀਊ ਦਾਦੇ ਜੇਵੇਹਾ ਪੜਦਾਦੇ ਪਰਵਾਣੁ ਪੜੋਤਾ।੧੩
ਪਿਉ ਦਾਦਾ ਪੜਦਾਦਿਅਹੁ ਕੁਲ ਦੀਪਕੁ ਅਜਰਾਵਰ ਨਤਾ।੧੪

‘ਗੁਰਸਿਖ ਲੈ ਗੁਰ ਸਿਖੁ ਚਲੰਦਾ’ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ’ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਅੱਗੇ ਬੁੱਧੀ ਮਾਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖੋ:

ਸਬਦੁ ਸੁਰਤਿ ਪਰਚਾਇ ਕੈ ਚੇਲੇ ਤੇ ਗੁਰੁ ਗੁਰ ਤੇ ਚੇਲਾ।
ਵਾਣਾ ਤਾਣਾ ਆਖੀਐ ਸੂਤੁ ਇਕੁ ਹੁਇ ਕਪੜੁ ਮੇਲਾ।
ਦੁਧਹੁ ਦਹੀ ਵਖਾਣੀਐ ਦਹੀਅਹੁ ਮਖਣੁ ਕਾਜ ਸੁਹੇਲਾ।
ਮਿਸਰੀ ਖੰਡੁ ਵਖਾਣੀਐ ਜਾਣੁ ਕਮਾਦਹੁ ਰੇਲਾ ਪੇਲਾ।
ਖੀਰਿ ਖੰਡੁ ਘਿਉ ਮੇਲਿ ਕਰਿ ਅਤਿ ਵਿਸਮਾਦੁ ਸਾਧ ਰਸ ਕੇਲਾ।
ਪਾਨ ਸੁਪਾਰੀ ਕਥੁ ਮਿਲਿ ਚੂਨੇ ਰੰਗੁ ਸੁਰੰਗ ਸੁਹੇਲਾ।
ਪੋਤਾ ਪਰਵਾਣੀਕੁ ਨਵੇਲਾ॥੧੫

ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਪਿਓ-ਪੁੱਤ ਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰ ਰੂਪੁ ਹੋਇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਸਮਾਇਆ।
ਜਗ ਭੋਗ ਜੋਗ ਧਿਆਨੁ ਕਰਿ ਪੂਜਾ ਪਰੈ ਨ ਦਰਸਨੁ ਪਾਇਆ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਪਿਉ ਪੁਤੁ ਹੋਇ ਦਿਤਾ ਖਾਇ ਪੈਨੈ ਪੈਨਾਇਆ।੧੬

ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਪਿਤਾ ਰੂਪ, ਧੀਰਜ ਧਰਮ ਭਰਾ ਅਤੇ ਜਪੁ, ਤਪੁ, ਜਤੁ, ਸਤੁ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਣ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮਾਨ ਹਨ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਸਕਾਰਥਾ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਸਿ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ।
ਜੰਮਣ ਮਰਣਹੁ ਬਾਹਰੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਜੁਗਤਿ ਵਰਤਾਇਆ।
ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਤਾ ਮਤਿ ਹੈ ਪਿਤਾ ਸੰਤੋਖ ਮੋਖ ਪਦੁ ਪਾਇਆ।
ਧੀਰਜੁ ਧਰਮੁ ਭਿਰਾਵ ਦੁਇ ਜਪੁ ਤਪੁ ਜਤੁ ਸਤੁ ਪੁਤ ਜਣਾਇਆ।
ਗੁਰ ਚੇਲਾ ਚੇਲਾ ਗੁਰੂ ਪੁਰਖਹੁ ਪੁਰਖ ਚਲਤੁ ਵਰਤਾਇਆ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲੁ ਅਲਖੁ ਲਖਾਇਆ।੧੭

ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਹਿਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਹਿਬ ਨੇ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਨਾਂਹ ਵਾਚਕਤਾ (Negativity) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਸਿੱਖ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ :

ਅਮਲੀ ਰਚਨਿ ਅਮਲੀਆ ਸੋਫੀ ਸੋਫੀ ਮੇਲੁ ਕਰੰਦੇ।
ਜੂਆਰੀ ਜੂਆਰੀਆ ਵੇਕਰਮੀ ਵੇਕਰਮ ਰਚੰਦੇ।
ਇਵੇਂ ਚੋਰਾ ਚੋਰਾ ਪਿਰਹੜੀ ਠਗ ਠਗ ਮਿਲਿ ਦੇਸ ਠਗੰਦੇ।
ਮਸਕਰਿਆ ਮਿਲਿ ਮਸਕਰੇ ਚੁਗਲਾ ਚੁਗਲ ਉਮਾਹਿ ਮਿਲੰਦੇ।
ਮਨਤਾਰੂ ਮਨਤਾਰੂਆਂ ਤਾਰੂ ਤਾਰੂ ਤਾਰ ਤਰੰਦੇ।
ਦੁਖਿਆਰੇ ਦੁਖਿਆਰਿਆਂ ਮਿਲਿ ਮਿਲਿ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਰੁਵੰਦੇ।
ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਗੁਰਸਿਖੁ ਵਸੰਦੇ। ੧੮

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੋੜ ਕੇ ਹਰਿ ਜਸ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜਿਸਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਰੂਹਾਨੀ ਹੈ। ੨੭ਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ:

ਨਾਰਿ ਭਤਾਰ ਪਿਆਰੁ ਹੈ ਮਾਂ ਪੁਤ ਸਮਾਲੇ।
ਪੀਰ ਮੁਰੀਦਾ ਪਿਰਹੜੀ ਓਹੁ ਨਿਬਹੈ ਨਾਲੇ॥੧੯

ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ‘ਪੀਰ ਮੁਰੀਦਾ ਪਿਰਹੜੀ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਭਾਉਣੇ ਕਠਿਨ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਸਾਕ ਸੁਖਾਲਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ (Network) ਵਿਚ ਗੁਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਆਪ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਾਹੁਰ ਪੀਹਰੁ ਪਖ ਤ੍ਰੈ ਘਰੁ ਨਾਨੇਹਾਲਾ।
ਸਹੁਰਾ ਸਮੁ ਵਖਾਣੀਐ ਸਾਲੀ ਤੈ ਸਾਲਾ।
ਮਾ ਪਿਉ ਭੈਣਾ ਭਾਇਰਾ ਪਰਵਾਰੁ ਦੁਰਾਲਾ।
ਨਾਨਾ ਨਾਨੀ ਮਾਸੀਆ ਮਾਮੇ ਜੰਜਾਲਾ।
ਸੁਇਨਾ ਰੁਪਾ ਸੰਜੀਐ ਹੀਰਾ ਪਰਵਾਲਾ।
ਪੀਰ ਮੁਰੀਦਾਂ ਪਿਰਹੜੀ ਏਹੁ ਸਾਕੂ ਸੁਖਾਲਾ।੨੦

ਮਾਨਵੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੋ ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ-- ਇਕ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਦੂਜਾ ਮਨਮੁਖ। ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਜਗਿਆਸੂ ਹੈ ਜੋ ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਸਤਿ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਔਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕੋਹਜ ਨਾਲ ਲਿਬੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ ‘ਸੁਹਾਗਣ’ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ ‘ਦੁਹਾਗਣ’ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਸੁਹਾਗਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਵੀਂ ਤੁਲਦੀ ਤੇ ਸੁਖ ਮਾਣਦੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

ਪੇਵਕੜੈ ਘਰਿ ਲਾਡੁਲੀ ਮਾਊ ਪੀਊ ਖਰੀ ਪਿਆਰੀ।
ਵਿਚਿ ਭਰਾਵਾਂ ਭੈਨੜੀ ਨਾਨਕ ਦਾਦਕ ਸੁਪਰਵਾਰੀ।
ਲਖਾਂ ਖਰਚ ਵਿਆਹੀਐ ਗਹਣੇ ਦਾਜੁ ਸਾਜੁ ਅਤਿਭਾਰੀ।
ਸਾਹੁਰੜੇ ਘਰਿ ਮੰਨੀਐ ਸੁਣਖਤੀ ਪਰਵਾਰ ਸਧਾਰੀ।
ਸੁਖ ਮਾਣੈ ਪਿਰੁ ਸੇਜੜੀ ਛਤੀਹ ਭੋਜਨ ਸਦਾ ਸੀਗਾਰੀ॥
ਲੋਕ ਵੇਦ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਵਿਚਿ ਅਰਧ ਸਰੀਰੀ ਮੋਖ ਦੁਆਰੀ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸੁਖ ਫਲ ਨਿਹਚਉ ਨਾਰੀ॥੨੧

ਮਨਮੁਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਆਪ ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ-ਰੀਤ ਤੇ ਦੇਸ-ਰੀਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘੰਡੇ ਹੇੜੇ ਦੇ ਮਿਰਗ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਦੇ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਸਭ ਨੂੰ ਡੋਬ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅੱਠ ਟੁੱਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਥਾਨ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਜਿਉ ਬਹੁ ਮਿਤੀ ਵੇਸੁਆ ਸਭਿ ਕੁਲਖਣ ਪਾਪ ਕਮਾਵੈ॥
ਲੋਕਹੁ ਦੇਸਹੁ ਬਾਹਰੀ ਤਿਹੁ ਪਖਾਂ ਨੋ ਅਉਲੰਗੁ ਲਾਵੈ॥
ਡੁਬੀ ਡੋਬੈ ਹੋਰਨਾ ਮਹੁਰਾ ਮਿਠਾ ਹੋਇ ਪਚਾਵੈ।
ਘੰਡਾ ਹੇੜਾ ਮਿਰਗ ਜਿਉ ਦੀਪਕ ਹੋਇ ਪਤੰਗ ਜਲਾਵੈ।
ਦੁਹੀ ਸਰਾਈ ਜਰਦ ਰੂ ਪਥਰ ਬੇੜੀ ਪੂਰ ਡੁਬਾਵੈ।
ਮਨਮੁਖ ਮਨੁ ਅਠ ਖੰਡ ਹੋਇ ਦੁਸਟਾ ਸੰਗਤਿ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਵੈ।
ਵੇਸੁਆ ਪੂਤੁ ਨਿਨਾਉ ਸਦਾਵੈ॥੨੨

ਹੋਰ ਵੇਖੋ:

ਮਨਮੁਖ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਲਗਿ ਭੰਭਲਭੂਸੇ ਖਾਇ ਭਵੰਦੇ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਚਾ ਪਾਤਸਾਹ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਚਲੰਦੇ।
ਲੈ ਲਾਹਾ ਨਿਜਿ ਘਰਿ ਨਿਬਹੁੰਦੇ।੨੩

ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਉਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਇ ਵੀਵਾਹੀਐ ਦੁਹੀ ਵਲੀ ਮਿਲਿ ਮੰਗਲਚਾਰਾ।
ਦੁਹ ਮਿਲਿ ਜੰਮੈ ਜਾਣੀਐ ਪਿਤਾ ਜਾਤਿ ਪਰਵਾਰ ਸੁਧਾਰਾ।
ਜੰਮਦਿਆਂ ਰੁਣਝੁੰਝਣਾ ਵੰਸਿ ਵਧਾਈ ਰੁਣ ਝਣਕਾਰਾ।
ਨਾਨਕ ਦਾਦਕ ਸੋਹਿਲੇ ਵਿਸਤੀਸਰ ਬਹੁ ਦਾਨ ਦਤਾਰਾ।
ਬਹੁ ਮਿਤੀ ਹੋਇ ਵੇਸੁਆ ਨ ਪਿਉ ਨਾਉਂ ਨਿਨਾਉਂ ਪੁਕਾਰਾ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੰਸੀ ਪਰਮ ਹੰਸ ਮਨਮੁਖਿ ਠਗ ਬਗ ਵੰਸ ਹਤਿਆਰਾ।
ਸਚਿ ਸਚਿਆਰ ਕੂੜਹੁ ਕੂੜਿਆਰਾ।

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਭ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੂੰਹੈ ਮੇਰਾ ਮਾਤਾ॥
ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਬੰਧਪੁ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭ੍ਰਾਤਾ॥
ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਰਾਖਾ ਸਭਨੀ ਥਾਈ ਤਾ ਭਉ ਕੇਹਾ ਕਾੜਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ ੧੦੩)

ਇਵੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝ ਰਹੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਰਮਗਤੀ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਚਿਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖਾ ਜੀਵਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵਿਚਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਾਨਵੀ-ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪਰਮਾਰਥ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਕਾਰਥ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ:

ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨ ਚੇਤਿਓ ਕੀਤੇ ਨੋ ਕਰਤਾ ਕਰਿ ਜਾਣੈ।
ਨਾਰਿ ਭਤਾਰਿ ਪਿਆਰੁ ਕਰਿ ਪੁਤੁ ਪੋਤਾ ਪਿਉ ਦਾਦੁ ਵਖਾਣੈ।
ਧੀਆ ਭੈਣਾ ਮਾਣੁ ਕਰਿ ਤੁਸਨਿ ਰਸਨਿ ਸਾਕ ਬਬਾਣੈ ॥
ਸਾਹੁਰ ਪੀਹਰੁ ਨਾਨਕੇ ਪਰਵਾਰੈ ਸਾਧਾਰੁ ਧਿਙਾਣੈ।
ਚਜ ਅਚਾਰ ਵੀਚਾਰ ਵਿਚਿ ਪੰਚਾ ਅੰਦਰਿ ਪਤਿ ਪਰਵਾਣੈ।
ਅੰਤ ਕਾਲ ਜਮ ਜਾਲ ਵਿਚਿ ਸਾਥੀ ਕੋਇ ਨ ਹੋਇ ਸਿਵਣੈ।
ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਵਿਣੁ ਜਾਇ ਜਮਾਣੈ॥੨੫

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦੋਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਪਰਪੱਕ ਹੋਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਰਮਾਰਥੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਜੰਜਾਲ ਤੇ ਜਿਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਫਸਣਾ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਅਸਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ।