ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮੁਤਲਾਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੇਧ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਹੀਂ ‘ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ’ ਨੂੰ ‘ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ’ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਉਂਤ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਧੁਰ ਬਾਣੀ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਵਿਵਿਧ ਰਾਗ, ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸਦ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇੱਥੇ ਸਾਡੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ‘ਸਲੋਕ’ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਕੀ-ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 1829 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1476, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਅਤੇ 353 ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਇਤਫਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ “ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥” ਸਲੋਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ “ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 5॥ ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਤੋ ਨਾਹੀ ਮੈਨੋ ਜੋਗੁ ਕੀਤੋਈ॥ ਮੈ ਨਿਰਗੁਣਿਆਰੇ ਕੋ ਗੁਣੁ ਨਾਹੀ ਆਪੇ ਤਰਸੁ ਪਇਓਈ॥ ਤਰਸੁ ਪਾਇਆ ਮਿਹਰਾਮਤਿ ਹੋਈ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਜਣੁ ਮਿਲਿਆ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਮਿਲੈ ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਤਨੁ ਮਨੁ ਥੀਵੈ ਹਰਿਆ॥” ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

1. ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਭਾਵ:-

ਸਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਲੋਕ’ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਉਸਤਤਿ ਜਾਂ ਤਰੀਫ਼। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਇਕ ਛੋਟੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਥੋੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਦੇ ਸਫਾ 164 ਉੱਪਰ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਾਵਿ-ਤੁਕ ਜਾਂ ਕਾਵਿ-ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਆਪਣਾ ਮਤ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਵਿਚਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਸਲੋਕ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਤੁਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 26 ਤੁਕਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰੂਪਾਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਵ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਕਾਂਤ ਵੱਲ ਕੋਈ ਉਚੇਰਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰਾਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਛੰਦ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਿੱਠ ਕੇ ਹੋਈ ਹੈ ਉੱਥੇ ਛੰਦ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਇਕਸਾਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਜੀ ਜਾਂ ਨੌਵੇਂ ਮਹਲੇ ਦੇ ਸਲੋਕ ਆਦਿ।

2. ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿੱਠ ਕੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ, ਗਉੜੀ ਥਿਤੀ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਏ ਸਲੋਕ, ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਹਲਾ 5 ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ ਮਹਲਾ 5, ਚਉਬੋਲੇ ਮਹਲਾ 5, ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ, ਸਲੋਕ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ, ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9 ਆਦਿ। ਇੱਥੇ ਸਲੋਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਤੇ ‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਆਏ ਸਲੋਕ ਉਹ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਸਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਉਚਾਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੰਕਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਉੱਪਰ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ੈਲੀ ਪਾਖੰਡ-ਖੰਡਨੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿੱਟ ਕਰ ਕੇ ਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ- ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਠੋਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਦ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਸਲੋਕ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ।

3. ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਸਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

(ੳ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 19 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ 12 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ। ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 223 ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਸਲੋਕ 37 ਹਨ। ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

1. ਰਾਗੁ ਸਿਰੀਰਾਗੁ = 07 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
2. ਰਾਗੁ ਮਾਝ = 46 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 1 ਵਿਚ)
3. ਰਾਗੁ ਆਸਾ = 44 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 1 ਵਿਚ)
4. ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਗੜਾ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
5. ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸੁ = 03 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
6. ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
7. ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ = 21 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
8. ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
9. ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ = 19 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
10. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ = 20 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
11. ਰਾਗੁ ਸਾਰਗ = 33 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
12. ਰਾਗੁ ਮਲਾਰ = 24 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 7 ਵਿਚ)
ਕੁੱਲ ਜੋੜ = 223 ਸਲੋਕ

ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਲੋਕ :-

1. ਜਪੁ ਜੀ = 02 ਸਲੋਕ (ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲਾ)
2. ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 03 ਸਲੋਕ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲੇ ਦੇ 4 ਸਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਲੋਕ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਮਾਝ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਹਨ।

3. ਸਲੋਕ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ = 01 ਸਲੋਕ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 113ਵਾਂ ਅਤੇ 124ਵਾਂ ਸਿਰੀਰਾਗੁ-ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਵਿਚ ਅਤੇ 120ਵਾਂ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ (ਅੰਕ 18) ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਕੀ 32ਵਾਂ ਸਲੋਕ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

4) ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ =31 ਸਲੋਕ ਇੱਥੇ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲੇ ਅਧੀਨ ਕੁੱਲ 33 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ ਪਰ 28ਵਾਂ ਮਹਲੇ ਤੀਜੇ ਦਾ ਅਤੇ 15ਵਾਂ ਸਾਰੰਗ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ 02+03+01+31=37ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬਣਦੇ ਸਲੋਕ = 223+37=260

(ਅ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 63 ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ ਅਧੀਨ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਰਾਗੁ ਸਿਰੀਰਾਗੁ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:4 ਵਿਚ)
2. ਰਾਗੁ ਮਾਝ = 12 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:1 ਵਿਚ)
3. ਰਾਗੁ ਆਸਾ = 15 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:1 ਵਿਚ)
4. ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ = 01 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:4 ਵਿਚ)
5. ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ = 11 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:3 ਵਿਚ)
6. ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ = 07 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:3 ਵਿਚ)
7. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ = 01 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:3 ਵਿਚ)
8. ਰਾਗੁ ਸਾਰਗ = 09 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:4 ਵਿਚ)
9. ਰਾਗੁ ਮਲਾਰ = 05 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:1 ਵਿਚ)
ਕੁੱਲ ਜੋੜ = 63 ਸਲੋਕ

(ੲ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ ਅਧੀਨ ਕੁੱਲ 411 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 343 ਸਲੋਕ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਭਾਵ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ 68 ਸਲੋਕ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਕੇਵਲ 13 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਏ ਹਨ।

1. ਰਾਗੁ ਸਿਰੀਰਾਗੁ = 33 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
2. ਰਾਗੁ ਮਾਝ = 03 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 1 ਵਿਚ)
3. ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ = 07 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
4. ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ = 43 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
5. ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਗੜਾ = 33 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
6. ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸ = 40 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
7. ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ = 48 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
8. ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ = 15 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
8. ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ = 24 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
10. ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ = 24 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
11. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ = 23 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
12. ਰਾਗੁ ਸਾਰਗ = 23 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
13. ਰਾਗੁ ਮਲਾਰ = 27 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 1 ਵਿਚ)
ਕੁੱਲ ਜੋੜ = 343 ਸਲੋਕ

ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ :-

1. ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ = 01 ਸਲੋਕ (ਕ੍ਰਮਾਂਕ 220 ਉੱਤੇ)
2. ਸਲੋਕ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ = 02 ਸਲੋਕ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 5 ਸਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 52 ਰਾਮਕਲੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚ, 122ਵਾਂ ਅਤੇ 123ਵਾਂ ਵਡਹੰਸ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਸਲੋਕ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 13 ਅਤੇ 104 ’ਤੇ ਹਨ।

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ = 65 ਸਲੋਕ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 67 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਦੋ ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਕ ਮਾਰੂ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚ) ਪਿੱਛੇ ਗਿਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ 64 ਸਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਲੋਕ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 28 ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਇਹ 65 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ =01+02+65= 68

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬਣਦੇ ਸਲੋਕ = 343+68= 411

(ਸ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 134 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਆਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਕੇਵਲ 8 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

1. ਰਾਗੁ ਮਾਝ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 1 ਵਿਚ)
2. ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ = 53 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
3. ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਗੜਾ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
4. ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ = 07 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
5. ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ = 01 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
6. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ = 03 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 3 ਵਿਚ)
7. ਰਾਗੁ ਸਾਰਗ = 06 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
8. ਰਾਗੁ ਕਾਨੜਾ = 30 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ)
ਕੁੱਲ ਜੋੜ = 104 ਸਲੋਕ
ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ = 30 ਸਲੋਕ

ਇਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 104+30= 134 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

(ਹ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ 551 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ 394 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ 157 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

ਭਾਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਸਿਰਫ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ 12 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੀ ਆਏ ਹਨ:-

1. ਸਿਰੀਰਾਗ = 06 ਸਲੋਕ (ਇਕ ਵਾਰ ਮ: 4 ਵਿਚ ਅਤੇ 5 ਛੰਤ ਅੰਕ 2 ਨਾਲ ਡਖਣਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ)
2. ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ = 148 ਸਲੋਕ (ਇਕ ਛੰਤ ਅੰਕ 3 ਨਾਲ, 56 ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਵਿਚ, 24 ਸੁਖਮਨੀ ਵਿਚ, 17 ਥਿਤੀ ਵਿਚ, 8 ਵਾਰ ਮ:4 ਵਿਚ, 42 ਵਾਰ ਮ:5 ਵਿਚ)
3. ਰਾਗੁ ਆਸਾ = 05 ਸਲੋਕ (ਛੰਤ ਅੰਕ 4-7 ਅਤੇ 9 ਨਾਲ)
4. ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ = 42 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:5 ਵਿਚ)
5. ਰਾਗੁ ਬਿਹਾਗੜਾ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:4 ਵਿਚ)
6. ਰਾਗੁ ਵਡਹੰਸ = 04 ਸਲੋਕ (ਛੰਤ ਅੰਕ 2 ਨਾਲ)
7. ਰਾਗੁ ਜੈਤਸਰੀ = 45 ਸਲੋਕ (40 ਸਲੋਕ ਵਾਰ ਮ:5 ਵਿਚ, 5 ਸਲੋਕ ਛੰਤ ਅੰਕ 2 ਨਾਲ)
8. ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ = 01 ਸਲੋਕ (ਛੰਤ ਅੰਕ 4 ਨਾਲ)
9. ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ = 65 ਸਲੋਕ (44 ਸਲੋਕ ਵਾਰ ਮ:5 ਵਿਚ, 16 ਰੁਤੀ ਵਿਚ, ਇਕ ਅਸਟਪਦੀ ਅੰਕ 7 ਨਾਲ, 4 ਛੰਤ ਅੰਕ 4 ਨਾਲ)
10. ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ = 71 ਸਲੋਕ (69 ਵਾਰ ਮ:5 ਵਿਚ ਅਤੇ 2 ਵਾਰ ਮ:3 ਵਿਚ)
11. ਰਾਗੁ ਸਾਰਗ = 03 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:4 ਵਿਚ ਪਉੜੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲ)
12. ਰਾਗੁ ਮਲਾਰ = 02 ਸਲੋਕ (ਵਾਰ ਮ:1 ਵਿਚ)
ਕੁੱਲ ਜੋੜ = 394 ਸਲੋਕ

ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਆਏ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ:-

1. ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ = 67 ਸਲੋਕ
2. ਮਹਲਾ ਪ ਗਾਥਾ = 24 ਸਲੋਕ
3. ਫੁਨਹੇ ਮਹਲਾ 5 = 23 ਸਲੋਕ
4. ਚਉਬੋਲੇ ਮਹਲਾ 5 = 11 ਸਲੋਕ
5. ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ = 02 ਸਲੋਕ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 5 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 210, 211, 214 ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਬਾਕੀ 2 ਸਲੋਕ ਅੰਕ 209 ਅਤੇ 223 ਤੇ ਹਨ।

1. ਸਲੋਕ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ =06 ਸਲੋਕ

ਇਥੇ ਕੁੱਲ 8 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 75, 105, 108, 111 ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਕ੍ਰਮਾਂਕ 82 ਅਤੇ 83 ਰਾਗੁ ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

1. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ =22 ਸਲੋਕ
2. ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5 =02 ਸਲੋਕ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 67+24+23+11+02+06+22+02= 157 ਸਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ- ਬੱਧ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜੋੜ 394+157=551 ਹੈ।ੈ

(ਕ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ 15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਸਲੋਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9’ ਅਧੀਨ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 57 ਹੈ।

(ਖ) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ:-

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਆਏ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਆਪ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਲੋਕ ਗੂਜਰੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ, ਇਕ ਬਿਹਾਗੜਾ ਦੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਦੋ ਸਲੋਕ ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਵਾਰ ਪਹਲਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਚਾਰੇ ਸਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਪ੍ਰਕਰਣ (ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ) ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੰਕ 29, 33, 58 ਅਤੇ 65 ਉੱਪਰ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸਲੋਕ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿਚ ਆਈ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਥਿੰਤੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ’ਤੇ ਪੰਨਾ 343 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਸਲੋਕ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਲੋਕ:-

ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ 237 ਸਲੋਕ ‘ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 243 ਸਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ (ਅੰਕ 220) ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦਾ, ਪੰਜ (ਅੰਕ ਨੰ: 209, 210, 211, 214 ਤੇ 221) ਮਹਲੇ ਪੰਜਵੇ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ-ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

1. ਗਉੜੀ ਥਿੰਤੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੀ = 01 ਸਲੋਕ
2. ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ = 237 ਸਲੋਕ
ਜੋੜ = 238 ਸਲੋਕ

(ਗ) ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 130 ਸਲੋਕ ‘ਸਲੋਕ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18 ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟਿੱਪਣੀ ਵਜੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 18 ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ (ਅੰਕ ਨੰ: 32,113, 120 ਤੇ 124), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ (ਅੰਕ ਨੰ: 13,52,104,122 ਤੇ 123), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਕ (ਅੰਕ ਨੰ: 121), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅੱਠ (ਅੰਕ ਨੰ: 72, 82, 83, 105, 108, 109, 110, 111) ਹਨ।

(ਘ) ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ:-

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਿਹਾਗੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਅਧੀਨ ਪੰਨਾ 553 ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ‘ਸਲੋਕ ਮਰਦਾਨਾ 1’ ਅਤੇ ‘ਮਰਦਾਨਾ 1’ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤ ’ਤੇ ‘ਨਾਨਕ’ ਪਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਾਂਗੇ।

ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ:-

1. ਗੁਰੂ-ਬਾਣੀ:-

ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ = 260 ਸਲੋਕ
ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ = 63 ਸਲੋਕ
ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ = 411 ਸਲੋਕ
ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ = 134 ਸਲੋਕ
ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ = 551 ਸਲੋਕ
ਮਹਲਾ ਨੌਵਾਂ = 57 ਸਲੋਕ
ਜੋੜ = 1476 ਸਲੋਕ

2. ਭਗਤ-ਬਾਣੀ:-

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ = 238 ਸਲੋਕ
ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ = 112 ਸਲੋਕ
ਜੋੜ = 350 ਸਲੋਕ

3. ਗੁਰ-ਘਰ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ:-

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ = 03 ਸਲੋਕ
ਕੁੱਲ ਸਲੋਕ = 1476+350+03 = 1829

4. ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ (ਜਿੱਥੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ) ਮਹਲੇ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਹਲੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਦੁਹਰਾਅ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਲੋਕ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕ ਮਹਲੇ ਦੂਜੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਹਨ।

5. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਲੋਕ:-

ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ ਜੋ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ।

(ੳ) ਰਾਗ-ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ:-

1. ਛੰਤ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਆਏ ਸਲੋਕ:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕ ਸਿਰੀ ਰਾਗ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਵਡਹੰਸ, ਜੈਤਸਰੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਛੰਤ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਾਰ ਵੇਰਵਾ ਪਿੱਛੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤਫਸੀਲ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

2. ਗਉੜੀ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮਹਲਾ 5:-

ਇਹ ਬਾਣੀ ਭਾਵੇਂ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਲੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ 55 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਪਹਿਲਾ ਸਲੋਕ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਦੋਹਾ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉੱਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ “ਏਹੁ ਸਲੋਕੁ ਆਦਿ ਅੰਤਿ ਪੜਣਾ॥” ਲਿਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ 56 ਸਲੋਕ ਹਨ।

3. ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮਹਲਾ 5:-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਹਰ ਅਸਟਪਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਲੋਕ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 24 ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਨਾਲ 24 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ।

4. ਥਿਤੀ ਗਉੜੀ ਮਹਲਾ 5 :-

ਇਹ ਬਾਣੀ ਵੀ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ 17 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖਮਨੀ ਤੇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਵਾਂਗ ਸਲੋਕ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 17 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ।

5. ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ ਥਿੰਤੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੀ:- 

ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਕ ਸਲੋਕ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਬਾਣੀ 16 ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

6. ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ਪ ਰੁਤੀ:-

ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਛੰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੁਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਛੰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਸਲੋਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਛੰਤ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 16 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ।

7. ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ 5 ਅਸਟਪਦੀ :-

ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਤਿੰਨ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 916 ’ਤੇ ਇਕ ਸਲੋਕ ‘ਸਿਖਹੁ ਸਬਦੁ ਪਿਆਰਿਹੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕੀ ਟੇਕ’ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ‘ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5’ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 320 ਉੱਪਰ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ।

(ਅ) ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸਲੋਕ :-

1. ਜਪੁ ਜੀ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਅਰੰਭਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਲੋਕ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਸਲੋਕ ਅੰਤ ’ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਸਲੋਕ ਮਾਝ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ 18 ਪਉੜੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਲੋਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅੰਤਰ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਪੁਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ‘ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ’ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ’ ‘ਹੋਰ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ’ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

2. ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1353-1360 ਤਕ ਆਈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਹਨ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ-- ਪਹਿਲਾ, ਤੀਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ ਸਲੋਕ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋਵੇਂ ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਸਲੋਕ ‘ਮਾਝ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੀ ਤੇਈਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ 67 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਏ ਨਹੀਂ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।

2. ਮਹਲਾ 5 ਗਾਥਾ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 1360-1361 ਉੱਪਰ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 24 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਗਾਥਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਜਾਂ ਛੰਦ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪਦੇ ਸਲੋਕ ਰੂਪ ਹਨ।

3. ਫੁਨਹੇ ਮਹਲਾ 5 :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1361-1363 ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 23 ਚਾਰ-ਚਾਰ ਤੁਕੇ ਸਲੋਕਨੁਮਾ ਪਦੇ ਹਨ।

4. ਚਉਬੋਲੇ ਮਹਲਾ 5:-

ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1363-1364 ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 11 ਸਲੋਕਨੁਮਾ ਪਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ ਚਉਬੋਲੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖਾਂ-- ਸੰਮਨ (ਸ਼ਾਹਬਾਜਪੁਰ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ), ਮੂਸਨ (ਸੰਮਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ), ਜਮਾਲ ਤੇ ਪਤੰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

5. ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ ਕੇ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1364-1377 ਤਕ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 243 ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸਲੋਕ (ਅੰਕ 209, 210, 211, 214 ਅਤੇ 221) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਲੋਕ (ਅੰਕ 220) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।

6. ਸਲੋਕ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਕੇ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ 130 ਸਲੋਕ ਪੰਨਾ 1377-1384 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸਲੋਕ (ਅੰਕ 32, 113, 120, 124) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਪੰਜ (ਅੰਕ 13, 52, 104, 122, 123) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ, ਇਕ (ਅੰਕ 121) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਅਤੇ ਅੱਠ (ਅੰਕ 75, 82, 83, 105, 108, 109, 110, 111) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਟਿੱਪਣੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ 112 ਸਲੋਕ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਨੈਤਿਕ ਆਚਾਰ ਤੇ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।

7. ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1410-1426 ਤਕ ਉਹ ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਹੋਣੋ ਬਚ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਕੁੱਲ 152 ਸਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧੀਨ 33, ਮਹਲਾ ਤੀਜਾ ਅਧੀਨ 67, ਮਹਲਾ ਚੌਥਾ ਅਧੀਨ 30 ਅਤੇ ਮਹਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧੀਨ 22 ਸਲੋਕ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ- ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੰਡਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

8. ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9 :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1426-1429 ਤਕ ਦਰਜ ਹੋਏ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ 57 ਸਲੋਕ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਭੋਗ ਦੇ ਸਲੋਕ’ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ-ਮਲੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਬੀੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਗਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ “ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਭਜੁ ਮਨਾ” ਵਾਕਾਂਸ਼ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ।

9. ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5 :-

ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੋ ਸਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਕ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕ ਪਰੋਸੇ ਹੋਏ ਥਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-- ਤਿੰਨ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖ-ਜਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਭੁੱਖ ਸਦਾ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਏ ਸਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਂ ਸਿਰ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸੰਪਾਦਨ-ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।