ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਦਾਰਥਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਦਕਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਸ਼ੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਾਲੋਂ-ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪਹਿਚਾਨਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ, ਕੌਮੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਛਾਣਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ (1469-1539) ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀਆਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਯੂਰਪ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪੀ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਨ-ਅੰਤਰ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਧਾਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਾ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਨ-ਅੰਤਰ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ (Enlightnment) ਦੀ ਲਹਿਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਵਿਚ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਿਆਨਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਘੋਖਣ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਖੁੱਲ-ਏ-ਆਮ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਚਿੰਤਨ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਨਵੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਮਾਨ-ਅੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਦਾਰਥ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗੀ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਲੈਸ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੱਬੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਵੀਆਂ ਰੀਝਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅੰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਹੀਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਦੌਰ ਹੰਢਾਉਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਾਲ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਲੱਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵੱਡੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਨਤਾ ਵੇਖਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਰਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਾਈਅਤ ਵਿਚ ਪਨਪਦੇ ਰੂੜੀਵਾਦ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿਚ ਰੂਹ ਭਰੀ ਸੀ। ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ ਦੀ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯਤਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਮੇਂ ਖੜੇ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਲਾ-ਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇਰੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵੇਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਆਧੁਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਆਧੁਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਸੇਧ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਵਖੇਰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਊਚ-ਨੀਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕਰਨ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੱਖਰੀਕਰਨ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਮਾਇਲ ਦੁਰਖਾਇਮ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਵੰਡ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਤੋਂ ਅਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਲੱਛਣ ਜਿਨਸੀਕਰਨ ਹੈ। ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣਾ ਹੈ।” ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਉਲਟ ਮਾਇਆ ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਅੰਕਰ ਰੂਪ ਸਰਮਾਏ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਰਨ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਲੱਛਣ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ (Rationalization) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ' ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਲੱਛਣ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਨਿਹਚੇਵਾਦੀ ਤਰਕ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਮਲ ਨਾਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ, ਅਨਿਆਇ, ਜ਼ੁਲਮ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾਅ ਚੁੱਕੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡਵਾਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੰਡ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰਿ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ :

ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ॥
ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ॥
ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ॥
ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ॥
ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਜਗਤ, ਸਮਾਜ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਸਭ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਉਮੈਂ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਰਕ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਜਿੱਤ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਗਤ ਸਥਾਪਿਤ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਮਲ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸੱਤਿਆਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਉਮੈਂ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਮਿੱਥੇ ਸੱਚ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦੂਸਰੀਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹਖਿੱਚੂ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ ਸਾਹਮਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੈਰਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜ ਵੀ ਹੁਣ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਖੜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਧਨ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਸੱਚ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ:

ਹਉ ਹਉ ਕਰਤ ਨਹੀ ਸਚੁ ਪਾਈਐ॥
ਹਉਮੈ ਜਾਇ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 226)

ਮਨੁੱਖ ਜੇਕਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਸੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਅਨਿਆਇ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੰਡ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਾਮ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਲੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿਰਜਕ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ:

ਪੁਰਖਾਂ ਬਿਰਖਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤਟਾਂ ਮੇਘਾਂ ਖੇਤਾਂਹ॥
ਦੀਪਾਂ ਲੋਆਂ ਮੰਡਲਾਂ ਖੰਡਾਂ ਵਰਭੰਡਾਂਹ॥
ਅੰਡਜ ਜੇਰਜ ਉਤਭੁਜਾਂ ਖਾਣੀ ਸੇਤਜਾਂਹ॥
ਸੋ ਮਿਤਿ ਜਾਣੈ ਨਾਨਕਾ ਸਰਾਂ ਮੇਰਾਂ ਜੰਤਾਹ॥
ਨਾਨਕ ਜੰਤ ਉਪਾਇ ਕੈ ਸੰਮਾਲੇ ਸਭਨਾਹ॥
ਜਿਨਿ ਕਰਤੈ ਕਰਣਾ ਕੀਆ ਚਿੰਤਾ ਭਿ ਕਰਣੀ ਤਾਹ॥
ਸੋ ਕਰਤਾ ਚਿੰਤਾ ਕਰੇ ਜਿਨਿ ਉਪਾਇਆ ਜਗੁ॥
ਤਿਸੁ ਜੋਹਾਰੀ ਸੁਅਸਤਿ ਤਿਸੁ ਤਿਸੁ ਦੀਬਾਣੁ ਅਭਗੁ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਕਿਆ ਟਿਕਾ ਕਿਆ ਤਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 467)

ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਇੱਕੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿਰਜਕ ਇੱਕੋ ਦਾਤੇ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਿੱਤਰਤਾ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਟਕਰਾਅ ਆਪਸੀ ਨਾ ਸਮਝੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਊਮੈਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ (ਗੁਰਮੁਖ) ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਉਮੈਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਸੇਵਾ ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਿ॥ ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮੁ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ॥
ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੁ ਜਾ ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਏ॥ ਸਚੀ ਰਹਤ ਸਚਾ ਸੁਖੁ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1343)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਮੂਲ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸੱਚਾ ਆਚਰਣ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਮੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਮਨਹਠ ਬੁਧੀ ਕੇਤੀਆ ਕੇਤੇ ਬੇਦ ਬੀਚਾਰ॥
ਕੇਤੇ ਬੰਧਨ ਜੀਅ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੋਖ ਦੁਆਰ॥
ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਉਸਰੀ ਕੂੜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਿਉਣਾ ਸਿੱਖ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੰਜੀਵਤਾ ਬਖਸ਼ਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।