ਧਰਮ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਰਚੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਉਨ੍ਹੀਂਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਸ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੰਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਰਬ-ਧਰਮ ਸਾਂਝੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1633 ਈ: ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਸੀ ਜੋ ਆਗਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਜੀ 1639 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਗਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ” (ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ: 2009; 2)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਆਗਰੇ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਵੈਸ਼ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। (ਉਹੀ; 2) ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਰਪੰਚ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਇਕਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗੁਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਮਤਾ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਅਨੇਕਤਾ ਇਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਸਮਝ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਘੇਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੂਸਰਾ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਰਹੱਸ, ਮਿੱਥ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੋਯਾ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਸੀਮਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਰੱਬ (ਧਰਮ) ਦੇ ਸਦੀਵੀਂ ਗੁਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਖ਼ੁਦਾ ਹਾਜ਼ਿਰ ਬਵਦ ਦਾਇਮ ਬਬੀਂ ਦੀਦਾਰਿ ਪਾਕਿਸ਼ ਰਾ
ਨਾ ਗਿਰਦਾਬੇ ਦਰੂ ਹਾਇਲ ਨਾ ਦਰਿਆਓ ਨਾ ਸਾਹਿਲ ਹਾ।

“ਰੱਬ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰ। ਨਾ ਕੋਈ ਭੰਵਰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਕੰਢਾ। (ਗ਼ਜ਼ਲ 3; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕੋ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰੰਤੂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ, ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ:

ਬ੍ਰਹਮਨ ਮੁਸ਼ਤਾਕਿ ਬੁੱਤ ਜ਼ਾਹਿਦ ਫ਼ਿਦਾਇ ਖ਼ਾਨਕਾਹ
ਹਰ ਕੁਜਾ ਜਾਮਿ ਮਹੁੱਬਤ ਦੀਦਾਅਮ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹਸਤ।

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਮਨ ਖ਼ਾਨਕਾਹ ਦਾ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਲਾ ਡਿੱਠਾ ਹੈ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। (ਗ਼ਜ਼ਲ 6, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰੇਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ (ਧਰਮ) ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਭਰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੇ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਬੇਗਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜੇਕਰ ਦਿਲ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਜਣ ਉਸ ਦੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੱਖ ਜੇਕਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੀਦਾਰ ਹੀ ਦੀਦਾਰ ਹੈ” (ਗ਼ਜ਼ਲ 6, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ: 2009; 30)। ਉਸ ਦਾ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸਰ ਅਗਰ ਦਾਰੀ ਬਿਰੌ ਸਰ ਰਾ ਬਿਨਿਹ ਬਰ ਪਾਇ ਊ
ਜਾਂ ਅਗਰ ਦਾਰੀ ਨਿਸਾਰਿਸ਼ ਕੁਨ ਅਗਰ ਦਰਕਾਰ ਹਸਤ।

ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾ, ਜਾ ਕੇ ਸਿਰ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਧਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਜਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ (ਉਸ ਤੋਂ) ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇ! (ਗ਼ਜ਼ਲ 6; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਇਹ ਵੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਹੱਥ ਹੈ ਤਾਂ ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਪੱਲ੍ਹਾ ਫੜ ਲੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਰਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੱਜਣ ਵੱਲ ਤੁਰ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਅਤੇ ਜੀਭ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੁੱਝੀ ਰਮਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ:

ਬੇ-ਅਦਬ ਪਾ ਰਾ ਮਨਿਹ ਮਨਸੂਰ ਵਸ਼ ਦਰ ਰਾਹਿ ਇਸ਼ਕ
ਰਾਹ-ਰਵਿ ਈਂ ਰਾਹ ਰਾ ਅੱਵਲ ਕਦਮ ਬਰ ਦਾਰ ਹਸਤ।

ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਮਨਸੂਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਕਦਮ ਨਾ ਰੱਖੀਂ। ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪਾਂਧੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਤਾਂ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਗ਼ਜ਼ਲ 3; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1870 ਈ: ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੈਕਚਰ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਭਾਸ਼ਣ Introduction To The Science of Religion ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ 1873 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਡਾਨੀਅਲ ਐਲ. ਪਾਲਜ਼ ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਗੈਟੇ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਕਥਨ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਨੂੰ ਧਰਮ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ।” (ibid;4)।

ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਨੇ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਸਹੀ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਨੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ Religionswissenchaft ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਆਮ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਰਗਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਖੋਜੀ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ ਅਧਿਐਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਚਰਚਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਉਹ “ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੰਡਤ ਸਨ” (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ: 2012; 11)। ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਇਸਲਾਮ, ਸੂਫੀਮਤ, ਵੇਦਾਂਤ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਵਾਕਫੀ ਸੀ” (ਉਹੀ; 11)। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਖੂਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਧਰਮ (ਸਮਝ) ਦੀ ਸਹੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਖੋਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਸੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਮਿਸਾਲ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੋਯਾ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਅਰਥਹੀਣ ਸਨ। “ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਕੁਰਾਅਨ ਮਜੀਦ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਆਇਤ ਦੇ ਭਾਵ ਪੁੱਛੇ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਮੁਹਲਤ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਆਇਤ ਦੇ ਭਾਵ ਸੋਚ ਸਕੇ। ਮੁਹਲਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਆਲਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਉਸ ਆਇਤ ਦੇ ਭਾਵ ਪੁੱਛੇ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਰਥ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਜਾਪੇ ਅਤੇ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਰਥ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਹਾਲੀਂ ਤਕ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਅਤ ਤਾੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਦੋ ਹੀ ਰਾਹ ਸਨ; ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਣ” (ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ:2009;5-6)। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਰਾਅਨ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਹੀ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦਾਚਿਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਗਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਸਮਝੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ ਸਨ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਟਿਕ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਸੀ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਧਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੁਰਾਅਨ ਮਜੀਦ ਦੀ ਆਇਤ ਦੇ ਭਾਵ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਨਾਮਹ (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ) ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਇਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਲੋੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਲੋੜ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਕ ਸੌਗਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਕਰ ਉਠੀ। ਭੋਗ ਪੈਣ ਪੁਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਬਾਰਕ ਕਲਮ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਬੰਦ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ’ਤੇ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਾਉਂ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਿਤ ਹੈ” (ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ: 2009; 7)। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸੱਚੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੀ ਝਲਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਮਨਮੁਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ:

ਚੂ ਬਿਦਾਨਿਸਤੀ ਕਿ ਦਰ ਦਿਲਹਾ ਖ਼ੁਦਾ-ਸਤ
ਪਸ ਤੁਰਾ ਆਦਾਬਿ ਹਰ ਦਿਲ ਮੁਦਆ-ਸਤ॥81॥

ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਵਸਦਾ ਹੈ’ ਤਾਂ ਤੇ ਹਰ ਦਿਲ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਰੁਡੋਲਫ ਓਟੋ ਦੀ ਪੁਸਤਕ The Idea of Holy, 1917 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਗੈਰ-ਤਾਰਕਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਓਟੋ ਨੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਰਹੱਸਮਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਮਰਸੀ ਇਲਾਡੇ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਇਕ ਕਦਮ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਗੈਰ-ਤਾਰਕਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਬਤ ਦੱਸਣ ਜਾਂ ਬਿਆਨਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚ ਨਿਰਪੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ” (Wach: 1999; 82)। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਹਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ (Religionswissenschaft) ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਗੁਣਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਗਿਣਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਬਲਕਿ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” (Wach: 1999; 82)। ਜੋਇਖਮ ਵਾਕ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਇਕ ਜੀਵਤ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ (positive) ਹੈ” (Wach: 1999; 83)।

ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਰਸੀ ਇਲਾਡੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੁਡੋਲਫ ਓਟੋ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘The Sacred and The Profane’ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਟੋ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ The Idea of Holy ਜੋ 1917 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰੱਬ/ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ’ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ (Eliade:1987;8)। ਓਟੋ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੂਹਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤਾਰਕਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਪੱਖ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਗੈਰ-ਤਾਰਕਿਕ (nonrational) ਪੱਖ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਓਟੋ ਦੀ ਪੁਸਤਕ The Idea of Holy ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਲਾਡੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ “ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਭੈ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਹੱਸ (mysterium tremendum) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਗਲਬਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਰਸ਼ਮਈ ਰਹੱਸ (mysterium fascinans) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭੈ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਟੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ numinous (from latin numen means god) ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੈਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇਲਹਾਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ (numinous) ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ Holy other ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ” (ibid; 9-10)। ਓਟੋ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗੈਰ-ਤਾਰਕਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਰੱਬ (ਧਰਮ) ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਰ ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਹਰਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ। ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵੇਖ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ” (ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ: 2009; 75)।

ਮਰਸੀ ਇਲਾਡੇ, ਰੁਡੋਲਫ ਓਟੋ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਰਪੰਚ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਜਟਿੱਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਗੈਰ-ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਕਿਕ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਤਾਰਕਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਹੈ” (ibid; 10)। ਉਹ ਇਹ ਤੱਥ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਆਮ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ ਜਾਂ ਮਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ (ਨਿਰਗੁਣ) ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਰਹੱਸਮਈ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇਲਾਡੇ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਅਨੁਭਵ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਧਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਜਣਯੋਗ ਥਾਂਵਾਂ, ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕ ਅੰਤਰ-ਸੂਝ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਦਰ ਵਜ਼ੂਦਿ ਖ਼ਾਕੀਆਂ ਪਾਕੀ ਅਜ਼ੋਸਤ
ਮਾ ਖ਼ੁਦਾਇ ਪਾਕ ਰਾ ਬੀਨਿੰਦਾ-ਏਮ।

ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁਤਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਪਾਕ ਪਰਵਰਦਗਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। (ਗ਼ਜ਼ਲ 57; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਗਾਂਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੈ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਨੀਸਤ ਗ਼ੈਰ ਅਜ਼ ਆਂ ਸਨਮ ਦਰ ਪਰਦਾਇ ਦੈਰੋ ਹਰਮ
ਕੈ ਬਵਦ ਆਤਿਸ਼ਿ ਦੋ ਰੰਗ ਅਜ਼ ਇਖ਼ਤਲਾਫ਼ਿ ਸੰਗ ਹਾ॥2॥

ਉਸ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਅਬੇ ਅਤੇ ਬੁਤਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਅੱਗ ਦੋ ਰੰਗੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। (ਫੁਟਕਲ ਬੈਂਤ: ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਰੁਡੋਲਫ ਓਟੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਹੱਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਸੀ ਇਲਾਡੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ ਬੰਦ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਖ਼ੁਦ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਮਦ ਦੀਦਨਿ ਹੱਕ ਰਾ ਬਿਆਂ
ਮੀਦਿਹਦ ਈਂ ਜੁਮਲਾ ਰਾ ਕੁਦਰਤ ਨਿਸ਼ਾਂ॥176॥

ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੰਦਗੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਰੱਬ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਦਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ.....ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜ੍ਹੀ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਣ। ਹੇ ਅਨਜਾਣ! ਤੂੰ (ਬਹੁ-ਮੁੱਲੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਤੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ (ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ: 2009; 95-6) ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਗੁਪਤ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਪਤਾ ਕਿਵੇ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਗੁਪਤ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਤਾਲੇ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਜਿੰਦਰੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਕੁਫ਼ਲ ਬਿਕੁਸ਼ਾਂ ਅਜ਼ ਕੁਲੀਦਿ ਨਾਮਿ ਹੱਕ
ਅਜ਼ ਕਿਤਾਬਿ ਗੇਜ ਮਖ਼ਫੀ ਖ਼ਾਂ ਸਬਕ॥167॥

ਤੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕੂੰਜੀ ਨਾਲ ਇਸ ਜਿੰਦਰੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ, ਇਸ ਛੁਪੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪੋਥੀ ਵਿਚੋਂ ਸਬਕ ਪੜ੍ਹ। (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਇਸ ਬੰਦ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਚਾਬੀ (ਸਾਧਨ) ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਥਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਧਰਮ ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅੰਤਰ ਸੂਝ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਹਿਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਜਾਂ ਤਰਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਅੰਤਰ ਸੂਝ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਤਰੇ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹਮਚੂ ਕਤਰਾ ਕੂ ਬਦਰਿਆ ਦਰ ਫ਼ਤਾਦ
ਐਨ ਦਰਿਆ ਗਸ਼ਤੋ ਵਸਲਸ਼ ਦਸਤਦਾਦ ॥288॥

ਉਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਤਰੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਾ, ਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ, (ਰੱਬ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਢਹਿਆਂ ਨੂੰ) ਰੱਬ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ। (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਤਰਾ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਕਤਰਾ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਤਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਪਰੰਤੂ ਅਮਰ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਕਤਰੇ ਦਾ ਸਾਗਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣਾ ਹੈ:

ਹਮ ਚੁਨਾਂ ਹਰ ਬੰਦਾ ਕੂ ਵਾਸਿਲ ਅਸਤ
ਦਰ ਤਰੀਕਿ ਬੰਦਗੀ ਬਸ ਕਾਮਿਲ ਅਸਤ॥295॥
ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਹਰ ਉਹ ਬੰਦਾ ਜੋ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ,
ਬੰਦਗੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਦਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:

ਮਸਤੀਇ ਹੱਕ ਮਾਅਨੀਇ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਅਸਤ
ਆਰਿਫ਼ਾਂ ਰਾ ਖ਼ਾਬ ਹਮ ਬੇਦਾਰੀ ਅਸਤ॥307॥

ਰੱਬ ਦੀ ਮਸਤੀ ਅਸਲ ’ਚ ਸਦਾ ਹੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨੀਂਦ ਵੀ ਜਾਗਰਤਾ ਹੈ। (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ; ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸੰਪਾ: ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ)

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹਊਮੈਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਾਗਰ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ :

ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾ: (2009) ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ।
ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਪਾ. (2012) ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ: ਕ੍ਰਿਤ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗੋਇਆ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ, ਨਵੀ ਦਿੱਲੀ।
Eliade, Mircea (1987) The Sacred And Profane: The Nature of Religion, A
Harvest Harcourt, Inc, New York.
(1999) “ A New Humanism”, McCutcheon, Russel T., ed., The Indider/Outsider Problem in The Study of Religion, Cassell, London, pp. 95- 103.
Pals, Daniel L. (2006) Eight Theories of Religion, Oxford University Press, Inc. New York, Second Edition.
Wach, Joachim (1999) “The Meaning and Task of The History of Religions: Religionswissenschaft”, McCutcheon, ed., The Indider/Outsider Problem in The Study of Religion, Russel T., Cassell, London, pp., 82-94.