ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ: ਸਿੱਖੀ ਹੈ ਬਲਵਾਨ ਕਰਨਾ ਸੁਰਤ ਨੂੰ, “ਚੜਦੀ ਕਲਾ” ਨਿਵਾਸ ਸਦ ਹੀ ਰਖਣਾ। (ਰਾਣਾ ਸ. ਸ. 224) “ਸੁਰਤ ਦੀ ਬਲਵਾਨਤਾ” ਤੇ “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਾਲ ਦੀ ਪਰਵੇਸ਼ਤਾ” ਹੀ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚੂਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਵਿਕਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਚਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵੱਕਾਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਇਸੇ ਦੀ ਉਪਜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦਾ ਇਕ ਅਜਬ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਤੇ ਹਿਰਦਾ ਵੇਧਕ ਘਟਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਬਿਰਤੀ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਮਾਨੋਂ ਸਿਖਰ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਖੁੰਝ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਚ ਕਰਨ ਤੇ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਰਮਾਨ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਈਰਖਾ ਤੇ ਦਵੈਖ ਦਾ ਭਾਂਬੜ ਬਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਮਸੰਦਾਂ, ਹੋਰ ਦੋਖੀਆਂ, ਈਰਖਾਲੂਆਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਜੋ-ਜੋ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਤਾਂ ਕੀ, ਖਿਆਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਕੰਬਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਖੀਰ ਤਕ ਅਡੋਲ, ਨਿਰਭੈ, ਨਿਰਵੈਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਅਤੀ ਬਿਖੜੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਹਰੀ- ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਨਾਲ ਮੱਘੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਹੇਕ ਨਾਲ, ਮਾਨੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ:

ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ॥1॥
ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਕੀਨੋ ਸੋ ਭਲ ਮਾਨਿਓ ਏਹ ਸੁਮਤਿ ਸਾਧੂ ਤੇ ਪਾਈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1299)

ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹੀ ਚੁੱਕ ’ਤੇ ਬਟਾਲੇ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ, ਸੁਲਹੀ ਖਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੜੇ ਦਮਗਜੇ ਮਾਰਦਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਧਰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਸੇ ਓਜਮਈ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰਖਦਿਆਂ, ਰੱਬੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਵਾਹੋ-ਦਾਹੀ ਆ ਰਹੇ ਸੁਲਹੀ ਖਾਨ ਦਾ ਘੋੜਾ, ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਲਾਗੇ, ਅਚਾਨਕ ਤਰਹਿਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰ
ਸਮੇਤ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਇਕ ਭੱਖਦੇ ਭੱਠੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਹਸ਼ਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਸ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਹੀ ਇਉਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ:

ਗਰੀਬਾ ਉਪਰਿ ਜਿ ਖਿੰਜੈ ਦਾੜੀ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਸਾ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਸਾੜੀ॥
ਪੂਰਾ ਨਿਆਉ ਕਰੇ ਕਰਤਾਰੁ॥ ਅਪੁਨੇ ਦਾਸ ਕਉ ਰਾਖਨਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 199)

ਮੈਕਾਲਿਫ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਤੇਜ- ਪ੍ਰਤਾਪ ਅਕਬਰ ਦੇ ਇਕ ਉੱਘੇ ਵਜ਼ੀਰ, ਰਾਜਾ ਬੀਰਬਲ, ਦੀ ਵੀ ਈਰਖਾ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੰਨ 1586 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖਾਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੇਵਲ ਖੱਤਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਕ ਨਜਾਇਜ਼ ਟੈਕਸ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਪੱਖਪਾਤੀ ਤੇ ਅਨਿਆਈ ਕਰਵਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਟੈਕਸ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ/ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬੀਰਬਲ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਲਈ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਮੁਹਲਤ ਦੇ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਲੋਕ-ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੂਚ-ਐਲਾਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਇਹ ਐਲਾਨੀਆ ਆਖਿਆ ਸੀ:

ਹੁਣਿ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਮਿਹਰਵਾਣ ਦਾ॥ ਪੈ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਰਞਾਣਦਾ॥
ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਰੱਬ ਦੀ ਨੇਤ, ਬੀਰਬਲ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪੈਰ ਯੂਸਫਜ਼ਈਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਫੌਰੀ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾਅ ਰਹੀ ਇਹ ਬਿਪਤਾ ਵੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ-ਪੂਰਤ’ ਅਕਾਲ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਦਮ ਟਲ ਗਈ ਸੀ। (ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਪੰਨਾ 15-17)

ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਅਲਾਮਾ ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਸੁਜਾਨ ਰਾਏ ਭੰਡਾਰੀ, ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ 24 ਨਵੰਬਰ, 1598 ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੂਰਤ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਰੀਲੀ ਅਵਾਜ਼, ਦਿਲ ਖਿੱਚਵੇਂ ਤੇ ਅਨੰਦਦਾਇਕ ਹਾਵ-ਭਾਵ, ਸ਼ਾਹਾਨਾ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਨਿੱਘੇ-ਮਿੱਠੇ ਸੁਆਗਤ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਜੱਸ-ਗਾਇਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੀ ਮੂਰਤਿ ਤੇ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹੀ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ਵਾਧੂ ਲਗਾਨ (ਮਾਮਲੇ) ਵਿਚ ਛੋਟ ਮੰਗੀ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। (ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਪੰ. 514; ਤਵਾਰੀਖ ਪੰ. 425)

ਉਸੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਇਬ’ ਤੇ ‘ਮਜੱਦਦ ਅਲਫ਼ ਸਾਨੀ’ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਇਮਾਮ-ਏ-ਕੁਫਰ’ ਆਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੁਅੱਸਬੀ ਉਲਮਾਵਾਂ ਦੀ ਚੁੱਕ-ਚੁਕਾਅ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੇ ਤੇਜ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਤੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ “ਦੁਕਾਨੇ-ਬਾਤਨ” (ਝੂਠ ਦੇ ਵਪਾਰ) ਕਹਿ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। (ਤੁਜ਼ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਪੰਨਾ 35) ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ, ਯਾਸਾ, ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਦਿਨ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਸੋ ਪਰਵਾਣੁ॥ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਨੋ ਕੁਰਬਾਣੁ॥ ਦੀ ਧੁਨ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਖ਼ਰੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ 30 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਈ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੌਰਾਨ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੀ ਜੋ ਸਪਿਰਿਟ ਉਦੋਂ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਮਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਉਂ ਤਰਜਮਾਨਿਆ ਤੇ ਬਿਆਨਿਆ ਸੀ:

ਰਹਿੰਦੇ ਗੁਰੁ ਦਰੀਆਉ ਵਿਚਿ ਮੀਨ ਕੁਲੀਨ ਹੇਤੁ ਨਿਰਬਾਣੀ।
ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਿ ਪਤੰਗ ਜਿਉ ਜੋਤੀ ਅੰਦਰਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਣੀ। . . . (ਵਾਰ 24:23)

ਅਜਿਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਦਾ ਲਈ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਏਗੀ, ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਉੱਥੇ ਦੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਖਾਤਮਾ, ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੇਵਲ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੁਗ਼ਲ ਖਾਨਦਾਨ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਕੌਮ ਦਾ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਲਾਈ ਤੇ ਵਿਕਸਾਈ ਹੋਈ ਸਿੱਖ-ਲਹਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਕਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਦੀ-ਫੁਲਦੀ ਤੇ ਉਚੇਰੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਕ ਇਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਉਪਜ-ਭੂਮੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਉਕਤ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਪਿਿਰਟ ਸਦਕੇ, ਦਿਨ ਦੂਣੀ ਤੇ ਰਾਤ ਚੌਗੁਣੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਕੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਚਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ:

1. ਸ਼ਹੀਦ ਕੀ ਜੋ ਮੌਤ ਹੈ, ਵੁਹ ਕੌਮ ਕੀ ਹਯਾਤ ਹੈ; ਹਯਾਤ ਭੀ ਹਯਾਤ ਹੈ, ਔਰ ਮੌਤ ਭੀ ਹਯਾਤ ਹੈ।
2. The Blood of the Marytr is the seed of the Church

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੇਹਰਟਾ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਸੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਤਪੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਠਾਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਦੁੱਤੀ ਦੇਣ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਵੀ ਚੋਖਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਡੰੂਘਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਉਂ ਗਾਉਂਦੀ ਤੇ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ:

ਆਗਿਆ ਮਹਿ ਭੂਖ ਸੋਈ ਕਰਿ ਸੂਖਾ ਸੋਗ ਹਰਖ ਨਹੀ ਜਾਨਿਓ॥
ਜੋ ਜੋ ਹੁਕਮੁ ਭਇਓ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਸੋ ਮਾਥੈ ਲੇ ਮਾਨਿਓ॥ (ਪੰਨਾ 1000)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਸਦੀਵੀਂ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹੋ ਕੁਝ ਮੰਗਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਉਂ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ:

ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ॥ (ਪੰਨਾ 394)

ਪਰ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਆਦਿ ਲਈ ਉਸੇ ‘ਸਾਹਿਬ’ (ਮਾਲਕ) ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਰਬ-ਹਿੱਤਾਕਰੀ ਅਪੀਲਾਂ ਆਪ ਹੀ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ:

ਸਭੇ ਜੀਅ ਸਮਾਲਿ ਅਪਣੀ ਮਿਹਰ ਕਰੁ॥
ਅੰਨੁ ਪਾਣੀ ਮੁਚੁ ਉਪਾਇ ਦੁਖ ਦਾਲਦੁ ਭੰਨਿ ਤਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1251)

ਅਜਿਹੇ ਔਖੇ ਤੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸਰਬ-ਸੁਖਦਾਇਕ ਰੁਚੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਕੇਵਲ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਾਮਲ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਮਿਹਰ ਉੱਤੇ ਵੀਹ ਵਿਸਵੇ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭੈਅ, ਭਾਉ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਲੀਨ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਵਾਲੇ ਅਕੀਦੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਬੰਦ ਹੋਵੇ; ਜੋ “ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ” ਦਾ ਖਾਹਿਸ਼ਮੰਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਸਚੇ ਤੇ ਬਿਰਤੀ ਸਦਕੇ ਆਲ੍ਹਾ ਦਰਜੇ ਦੀ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਦੀ ਸਪਿਰਿਟ ਨਾਲ ਵੀ ਓਤਪੋਤ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਨੂਠੀ ਸਪਿਰਿਟ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲਦਾਇਕ ਨਤੀਜੇ:

ਤਾਤੀ ਵਾਉ ਨ ਲਗਈ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸਰਣਾਈ॥
ਚਉਗਿਰਦ ਹਮਾਰੈ ਰਾਮ ਕਾਰ ਦੁਖੁ ਲਗੈ ਨ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 819)

ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਲੀਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੱਚ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਾਵਨ ਤੇ ਲੋਕ- ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰਵੀਂ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਸਹਿਤ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਜੀਵਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਰਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਰਤੇ ਸੇਈ ਜਿ ਮੁਖੁ ਨ ਮੋੜੰਨਿ੍ ਜਿਨੀ ਸਿਞਾਤਾ ਸਾਈ॥
ਝੜਿ ਝੜਿ ਪਵਦੇ ਕਚੇ ਬਿਰਹੀ ਜਿਨਾ ਕਾਰਿ ਨ ਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 1425)