‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ’ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੇ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤਦ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਇਹ ‘ਸਵੱਯੇ’ ਭਾਗ ਹਨ। ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: (ੳ) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਉਸਤਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਉਂ ਲੋੜ ਹੈ ਤੇ ਉਸਤਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਇਸ਼ਟ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
(ਅ) ਉਸਤਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੀ ਕੀ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਕੀਮਤ ਹੈ?
(ੲ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਤਤ ਅਰਾਧਨਾ ਦਾ ਠੀਕ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਾਧਨ ਕਿਉਂ ਠੀਕ ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ’ ਦੀ ਕੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ? ( ੳ ) ਪਹਿਲਾ ਸੁਆਲ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ ਹੀ ਕਿਉਂ? ਇਹ ਸੁਆਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹੋਇਆ। ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਇੱਛਾ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਰੂਪ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਉਡਾਰੀ, ਸਮਰਥਾ, ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਪੱਧਰ ਉੱਚੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਣ। ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਉਸ ਵਿਚ ਓਹ ਬਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੈਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਬਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ, ਕਾਰਜ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਗ ਲੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਮਨ ਅਰੋਗ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਰੋਗ ਲੱਗ ਵੀ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਦਾ ਦਰਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਜੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਦੁਖ ਸੁਖ, ਗਰੀਬੀ, ਅਮੀਰੀ, ਬੰਧਨ ਮੁਕਤੀ, ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਬਲਵਾਨ ਮਨ ਨਾ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਬਲਵਾਨ ਮਨ, ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਲਵਾਨ ਮਨ ਕਿਸੇ ਮਜਬੂਰੀ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਰਥ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋੜ ਅਧੀਨ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਵੇ। ਓਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਲ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਕੁਝ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ, ਸ਼ੋਹਦਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਦਾਹਤ ਹੈ ਦੁਖ ਦੋਖਨ ਕੌ ਦਲ ਦੁੱਜਨ ਕੇ ਪਲ ਮੈ ਦਲ ਡਾਰੈ॥
ਖੰਡ ਅਖੰਡ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਹਾਰਨ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸਭਾਰੈ॥
ਪਾਰ ਨ ਪਾਇ ਸਕੈ ਪਦਮਾ ਪਤਿ ਬੇਦ ਕਤੇਬ ਅਭੇਦ ਉਚਾਰੈ॥. . . ॥2॥244॥ ਅਤੇ ਜੋ, ਆਦਿ ਅਨੰਤ ਅਗਾਧ ਅਦ੍ਵੈਖ ਸੁ ਭੂਤ ਭਵਿੱਖ ਭਵਾਨ ਅਭੈ ਹੈ॥
ਅੰਤਿ ਬਿਹੀਨ ਅਨਾਤਮ ਆਪ ਅਦਾਗ ਅਦੋਖ ਅਛਿੱਦ੍ਰ ਅਛੈ ਹੈ॥
ਲੋਗਨ ਕੇ ਕਰਤਾ ਹਰਤਾ ਜਲ ਮੈ ਥਲ ਮੈ ਭਰਤਾ ਪ੍ਰਭ ਵੈ ਹੈ॥. . .॥4॥246॥ ਅਤੇ ਜੋ, ਕਾਮ ਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨ ਲੋਭ ਨ ਮੋਹ ਨ ਰੋਗ ਨ ਸੋਗ ਨ ਭੋਗ ਨ ਭੈ ਹੈ॥. . .॥5॥247॥ ਮਨੁੱਖ ਇਤਨਾ ਹੀ ਅਖੰਡ, ਪ੍ਰਚੰਡ, ਅਨੰਤ, ਅਗਾਧ, ਅਦੈ੍ਵਖ, ਅਨਾਤਮ, ਅਦਾਗ, ਅਦੋਖ, ਅਛਿਦ੍ਰ, ਅਛੈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਅਸੀਮ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਖੰਡ, ਪ੍ਰਚੰਡ, ਅਨੰਤ, ਅਗਾਧ, ਅਦੋਖ, ਅਛਿਦ੍ਰ ਤੇ ਅਛੈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਸੀਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਓਹ ਤਦ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਵੇ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਓਹ ਇਸ਼ਟ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੀ ਅਰਾਧਨਾ ਦੇ ਯੋਗ ਇਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: 1. ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ॥’- ‘ਸਰਬ ਲੋਹ’ ਹੈ।
2. ‘ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਅਬਿਗਤ ਅਬਿਨਾਸੀ॥ ਲੋਕ ਚੱਤ੍ਰੁ ਦਸ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸੀ॥1॥
3. ਹਸਤ ਕੀਟ ਕੇ ਬੀਚ ਸਮਾਨਾ॥
ਰਾਵ ਰੰਕ ਜਿਹ ਇਕ ਸਰ ਜਾਨਾ . . .॥2॥
4. ਸਭ ਕੋ ਕਾਲ ਸਭਨ ਕੋ ਕਰਤਾ॥ ਰੋਗ ਸੋਗ ਦੋਖਨ ਕੋ ਹਰਤਾ॥
ਏਕ ਚਿੱਤ ਜਿਹ ਇਕ ਛਿਨ ਧਿਆਇਓ॥ ਕਾਲ ਫਾਸ ਕੇ ਬੀਚ ਨ ਆਇਓ॥10॥ ( ਅ)
ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਰਾਧਨਾ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਰਾਧਨਾ ਦਾ ਯੋਗ ਇਸ਼ਟ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲ ਗਏ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਲੱਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਧਨਾ ਦੇ ਯੋਗ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਛੇਤੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਜਾਵੇ? ਅਰਾਧਨਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਾਧਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚ, ਚੁੱਪ, ਭੁੱਖ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਹਨ (ਵੇਖੋ ਪਉੜੀ 1) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: ਜਾਪ ਤਾਪ ਗਿਆਨ ਸਭਿ ਧਿਆਨ॥ ਖਟ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਵਖਿਆਨ॥
ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਮ ਧ੍ਰਮ ਕਿਿਰਆ॥ ਸਗਲ ਤਿਆਗਿ ਬਨ ਮਧੇ ਫਿਰਿਆ॥
ਅਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਏ ਬਹੁ ਜਤਨਾ॥ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਹੋਮੇ ਬਹੁ ਰਤਨਾ॥
ਸਰੀਰੁ ਕਟਾਇ ਹੋਮੈ ਕਰਿ ਰਾਤੀ॥ ਵਰਤ ਨੇਮ ਕਰੈ ਬਹੁ ਭਾਤੀ॥ . . . (ਪੰਨਾ 265) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੂਚੀ ਪਾਠੁ ਪੜਿਓ ਅਰੁ ਬੇਦੁ ਬੀਚਾਰਿਓ ਨਿਵਲਿ ਭੁਅੰਗਮ ਸਾਧੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਕੋਲਤ੍ਰੇ ਕਟਾਖਸ਼ਮਈ, ਹਾਸ-ਰਸੀ, ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਲਤ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਦੇ 71 ਤੋਂ 90 ਤੀਕ ਦੇ ਕਬਿੱਤਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਮਲਹਾਰੀ, ਬਿਭੂਤਧਾਰੀ, ਮਸਾਨਬਾਸ, ਮਟਬਾਸੀ, ਉਦਾਸੀ, ਮੋਨ ਸਾਧਨਾ, ਬਿੰਦ ਸਾਧਨਾ, ਪਾਇ ਨੰਗੇ ਫਿਰਨ, ਬਨਚਾਰੀ ਹੋਣ, ਦੂਧਾਧਾਰੀ ਰਹਿਣ, ਪਉਨ ਅਹਾਰੀ ਰਹਿਣ, ਤ੍ਰਿਣ ਭਛੱਯਾ ਹੋਣ, ਭੂਮਵਾਸੀ ਹੋਣ, ਫਲਾਹਾਰੀ ਹੋਣ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਚੁਭਵਾਂ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਹੈ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ: -ਖੂਕ ਮਲਹਾਰੀ ਗਜ ਗਦਹਾ ਬਿਭੂਤਧਾਰੀ ਗਿਦੂਆ ਮਸਾਨ ਬਾਸ ਕਰਿਓ ਈ ਕਰਤ ਹੈਂ॥
ਘੁਘੂ ਮਟ ਬਾਸੀ ਲਗੇ ਡੋਲਤ ਉਦਾਸੀ ਮ੍ਰਿਗ ਤਰਵਰ ਸਦੀਵ ਮੋਨ ਸਾਧੇ ਈ ਮਰਤ ਹੈਂ॥
ਬਿੰਦ ਕੇ ਸਧੱਯਾ ਤਾਹਿ ਹੀਜ ਕੀ ਬਡੱਯਾ ਦੇਤ ਬੰਦਰਾ ਸਦੀਵ ਪਾਇ ਨਾਗੇ ਈ ਫਿਰਤ ਹੈਂ॥
ਅੰਗਨਾ ਅਧੀਨ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਮੈ ਪ੍ਰਬੀਨ ਏਕ ਗਿਆਨ ਕੇ ਬਿਹੀਨ ਛੀਨ ਕੈਸੇ ਕੈ ਤਰਤ ਹੈ॥1॥71॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਬੜੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਸੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਪੜਿਆ॥ ਤੇਤਾ ਕੜਿਆ॥ ਬਹੁ ਤੀਰਥ ਭਵਿਆ॥ ਤੇਤੋ ਲਵਿਆ॥
ਬਹੁ ਭੇਖ ਕੀਆ ਦੇਹੀ ਦੁਖੁ ਦੀਆ॥ ਸਹੁ ਵੇ ਜੀਆ ਅਪਣਾ ਕੀਆ॥
ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਇਆ ਸਾਦੁ ਗਵਾਇਆ॥ ਬਹੁ ਦੁਖੁ ਪਾਇਆ ਦੂਜਾ ਭਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 467) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ’ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਜਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਾਵਗ, ਸਿਧ, ਸੂਰਮਾ, ਭੂਪਤਿ, ਬੀਰ, ਧਨੀ ਆਦਿ ਹੋਣ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਜੋ- 1. ਜੀਤ ਫਿਰੈ ਸਭ ਦੇਸ ਦਿਸਾਨ ਕੋ ਬਾਜਤ ਢੋਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨਗਾਰੇ॥
2. ਤੀਰਥ ਨਾਨ ਦਇਆ ਦਮ ਦਾਨ ਸੁ ਸੰਜਮ ਨੇਮ ਅਨੇਕ ਬਿਸੇਖੈ॥
3. ਭਾਰੀ ਗੁਮਾਨ ਭਰੇ ਮਨ ਮੈਂ ਕਰ ਪਰਬਤ ਪੰਖ ਹਲੇ ਨ ਹਲੈਂਗੇ॥
4. ਬੀਰ ਅਪਾਰ ਬਡੇ ਬਰਿਆਰ ਅਬਿਚਾਰਹਿ ਸਾਰ ਕੀ ਧਾਰ ਭਛੱਯਾ॥
5. ਮਾਨਵ ਇੰਦ੍ਰ ਗਜਿੰਦ੍ਰ ਨਰਾਧਪ ਜੌਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕੋ ਰਾਜ ਕਰੈਂਗੇ॥
6. ਕਹਾ ਭਯੋ ਜੋ ਦੋਊ ਲੋਚਨ ਮੂੰਦ ਕੈ ਬੈਠਿ ਰਹਿਓ ਬਕ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਓ॥
7. ਕਾਹੂ ਲੈ ਪਾਹਨ ਪੂਜ ਧਰਯੋ ਸਿਰ ਕਾਹੂ ਲੈ ਲੰਗਿ ਗਰੇ ਲਟਕਾਇਓ॥
8. ਕੋਊ ਬੁਤਾਨ ਕੋ ਪੂਜਤ ਹੈ ਪਸੁ ਕੋਊ ਮ੍ਰਿਤਾਨ ਕੋ ਪੂਜਨ ਧਾਇਓ॥ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਅਖੰਡ, ਅਨੰਤ, ਅਦੋਖ, ਅਛਿਦ੍ਰ ਬਣਾਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ। ( ੲ ) ਹੁਣ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕੀ ਸਾਧਨ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਅਖੰਡ, ਅਨੰਤ, ਅਦ੍ਰੈ, ਅਦੋਖ, ਅਛੈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਦਮ ਸਿੱਧਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਆਪ ਨੇ ‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ’ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥
ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਬਾਕੀ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:
1. ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਭਾਇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੂ ਤੇ ਏਕ ਰਤੀ ਬਿਨੁ ਏਕ ਰਤੀ ਕੇ॥
2. ਸ੍ਰੀ ਪਤਿ ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਭਜੇ ਬਿਨੁ ਅੰਤ ਕਉ ਅੰਤ ਕੇ ਧਾਮ ਸਿਧਾਰੇ॥
3. ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਭਜੇ ਬਿਨੁ ਭੂਪਤਿ ਏਕ ਰਤੀ ਬਿਨੁ ਏਕ ਨ ਲੇਖੈ॥
4. ਸ੍ਰੀ ਪਤਿ ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਪਾ ਬਿਨੁ ਤਿਆਗਿ ਜਹਾਨ ਨਿਦਾਨ ਚਲੈਂਗੇ॥
5. ਸਾਧ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਫਿਰੈਂ ਜਗ ਸਤ੍ਰ ਸਭੈ ਅਵਲੋਕ ਚਪੈਂਗੇ॥
6. ਜੇ ਨਰ ਸ੍ਰੀ ਪਤਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸ ਹੈਂ ਪਗ ਤੇ ਨਰ ਫੇਰ ਨ ਦੇਹ ਧਰੈਂਗੇ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)
ਹੁਣ ਜਾਚਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: 1. ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ!
ਜੈਸੇ ਏਕ ਆਗ ਤੇ ਕਨੂਕਾ ਕੋਟ ਆਗ ਉਠੇ
ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਹੁਇ ਕੈ ਫੇਰਿ ਆਗ ਮੈ ਮਿਲਾਹਿਂਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਧੂਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਧੂਰਿ ਪੂਰਤ ਹੈ
ਧੂਰਿ ਕੇ ਕਨੂਕਾ ਫੇਰ ਧੂਰਿ ਹੀ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥ ਜੈਸੇ ਏਕ ਨਦ ਤੇ ਤਰੰਗ ਕੋਟ ਉਪਜਤ ਹੈਂ ਪਾਨ ਕੇ ਤਰੰਗ ਸਬੈ ਪਾਨ ਹੀ ਕਹਾਹਿਂਗੇ॥ ਤੈਸੇ ਬਿਸ੍ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਅਭੂਤ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਇ
ਤਾਹੀ ਤੇ ਉਪਜ ਸਬੈ ਤਾਹੀ ਮੈਂ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥17॥87॥ ( ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)
2. ਆਚਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੀਕ ਪੁੱਜਣਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਚਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਸਰੂਪ ਹੈ:
ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ॥
ਏਕੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿਰਖੁ ਹੈ ਫਲੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 421)
ਉਹ ਆਚਰਨ ਉੱਪਰ (ਭਾਗ ੳ) ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਹੀ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਮਹਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅਸਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਸਦਾ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅਸਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ਦਾ ਉਚਤਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਆਚਰਨ ਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੈ!
ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਿਮਾਗ਼ ਹੈਂ॥ ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਚਰਾਗ਼ ਹੈਂ॥ . . . ਕਰੀਮੁਲ ਕਮਾਲ ਹੈਂ॥ ਕਿ ਹੁਸਨਲ ਜਮਾਲ ਹੈਂ॥ (3) ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਇਕ ਸਰੂਪ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਤ ਉਬਾਰ ਗਨੀਮਨ ਗਾਰੈ ਹੈ, ਭਾਵ ਭਲੇ ਮਾਣਸ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਈ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਉਹ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੇਕੀ ਦਾ ਸਾਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰੁ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥
ਸੋ ਸੰਤ ਸੇਵੀ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ:
ਦੀਨਨ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਕਰੈ ਨਿਤ ਸੰਤ ਉਬਾਰ ਗਨੀਮਨ ਗਾਰੈ॥
ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। (4) ‘ਪੇ੍ਮ’ ਤਾਂ ‘ਅਖੜੀਆਂ ਬਿਅੰਨਿ’ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ:
ਜਲੇ ਹਰੀ॥ ਥਲੇ ਹਰੀ॥ ਉਰੇ ਹਰੀ॥ ਬਨੇ ਹਰੀ॥1॥51॥
ਗਿਰੇ ਹਰੀ॥ ਗੁਫੇ ਹਰੀ॥ ਛਿਤੇ ਹਰੀ॥ ਨਭੇ ਹਰੀ॥2॥52॥
ਈਹਾਂ ਹਰੀ॥ ਊਹਾਂ ਹਰੀ॥ ਜਿਮੀ ਹਰੀ॥ ਜਮਾ ਹਰੀ॥3॥53॥
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਡੋਲ ਕਿਵੇਂ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ, ਧੱਕਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
(5) ‘ਪਮ੍ਰੇ ’ ‘ਤੁਹੀ’, ‘ਤੁਹੀ’, ‘ਤੁਹੀ’ ਕਹਿਣਾ ਹ,ੈ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ? ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ‘ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ’, ‘ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ’ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੋਲਹ ਵਾਰ ‘ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ’ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਲਿਖਾਂਦਿਆਂ ਸੋਲਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਇੱਥੇ ‘ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ’ ਲਿਖਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੋਲਹ ਵਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ‘ਤੁਹੀ ਤੁਹੀ’ ਦੀ ਰਟ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਭੂ ਅਹਿਸਾਸ’ ਵਿਚ ਇਹ ਰਟ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਪੱਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਂਤੀ ਦੀ ਮਸ਼ਕ ਤੇ ਰਟ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਸੋਚਣ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਤੇ ਮਸ਼ਕ, ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਮੋਟਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਜੰਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਮਸ਼ਕ ਸਾਜ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ‘ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ’ ਦੀ ਰਟ ਪ੍ਰੇਮ ਉਪਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਪੇ੍ਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਸਰੂਪ ਹੈ: ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀਂ॥ ਇਹ ਹੈ: ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥ ‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ‘ਤੁਹੀਂ ਤੁਹੀ’ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਫੌਜਾਂ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ, ਧਨ-ਪਦਾਰਥ, ਦੇਸ਼ਾਂ- ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। (6) ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਬਿਆਨ, ਜੋ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੈ। ਉਸਤਤ ਦਾ ਭਾਵ ਉਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਉਸਤਤ ਜੋਗ ਹੈ। ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹਰ ਮਨੱੁਖ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਏ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਧਰਮ, ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲੱਭਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੇ ਲੋਕ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਤਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਕੇਵਲ ‘ਅਕਾਲ’ ਹੀ ਤਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੋਰ ਹੈ ਹੀ ਕੀ? ਇਹੀ ਹੈ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ। ਇਹੀ ਹੈ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰੇਮ’! (7) ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਛੰਦ ਰੂਪ ਵਿਚ! ਕਿਧਰੇ ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਛੰਦ, ਚਾਲ ਤੇ ਗਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੋਖਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਲੈਅ ਦਾ ਤਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਬਤ, ਰਾਗ, ਲੈਅ ਤੇ ਤਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕੌਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਦਰਤਾ, ਜ਼ਬਤ ਤੇ ਰਾਗ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹੋ ਹੀ ‘ਪੇ੍ਮ’ ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ, ਜ਼ਬਤ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗਮਈ ਹੈ। | 
