ਲੇਖ - The Time of Hope: A Discourse of Cultural Consciousness

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਸਵੈਮਾਣ, ਅਣਖ, ਗੈਰਤ, ਵਿਅਰਥ
starting
1 November, 2016
0
ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ: ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ
-
ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਦਿ ਗੁਰੂ, ਆਦਿ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦਿ ਸਿਧਾਂਤਵੇਤਾ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਅਤੇ ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਦਿ ਗੁਰੂ, ਆਦਿ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦਿ ਸਿਧਾਂਤਵੇਤਾ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਅਤੇ ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋਈਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨਿਰੋਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਬਿਰਹਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰੁ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਸਰਬਕਾਲੀ ਨਾਇਕ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਛਲੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਗੂੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਸ਼ਨ (ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ) ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਕ ਖਾਸ ਥਾਂ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕਟ ਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਭਾਸ਼ਾ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਨੂਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਨਾ ਸਾਹਸੱਤਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਗਤ ਉੱਪਰ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਲੇਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਚੋਣਵੇਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਮੰਡੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੁੱਲ ਤਾਰ ਕੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚ-ਸਾਹਿਬ, ਖਸਮ ਅਤੇ ਸਹਿ ਆਦਿ ਮਾਲਕਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਚਾਕਰ ਜਾਂ ਸੇਵਕ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕਤਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਮ ਹੈ। ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਪਉੜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਚਾਕਰੁ ਲਗੈ ਚਾਕਰੀ ਜੇ ਚਲੈ ਖਸਮੈ ਭਾਇ॥
ਹੁਰਮਤਿ ਤਿਸ ਨੋ ਅਗਲੀ ਓਹੁ ਵਜਹੁ ਭਿ ਦੂਣਾ ਖਾਇ॥
ਖਸਮੈ ਕਰੇ ਬਰਾਬਰੀ ਫਿਰਿ ਗੈਰਤਿ ਅੰਦਰਿ ਪਾਇ॥
ਵਜਹੁ ਗਵਾਏ ਅਗਲਾ ਮੁਹੇ ਮੁਹਿ ਪਾਣਾ ਖਾਇ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਤਾ ਖਾਵਣਾ ਤਿਸੁ ਕਹੀਐ ਸਾਬਾਸਿ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੁ ਨ ਚਲਈ ਨਾਲਿ ਖਸਮ ਚਲੈ ਅਰਦਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 474)

ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸੂਤਕ-ਪਾਤਕ, ਪਿੱਤਰਾਂ ਨਮਿਤ ਸਰਾਧ ਕਰਨ, ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰੁਤਬੇ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਸੁੱਚ-ਭਿਟ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਰੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਏਸੇ ਲਈ ਉਹ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਦੇ। ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤੇ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਗ਼ਲੇ ਲਗਾ ਲੈਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਜ਼ੀਆ ਭਰ ਕੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਹਿਤ ਜਿਊਣਾ ਮੰਨ ਲੈਣ, ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ, ਮਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਲਈ ਆਪੋ- ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਚੁਣ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਕੁਝ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜਜ਼ੀਆ ਭਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਜ਼ੀਆ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ਪਰ ਕਾਫਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਜਜ਼ੀਆ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਜ਼ੀਏ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲਾਵਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਮ (712 ਈ.) ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਿਲਜੀਆਂ, ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ, ਲੋਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਗਏ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਲੋਚਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਪਣਾਅ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਛੱਡ ਨੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ:

-ਨੀਲ ਬਸਤ੍ਰ ਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਰੇ ਤੁਰਕ ਪਠਾਣੀ ਅਮਲੁ ਕੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 470)
-ਨੀਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਿਰ ਹੋਵਹਿ ਪਰਵਾਣੁ॥ ਮਲੇਛ ਧਾਨੁ ਲੇ ਪੂਜਹਿ ਪੁਰਾਣ॥(ਪੰਨਾ 472)

ਨੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ’ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਨੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਨੀਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਣਾ ਇਸਲਾਮੀ ਫੈਸ਼ਨ ਸੀ, ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਫੈਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧੋਗਤੀ ਦੀ ਜੋ ਤਸਵੀਰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਘੱਟ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ। ਹਿੰਦੂ ਪਰਜਾ (ਰਯਤਿ) ਸੀ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਬਹੁਲਤਾ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੀ ਤਕ ਕਹਿ ਕੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਨਸਹੀਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ) ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਏਸੇ ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਸਵੈਮਾਣ, ਅਣਖ, ਗੈਰਤ, ਇੱਜ਼ਤ ਆਦਿ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਛਿਣ, ਹਰ ਘੜੀ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚਲਾਸੰਦੇਸ਼ ਸਰਬਕਾਲੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸੀ੍ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਇਸ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਅੰਮਿਤ੍ਰ ਵੇਲੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਗੰ ਦ ਦਵੇ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਤਮਾ-ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪੇ੍ਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ।

Articles Author Views

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ: ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 September, 2026
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਈਂਏਂ ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਾਰ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 July, 2026
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ: ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 April, 2026
Level: deep Views: 4
ਪੜੋ - read...
“ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ’ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲੱਭਤ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 December, 2025
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 November, 2025
Level: deep Views: 5
ਪੜੋ - read...
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ : ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ (1920-2024) - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 February, 2025
Level: medium Views: 5
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ: ਨਿਰੁਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 February, 2025
Level: starting Views: 6
ਪੜੋ - read...
ਜੁਗਹ ਜੁਗਹ ਕੇ ਰਾਜੇ ਕੀਏ ਗਾਵਹਿ ਕਰਿ ਅਵਤਾਰੀ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 September, 2024
Level: starting Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਮਿਲਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 February, 2024
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਭਾਈ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 January, 2024
Level: deep Views: 7
ਪੜੋ - read...
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 October, 2023
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 June, 2023
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਆ ਰਚਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 May, 2023
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 March, 2023
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਵੇਖੀ ਗੱਲ ਅਜੀਬ ਦੀ. . . - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 December, 2022
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਸਾਕਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਬਿਰਤਾਂਤ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 October, 2022
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 September, 2022
Level: Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਈ ਖੋਜ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 April, 2022
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ : ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਸੰਕੇਤ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 December, 2021
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਬੁੰਗਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 September, 2021
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਫਿਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 March, 2021
Level: medium Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਸ਼ਹੀਦ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 February, 2021
Level: deep Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 November, 2020
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 October, 2020
Level: deep Views: 6
ਪੜੋ - read...
ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇਨ ਦ ਆਈਜ਼ ਆਫ ਨਾਨ ਸਿੱਖਸ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 November, 2019
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਨੀਲ ਬਸਤ੍ਰ ਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਰੇ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 September, 2019
Level: starting Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ-ਚਿੰਤਨ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 July, 2019
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 April, 2019
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਵੱਧਣ ਫੁੱਲਣ ਲਗ ਪਿਆ ਏਦਾਂ ਪੁਰ ਕਰਤਾਰ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 February, 2019
Level: medium Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਂਘਾ : ਇਕ ਵਿਚਾਰ - ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ
1 November, 2018
Level: starting Views: 1
ਪੜੋ - read...