ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰਦਾਨੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਸ਼ੇਵਾ (ਵਡਿਆਈ) ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀ ਪਈ ਹੈ। ਏਸੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ, ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਏਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਪਦਵੀ ਦੇਣੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਏਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ। ਉਹ ਨਾ-ਕੇਵਲ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾ, ਸੁਯੋਗ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਕਵੀ ਵੀ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਏਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਏਸੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਮੋਏ ਹੋਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਪਾਈ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇਣ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਉੱਭਰਵੇਂ ਪੱਖ ਹਨ:

1. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਵਿਤਵ
2. ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ
3. ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ਨਵੀਸਾਂ ਦੀ ਕਦਰਦਾਨੀ
4. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨ

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸਰਬ-ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਦਾ ਬਖਾਨ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲਿਖਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।1 ਇਸ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਗੁਰੂ- ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਕਵੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸਨ। ਅੱਜ ਏਥੇ ਤੇ ਕੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਵਜ਼ੀਰ ਕੋਲ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਅਦਿ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਵਿੰਜਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਨਾਂ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।2 ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਵਿੰਜਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨਾਮ ਇਹ ਹਨ: ਉਦੈ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਲਾਹੌਰੀ, ਅਣੀ ਰਾਇ, ਆਲਮ, ਬਿਧੀ ਚੰਦ, ਬ੍ਰਿਖਾ, ਚਾਂਦ, ਹੰਸ ਰਾਜ ਰਾਇਪੁਰੀ, ਗੁਪਾਲ ਕੁੰਵਰੇਸ਼, ਟਹਿਕਣ, ਤਨਸੁਖ, ਸੁਖਦੇਵ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਚੰਦਰ ਸੈਨ ਸੈਨਾਪਤਿ, ਹੀਰ ਭੱਟ, ਸੁਦਾਮਾ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਮਥੁਰਾ ਦਾਸ, ਜੈਮਲ, ਹੁਸੈਨ ਅਲੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ।3 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਰਹੇ ਜੋ ਜਮਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਰਮਣੀਕ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਣੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਚੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸੱਜਦੇ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਇੰਜ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਮਾਇਆ ਇੰਨਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਨੌ ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਦਿਆਸਰ’ ਜਾਂ ‘ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਰਮਾਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਹੋਈ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਖਿੰਡਰੇ- ਪੁੰਡਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਸਦਾ ਹੈ।

ਅਣੀ ਰਾਇ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ, ਤੌਸੀਫ਼-ਓ-ਸਨਾ, ਗੰਜਨਾਮਾ, ਜੋਤ ਬਿਗਾਸ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਹੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।4 ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਲਮ ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 1652 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਮੁਲਤਾਨ ਆ ਗਏ। ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨਵਾਬ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਨਾਇਬ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਬਾਰੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਖੀਆਂ (ਸਾਖੀਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਵਿਚ 4,5,6) ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ 1695 ਈ. ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਆਗਰੇ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਆਕਤ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨੀਯਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਪਈ, ਪਰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਮੁਹਲਤ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੇ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਅਰਥ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੇ ਦੱਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਐਸਾ ਆਲਮ ਫਾਜ਼ਲ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਨਸੋਅ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਗੁਆਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਗਏ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਦੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਪੂਛੀ ਸਾਹ ਨੇ ਤਬ ਸੁਖਨ ਯਹ ਕੀਆ। ਕਿਸੀ ਅਵਰਿ ਯਾ ਤੁਮ ਨੇ ਹੈ ਹਲ ਕੀਆ।
ਤਬੀ ਸਹਜਾਦੇ ਅਰਜ ਯੇ ਕਰੀ। ਮੇਰੇ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਮੁਝੇ ਯਹ ਕਹੀ।
ਹੁਕਮ ਯਹਿ ਭਇਆ ਜਲਦ ਲਿਆਵੋ ਇਸੇ। ਕੀਆ ਆਨ ਹਾਜਰ ਅਕਲ ਹੈ ਬਸੇ।
ਦੇਖਾ ਨਜਰ ਸੋ ਹੈ ਤੋ ਹਿੰਦੂ ਬਡਾ। ਬਢਾਵੋ ਨਹੀ ਸਖਤਿ ਜਾਨਾ ਬਡਾ।5

ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਮੂਲ ਨਾਂ ਤਾਂ ਬੰਦਗੀਨਾਮਾ ਸੀ:

ਬੰਦਗੀਨਾਮਾ ਕਰ ਤਯਾਰ ਲਿਆਏ ਸਤਿਗੁਰ ਭੇਟ।
ਧਰਾ ਨਾਮ ਜਿੰਦਗੀਨਾਮਾ, ਬੰਦਗੀਨਾਮਾ ਮੇਟ।6

ਮੀਰ ਮੁਸ਼ਕੀ ਅਤੇ ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ ਦਾ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲਮ, ਮੰਗਲ, ਕੁੰਵਰੇਸ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਅਤੇ ਹੰਸ ਰਾਜ ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਬੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਨਮੂਨੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।7

ਸੈਨਾ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਰ ਸੈਨ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤਿ ਇਕ ਹੀ ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਾਵ 1711 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਉਹ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਸੀ।8 ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੇ ਚਾਣਕਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਭਾਖਾਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਕੜਖੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਸਵੇਂ ਕੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਟਹਿਕਣ ਜਾਂ ਟਹਿਕਣ ਦਾਸ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਮੱਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਇਹ ਜਲਾਲਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲ ਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ-ਸਲੋਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਕਵੀ ਦੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁਝ ਬੰਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਕੰਮ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਵੰਨਗੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਛੰਦ:

ਲੂੰ-ਲੂੰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅੱਖੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
ਚੁਖਨਾ ਦਿਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਅੰਗ ਅੰਗ ਸੀਤੀ ਹੈ।ਰਹਾਉ।
ਪੁਛਣ ਸਹੇਲੀਆਂ ਕੀ ਜੋਇ ਕੇ ਇਕੇਲੀਆ,
ਆਇ ਵੇਖਾ ਵੇਦਨ ਤੈਨੂੰ ਬਣੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਤੀ ਹੈ।
ਆਖਾ ਨੀ ਸਹੇਲੀਉ ਨੀ ਆਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ
ਬੈਣਾਂ ਵਿਚ ਆਵਹਿ ਨਹੀਂ ਨੈਣਾਂ ਲਖ ਲੀਤੀ ਹੈ।
ਟਹਿਕਨ ਬਿਹਾਰੀ ਆਵੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਪਾਵੇ
ਨੇਹੁ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਗਾਲ ਜਾਣੈ ਜੋ ਸਹੀਤੀ ਹੈ। 9

ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਪਰ ਉਲੇਖਯੋਗ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਟਹਿਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸਿਰਕੱਢਵਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਰਤਨਦਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਅਮਰਕੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਖਾਨੁਵਾਦ ਹੈ ਇਸ ਦੇ 28 ਪਰਬ ਅਤੇ 1426 ਬੰਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪਰਬ ਦਾ ਵੀ ਭਾਖਾਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁੱਲ 73 ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਰੈਂਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਿਲਿਪੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ 1876 ਬਿ. 1819 ਈ. ਦੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਟਹਿਕਣ ਦੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 1977 ਵਿਚ ਡਾ. ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਬਿਆਲਾ ਨੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਟਹਿਕਣ ਦੇ ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼, ਚਿਤਰਬਿਲਾਸ, ਚਾਣਕਯ ਦਾ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਲਮ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਾਲਾ-ਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ:

ਭੂਮਿ ਕੇ ਵਿਭੂਖਨ ਜੁ ਦੂਖਨ ਕੇ ਦੂਖਨ, ਸਮੂਹ ਸੁਖ ਹੂੰ ਕੇ ਸੁਖ ਦੇਖੇ ਤੋ ਅਘਾਈਏ।
ਹਿੰਮਤ ਨਿਧਾਨ ਆਨ ਦਾਨ ਕੋ ਬਖਾਨੈ ਜਾਨ, ਅਲਮ ਤਮਾਮ ਜਾਮ ਆਠਹੁ ਗੁਨ ਗਾਈਏ।
ਸਚੇ ਪਾਤਸਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀਉ, ਭੋਜ ਕੀ ਸੀ ਮੌਜ ਤੇਰੇ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਪਾਈਏ।10

ਹੰਸ ਰਾਜ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਣ ਪਰਵ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਵਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਟਕਾ ਮਿਲਿਆ:

ਪ੍ਰਥਮ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਿ ਰਾਖਿ ਮੋਹਿ, ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਉਦਾਰ।
ਟਕਾ ਕਰੇ ਬਖਸੀਸ ਤਬ, ਮੋਕਉ ਸਾਠ ਹਜਾਰ।11

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸਭਾ ਪਰਵ ਮੁੱਕਣ ’ਤੇ ਇਤਨੇ ਹੀ ਪੈਸੇ ਮਿਲੇ। ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਨੇ ਦਰੋਣ ਪਰਵ ਦਾ ਤਰਜ਼ਮਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਬਤ ਭਾਖਾ ਕਿਯੋ, ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸੁਜਾਨ।
ਕਹਯੋ ਸਕਵਿ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਕੋ, ਦੀਏ ਕ੍ਰੋਰਨ ਦਾਨ।12

ਮੰਗਲ ਕਵੀ ਪਸਰੂਰ (ਅੱਜ ਕਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸੁਲਯ ਪਰਵ ਦਾ ਭਾਖਾਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮਿਹਨਤਾਨੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਬ-ਖਰਬ ਦੱਸ ਕੇ ਖੀਵਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ:

ਸੁਲਯ ਪਰਵ ਭਾਖਾ ਕਿਯੋ, ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਰਾਜ।
ਅਰਬ ਖਰਬ ਬਹੁ ਦਰਬ ਹੈ, ਕਰਿ ਕਵਿਯਨ ਕੇ ਕਾਜ।13

ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇਵਲ ਨਕਦ ਪੈਸੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇਂਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੇ, ਹਥਿਆਰ, ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦੇਂਦੇ। ਅਣੀ ਰਾਇ, ਜੰਗਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ:

ਅਣੀਰਾਇ ਗੁਰ ਸੋ ਮਿਲੇ, ਦੀਨੀ ਤਾਹਿ ਅਸੀਸ। ਆਉ ਕਹਿਉ ਮੁਖ ਆਪਣੇ, ਬਹੁਰ ਕਰੀ ਬਖਸੀਸ। ਨਗ ਕੰਚਨ ਭੂਖਣ ਬਹੁਰੇ, ਦੀਨੇ ਸਤਿਗੁਰ ਏਹ। ਨਾਮਾ ਹੁਕਮ ਲਿਖਾਇ ਕੈ, ਕੀਨੋ ਸਰਸ ਸਨੇਹ।14 ਦੂਜੇ ਅਮੀਰਾਂ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਠੋਸ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਾਇਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਬਰਕਰਾਰੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਕਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ-ਛਡਾਅ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਏਥੇ ਇਨਾਮ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਭੈਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਵੀ। ਆਲਮ ਕਵੀ ਵੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੇਟੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਪਾਸ ਨੌਕਰ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸੱਲੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟੀਆ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੁਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੌਮੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਭਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹੋਰਨਾਂ ਅਮੀਰਾਂ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਅਜਿਹੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਅਣਖ ਜਾਗੇ। ਜਦ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੰਤਵ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਸੁਆਰਥ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਮਖਿਆਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ- ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਜੇਕਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਵੀਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਨਾਂ ਇਹ ਹਨ: ਨਾਇਕਾ ਭੇਦ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਮੰਜਰੀ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਲਤਾ, ਦੰਪਤਿ ਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਿਲਾਸ ਆਦਿ।15 ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕਿਤੇ ਉਚੇਰਾ ਅਤੇ ਜਨ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸੀ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ, ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ, ਦਸਵਾਂ ਚਰਣ
2. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 845.
3. ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵੇ ਲਈ ਵੇਖੋ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 8
4. ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ (ਸੰਪਾ.), ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ
5. ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੰਨਾ 772.
6. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 775
7. ਵੇਖੋ ਪੁਸਤਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ, ਪੰਨੇ 252-54.
8. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ (ਸੰਪਾ.), ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾਦਕ ਵੱਲੋਂ
9. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ,
10. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੜਗ, ਸਰਬਲੋਹ ਦਾ ਕਵੀ, ਪੰਨਾ 103.
11. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 102
12. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ, ਪੰਨਾ 29.
13. ਉਹੀ
14. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 30.
15. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 36.