ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਇਕ ਧਰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੰਤ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਵਤਾਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਵਰਗ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਫੱਤਾ ਵਰਗੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ, ਸਤਗ, ਨਾਬਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਕਰਕੇ ਅਪਣਾਅ ਲਿਆ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬੜਾ ਵਚਿੱਤਰ ਪਰੰਤੂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਤੇ ਪੱਛੜੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਹ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਪਰ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਛੱਡਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਸ ਗਾਇਨ ਬੜਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੱਧ, ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਘੱਟ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸੋਭਾ’ (ਸੈਨਾਪਤਿ), ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10’ (ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ), ‘ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10’ (ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ), ‘ਬੰਸਾਵਲੀ ਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ’ (ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ), ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਾਵਿ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਅੱਜ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਹੁਕਮਰਾਨ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਰੂਪ ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲਿਤਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਣ ਨਿਬੜਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ, ਜੰਗਨਾਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਖੋਜ ਮਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
1. ਜੁੱਗ ਪੁਰਖ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ- ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਲਬੇਲਾ (1999)
2. ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ- ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ (ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ) (2009)
3. ਲੋਹ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ- ਗਿ. ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ ਨਿਰਦੋਸ਼ (2010)
4. ਮਰਦ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੇਲਾ- ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ (ਰੰਧਾਵਾ) (2012)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਚਰਚਾ ਲਈ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਰਚਿਤ ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ ਇਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਗਜ਼ਲਗੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,

‘ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ’ ਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਾਧਾਰੀ ਵੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪੇ੍ਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕਿਰਪਾਨ ਪਕੜਾ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਜ ਮਾਲਾਧਾਰੀ ਸਾਧੂ ਖੜਗਧਾਰੀ ਸੂਰਮਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੁਆਲ ਦਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ? ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਸੁਆਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਦੇਣ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨੀ ਯੋਧੇ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪਲਟ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਜੇਤੂ ਜਰਨੈਲ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਹਿਸ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਕਮਰ-ਤੋੜ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦਿੱਤੀ, ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦਾ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਨਾਮਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ। ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।” (ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ) ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਜੋ ਭ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਦ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜੈਤੋਈ ਦੀ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰਾਏ ਹੈ, “ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਸਮੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੱਚੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ। ਸਿੱਖੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤਕ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਭੁਲੇਖੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਾਏ ਹਨ ਉਹ ਨਿਰਮੂਲ ਹਨ।” (ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ) ਤੱਥਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਨਾਂਦੇੜ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੌਰੀ ਵਿਚ ਵੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੌਰੀ ਵਾਲੇ ਮਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੇ ਇਕ ਵੰਸ਼ਜ (ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਰਾਜੌਰੀ ਲਾਗੇ ਪਿੰਡ “ਜੋਰੇ ਦਾ ਗੜ੍ਹ” ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸੀਨਾ-ਬ-ਸੀਨਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਤੁਰੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ? ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਸਰਗ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ:

1. ਅਵਤਾਰ ਕਾਂਡ, 2. ਉਪਰਾਮਤਾ, 3. ਵੈਰਾਗ ਕਾਂਡ, 4. ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਂਡ, 5. ਵਿਜੇ ਕਾਂਡ, 6. ਵਾਰ (ਸਿਰਖੰਡੀ) 7. ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਂਡ, 8. ਸਾਧਾਰਣ ਕਾਂਡ, 9. ਅਵੁਨਤੀ ਕਾਂਡ, 10. ਬਲੀਦਾਨ ਕਾਂਡ

ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਂ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਰਾ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਲੱਗਾ। ਉਪਰਾਮਤਾ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਨੀ ਮਰਨ ਤੇ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਤੜਪ-ਤੜਪ ਕੇ ਮਰਨ ਨੇ ਬਾਲਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਹਥਿਆਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਬੋਝ ਦੀ ਪੰਡ ਧਰ ਕੇ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਘਰ ਮੁੜਿਆ। ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੇ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ- ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾ ਆਈ। ਬਾਲਕ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਸਾਧੂ ਜਾਨਕੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਬੀਤੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਗੀਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ। ਬਾਲ ਹੱਠ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਨਕੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੇਲਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਰਾਮਥੰਮਣ ਜਾ ਪੁੱਜੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਧੋਦਾਸ ਦੀ ਭੇਟ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਧੂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ-ਰਟਨ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਵੀ ਉਸ ਸਾਧੂ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਰਲਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਾਸਿਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਨਾਸਿਕ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੇਲ ਔਘੜ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਧੋਦਾਸ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਔਘੜ ਨਾਥ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚੇਲਾ ਥਾਪ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਿੱਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਗੁਰ ਦੱਸੇ। ਜੋਗੀ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਡੇਰੇ ਦੀ ਡੇਰੇਦਾਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਔਘੜ ਨਾਥ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਤੁਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਰਮਣੀਕ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਟੀਆ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਗਰਜਮੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਦੂਜੇ ਸਾਧੂ ਉਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਆਉਂਦੇ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ ਮਾਣਦੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਨਿੰਦਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਹੋਛੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਘੜੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪਲੰਘ ਡਾਹ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਵਿਛੋਣਾ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬੀਰ ਬਿਠਾਲ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਲੰਘ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਸੰਪੰਨ ਸਾਧੂ ਹੀ ਬੈਠ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਸਾਹਲੇ ਉਸ ਦਾ ਪਖੰਡੀ ਸਾਧਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੁੱਜੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤਰਕੀਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਸਮਰੱਥ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਰਕਰਾਰ ਹੀ ਰਹੀ।

ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਂਡ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਵੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ,
ਲਗਾਤਾਰ ਤੁਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮਾਧੋ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਰਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ,
ਸਤਿਗੁਰ ਆਪਣੇ ਕੌਤਕ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਇਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਖ਼ਤ ਮਿਿਲਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬੀਤੇ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖ ਕੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਸਮਝਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਜੰਗ ਛਿੜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜਮ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੱਕ ਤਲਫੀ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਦੇ ਕੇ ਮਦਦ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਯੋਧੇ ਹੋਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਰਮਿਆਨ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਕੂਚ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕਾਮਬਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਉੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੱਖਣ ਵਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਨਰਾਇਣੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਇਕ ਦਾਦੂ ਪੰਥੀ ਸੰਤ ਜੈਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜੈਤ ਰਾਮ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ। ਜੈਤ ਰਾਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਿਧੀਆਂ-ਸਿਧੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪੁੱਠੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਰ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨਾ ਜਾਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਡੇਰੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਪਰ ਸੁਆਲਾਂ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਰਮਿਆਨ ਜੋ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸਿਰਜੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਕਪਾਟ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਭ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵਿਚਲਾ ਸੂਰਬੀਰ ਜਾਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਸਾਹ ਲਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਾਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਝੰਡਾ, ਖੰਡਾ, ਨਗਾਰਾ, ਨਿੱਜੀ ਭੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਤੀਰ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ। ਵਿਜੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆਉਣ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਕਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਖਰਖੌਡ ਦੇ ਪਰਗਣੇ ਸਿਹਰੀ ਖੰਡਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਹੋਏ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਥਾਉਂ-ਥਾਈਂ ਭੇਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਹਿਲੀ ਝੜਪ ਸੋਨੀਪਤ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਕੈਥਲ ਅਤੇ ਸਮਾਣੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਸਮਾਣੇ ਦੇ ਜੱਲਾਦਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਦਾ ਗਰੂਰ ਤੋੜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕੋਹ ਕੋਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਸਢੌਰਾ ਫਤਿਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਧਰ ਮਾਝੇ ਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਤਣਾਂ ਤੇ ਹਕੂਮਤੀ ਸਖਤੀ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਣ ਮਿਲੇ।

ਜਦ ਕਾਫੀ ਫੌਜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਰਹੰਦ ਉੱਤੇ ਚੜਾਈ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਆਖਿਰ ਚਪੜ ਚਿੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਿਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਇਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਨਨੌਤਾ ਆਦਿ ਫਤਿਹ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰਾ ਮਾਝਾ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੰਞ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਅੱਗੇ ਸਭ ਕੱਖਾਂ ਕਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਣ ਲੱਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਵਿਓਂਤ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭਿਣਕ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਭ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਵਾਤੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਿੱਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਭਾਵ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਹਮਲੇ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹੁਤ ਛਿੱਥਾ ਪਿਆ। ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਫਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੱਖ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਹਕੂਮਤੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਧਰੋਹ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਨ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਰਾਜੇ ਤਾਂ ਲੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਰ ਮੰਨ ਗਏ ਪਰ ਭੀਮ ਚੰਦ ਅੜ ਗਿਆ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫਤਿਹ ਹੋਈ। ਮੰਡੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਿਧਸੈਨ ਨੇ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਮੰਡੀ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੁਲੂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਬੰਦਾ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਚੰਬੇ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਊਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬੜਾ ਆਦਰ ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਇਕ ਦਿਨ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਚੰਬਾ ਵਰੇਸ਼ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਅਜੇ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਰਾਏਪੁਰ ਅਤੇ ਬਹਿਰਾਮ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਲਾਗੇ ਆ ਕਿਆਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਜੰਮੂ ਨਰੇਸ਼ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੜਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜੰਮੂ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਮਸ ਖਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਬਾਜ਼ੀਦ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੁਰਦੇ ਤੁਰਦੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘ ਕਲਾਨੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਕਲਾਨੌਰ ਬਿਨਾ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਜਦ ਕਿ ਬਟਾਲੇ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਧਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਕ ਜਰਨੈਲ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਸਰੂਰ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਉੱਪਰ ਦੋਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ। ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤੇ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਹੱਥ ਮਲਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜੌਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਨੇ ਜੰਮੂ ਬਾਰਾਮੂਲੇ ਅਤੇ ਪੁਣਛ ਤੀਕਰ ਸਭ ਮਨਸਬਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਹੀ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਦੜ ਵੱਟ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਹੈ, ਉਹ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਹੋਰ ਵਡਾ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਗਾ ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਹਰਤ ਲੱਭਦੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੱਲਤ ਹੱਥ ਆਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਉੱਪਰ ਖਫਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਰੁਸਤਮ ਦਿਲ ਨੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ/ਮਾਰਨ ਲਈ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਝੋਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁੰਮਨਾਮ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕੱਟ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੁਨਾਸਿਬ ਵੇਲੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਅਮਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪ ਤਾਂ ਗੁੰਮਨਾਮ ਥਾਂ ਜਾ ਬੈਠਾ ਪਰੰਤੂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਸਧਾਰਨ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝਗੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਬਣ ਬੈਠਾ ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਭੈਅ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਝੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਉੱਤੇ ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਰੁੱਖਸੀਅਰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਇੱਧਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਢੌਰੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਆਖਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਇਹ ਗੁਰਮਤਾ ਹੋਇਆ ਕੇ ਇਸ ਕਿਲੇ੍ਹ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਚੱਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਦ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁਲੰਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫੈਸਲਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਫੌਜ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਵਕਤ ਲੰਘਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਚੱਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੈੜ ਲੱਭਦੇ ਉਧਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੱਥ ਲੱਗੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੰਮੂ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਅੱਪੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਲਾਨੌਰ, ਬਟਾਲਾ, ਰਿਆੜਕੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਚ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਜਾ ਪਨਾਹ ਲਈ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਲਾਗੇ ਹੀ ਇਕ ਨਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੱਢ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੁਆਲੇ ਪੁੱਟੀ ਗਈ ਖਾਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਲਈ ਗਈ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਸੂਹੀਏ ਭੇਜ ਕੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਲਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਅਵੁਨਤੀ ਕਾਂਡ ਚਿ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਦਰਮਿਆਨ ਯੁੱਧ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਪੁੱਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਕਈ ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਉੱਧਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਕਿਲੇ ਦਾ ਘੇਰਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰ ਕੇ ਮਰਨ ਨਾਲੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੜੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਤਜ਼ਵੀਜ਼ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਝਗੜਾ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਲੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਲਗਾਤਾਰ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਮੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੱਲ ਫਾਕਿਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਖੀਰ ਸਭ ਸਿੰਘ ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਰੇ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਗੱਡਿਆ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਜਲੂਸ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਘੁਮਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਾਗੀਆਂ ਦੇ ਹਸ਼ਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੋਤਵਾਲ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਬਲੀਦਾਨ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੱਤਾਂ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਪਰ ਸੂਰਮੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲੇ। ਇਕ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਚਾਉਣਾ ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ 740 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।

ਇੰਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ? ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਾਨੀ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਬੇਸ਼ਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿਚ ਉਹ ਬੀਰ ਕਵੀ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਨ, ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਰਗਾ ਰਸ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵੇਖੋ:

-ਜਦ ਚੜਿਆ ਜੋਸ਼ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਤੇਗ ਚਲਾਈ।
ਤਦ ਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਢਾਲ ਸੀ ਝੱਟ ਅੱਗੇ ਆਈ।
ਫਿਰ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਲਵਾਰ ਘੁਮਾਈ।
ਇੰਝ ਬਿਜਲੀ ਲਿਸ਼ਕੇ ਅਜ਼ਲੋਂ ਤ੍ਰਿਹਾਈ।
ਉਹ ਵਾਰ ਕਿਆਮਤ ਵਾਂਗ ਸੀ ਫਿਰ ਮਚੀ ਦੁਹਾਈ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਨਤਰ ਕਟ ਕੇ ਜਾਂ ਧੌਣ ਉਡਾਈ।
ਜਦ ਡਿਗਿਆ ਧਰਤ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾਈ।
ਫਿਰ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀ ਸੁਟ ਲਿਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਣਿਆਈ।
-ਉੱਥੇ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਪਹਿਰਾਂ।
ਜੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ।
ਉੱਥੇ ਗਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਵਗ ਪਈਆਂ ਰਤ-ਮਿੱਝ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਬੈਰਾਗ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਤੁੱਛਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਉੱਪਰ ਖਰਾ ਉੱਤਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ? ਦੀ ਕਥਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਧਰਮਾਂ ਜਾਂ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਸਾਂ ਦੀ ਬਹੁ- ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਬੀਰ ਰਸ ਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ? ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਵਿ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਪਏ ਅਮਿੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।