ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁ-ਵਿਧਾਵੀ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਲਿਖਣਯੋਗ ਕੰਮ ਹਾਲੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਗਿਆ? ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਹਿਮਾ ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਸੁਤ੍ਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਇੱਕ ਹੀ ਨੁਕਤੇ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈ, ‘ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ’ ਅਤੇ ‘ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ’। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੁਆਲ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਫਿਰ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਿਆ, ਸੰਪਾਦਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

(ੳ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (ਮਾਰਚ 1912 ਈ.)
(ਅ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕ੍ਰਿਤ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ (ਮਾਰਚ 1914 ਈ.)
(ੲ) ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ (ਅਗਸਤ 1926 ਈ.)
(ਸ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (1926-1935 ਈ.)

(ੳ) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ:- ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਟੀਕਾ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਂ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਰਚਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਹੋਣ ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਜੇ ਕਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਥਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਉੱਦਮ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਥੋੜੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੋਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਰੰਭਿਕ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਤੇ ਲਿਖੇ ਸਨ।1

ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ 23 ਪਉੜੀ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪੂਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰੰਤੂ ਐਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਗੁਣ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਬੂਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਕਿਆਸ ਏਸ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸਪੁਰਦ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਕ ਅਮੋਲਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਲੱਗਾ ਹੈ।”2 ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਸੂਚਨਾ ਜਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਤਿ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ 1892 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਭਾਵ 1835 ਈ. ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿ ਲਿਪੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

(ਅ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼:- ਸੰਪਾਦਨ-ਲੜੀ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਗਤ ਕੀਮਤ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਥੇਦਾਰ ਮਿਸਲ ਕਰੋੜੀਏ ਦੇ ਦੋਹਤ੍ਰੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਸਿੱਧੇ ਅਰ ਸੱਚੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭੇ . . . ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਮੱਰ੍ਹੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸੇ। ਸੋ ਮੱਰ੍ਹੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ, ਜੋ ਲੁਧਿਆਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸੇ, ਸੋਈ ਆ ਕੇ ਲਿਖ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਲਿਖਤ ਅਸਲੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਣੀ . . . ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਥਕ ਹਾਲਾਤ ਲਈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।”3

ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਨੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਛਾਪ (1952 ਈ.) ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨੂੰ ਜਦ ਤੋਂ ਹੱਥ-ਲਿਿਖਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਢੇਰ ਅੰਤਰ ਦਿਸੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੈ, “ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਘਾਟੇ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਾਟੇ ਵਾਧੇ ਬੇਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। . . . ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੋਈ ਬੱਤੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਲਾਈਨਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪੰਜ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ . . . ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਉਦੇਸ਼-ਮੁਖੀ ਹੈ।”4

(ੲ) ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ:- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਨੁਕਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰੀ ਦੀ ਗਾਥਾ। ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਨਾਲੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਇਹ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਥਯਾ ਅਸੀਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਇਸ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਦੇ ਫਿਕਰੇ ਅਤੇ ਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਉਦਾਸੀ ਤਾਂ ਹੂਬਹੂ ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਸੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਇਹ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਨਕਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਬੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਾਲੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਹੈ।”5 ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਨਾਇਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਨਾਮ ਅਥਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਏਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਏਸੇ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਦੇ ਹੋਰ ਨੁਸਖ਼ੇ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਵੀ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਕੋਲ ਬਰੁੱਕ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ, ਵਲੈਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮ- ਸਾਖੀ, ਹਾਫਜ਼ਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਏਸੇ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਦੇ ਨੁਸਖ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਹੀ ਹੋਰ ਨਾਂ ਹਨ।”6

(ਸ) ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ:- ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਨਿਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਚੌਦਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਦਾਰੇ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ੋਟੋ ਕਾਪੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੌਦਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸ਼ਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹਿਲਜੁਲ ਹੋਈ। ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਰਲੇ ਜਾਣੇ ਲੋਕ ਜਾਣੂ ਹੋਣ, ਪਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਛਪੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਆਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਜੋ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦੀਆਂ ਉਠਾਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿਆਨੀ ਖਜਾਨ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂਰਦੀ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ- ਸਥਾਨ ਲੱਭਿਆ, ਉਹ ਜਗਾ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆਨੀ ਖਜਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ‘ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਚੂੜਾਮਣਿ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ’ ਪੁਸਤਕ 1960 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇੰਜ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਨਿਕਲੀ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਉਪਾਧੀ ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਉਪਾਧੀ ਸਾਪੇਖ ਖੋਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੀਐੱਚ. ਡੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਛਪ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਡਿਆਈ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਈ।”7

ਹੁਣ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਖੋਜ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਵੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ‘ਭੂਮਿਕਾ’ ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ’, ਦੂਜਾ ‘ਮੂਲ ਪਾਠ’ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ’ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ’, ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਅਤੇ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀਆ’ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਚਨਾਕਾਰ, ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਵਸਤੂ-ਸਮਗਰੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਜਿਲਦ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀ ਜਿਲਦ ਹੈ।

ਹਰੇਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ “ਅਸਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪਾਠ ਦੇ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਿਆਂ ਇਹ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਧਾਰ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਖਰੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਲਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਚਕ ਭਾਈ ਜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਪਾਠ ਨਿਰਧਾਰਣ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਠ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪਦ ਛੇਦ, ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਧਾਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨੁਸਖ਼ਾ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਪਾਠ ਅਧੂਰਾ ਜਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਪਾਠ-ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਜੋ ਤਰੱਦਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। “ਵਲੈਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਦਾ ਫ਼ੋਟੋ ਨੁਸਖ਼ਾ, ਹਾਫਜਾਬਾਦੀ ਨੁਸਖੇ ਦਾ ਪੱਥਰ-ਛਾਪਾ ਜੋ ਮਿਸਟਰ ਮੈਕਾਲਿਫ ਵਾਲਾ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ ਦਾ ਨੁਸਖ਼ਾ, ਤੈਅ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।8 ਇਹੋ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਹੈ।

ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗੰ੍ਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਆਏ ਪ੍ਰਮੱੁਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ “ਨਾਮਾਵਲੀ” ਨਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫੁੱਟ-ਨੋਟ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਫੁੱਟ-ਨੋਟ ਕਈ-ਕਈ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਰੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸੰਪਾਦਨਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 1977 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ-ਮਾਡਲ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਅਰਥ ਵੀ ਉਂਜ ਹੀ ਲਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰ- ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੋਧ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਪਾਦਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ’ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਨਾਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ’ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਪਾ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਂ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹੋ ਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਾਂ ਸਨ ਹੀ, ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛੂਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਮੌਜੂਦ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਬਣੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ-ਸਾਖੀ’ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਐਮ. ਏ. (ਪੰਜਾਬੀ) ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿਚ ਬੜੇ ਚਿਰ ਤੋਂ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਏਸੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਪਾਦਨਾ-ਕਾਰਜ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਨਿੱਗਰ ਸੇਵਾ ਵੀ ਬਣ ਨਿੱਬੜੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਮਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਪਾਦਕ ਲਈ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ

1. ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ, ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, 11 ਮਾਰਚ, 2011, ਪੰਨਾ ਸ
2. ਉਹੀ
3. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਵੀ ਵਾਰ, ਅਕਤੂਬਰ 1982 ਈ. ਪੰਨੇ 1-2
4. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, (ਸੰਪਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1989 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੇਖ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ, ਪੰਨੇ 188-200
5. ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਠਵੀਂ ਵਾਰ, ਅਕਤੂਬਰ 1980, ਪੰਨੇ 1-2.
6. ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਲੇਖਕ ਦਾ ਲੇਖ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀ ਮੁਸਾਫਰੀ, ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ, ਅੰਕ 79, ਸਤੰਬਰ 2014 ਪੰਨੇ 277-280
7. ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਲਈ ਵੇਖੋ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਖੋਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ (ਡਾ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ) ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ, ਤੀਜਾ ਸੰਸਕਰਣ 2017, ਪੰਨੇ 237-242
8. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ (ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਬਰਾੜ), ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, 1977