ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕ ਬੜਾ ਮੋਹਤਬਰ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ- ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਆਧੁਨਿਕ ਵੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਉੱਪਰ ਕਈਆਂ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਰਸਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਉੱਪਰ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਧਰੇ ਸਥੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਸੂਖਮ। ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਲਿਖਵਾਈ ਗਈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਕਤੂਬਰ 1971 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਨ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਛਪੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਖੋਜ-ਪਰਖ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਸਮਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੇਖਕ ਲਈ ਦਰਕਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਲਿਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਟੇਕ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰਸਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ।

‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ‘ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ’ (ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਹਨ) ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਰਚਿਤ, ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤ ਵੀ ਵਰਤੇ ਹਨ। ‘ਨਾਨਕਾਇਣ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਕੁੱਲ ਛੇ ਸਰਗ ਜਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਪਰ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਆਖਰੀ ਆਧਿਆਇ “ਕਰਤਾਰਪੁਰ” ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਹੈ।

ਪੋ੍. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੇ ਸਰਗ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਕਾਵਿ- ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ, ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ ਨਹੀਂ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਇਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਹੰਢਿਆ- ਵਰਤਿਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਨਕਾਇਣ ਵਿਚਲੀ ਕਾਵਿਕਤਾ, ਕਾਵਿ-ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਜਰੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੇ ਸਰਗ ਵਿਚ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਸਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ— ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਉਣਾ, ਮਰਯਾਦਾ, ਪੇ੍ਮ ਜਿੱਤਾਂ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ) ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵੇਤਾ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟਿ, ਨਿੱਕੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ, ਅਚਲ ਵਟਾਲਾ, ਮੁਲਤਾਨ ਫੇਰੀ, ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਅਤੇ ਲਹਿਣੇ ਤੋਂ ਅੰਗਦ (ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ)।

ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ:

ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਗਾਹ, ਜੋੜਨ ਕਈ ਹਜਾਰ।
ਇਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣ ਦਾ, ਕੀਤਾ ਗੁਰਾਂ ਵਿਚਾਰ
ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ, ਮਹਾਪੂਰਨਾ ਪਾਣ।
ਤਾਂ ਜੋ ਹੱਥੀ ਸਿਰਜ ਕੇ, ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਅਸਥਾਨ।

ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਗਨੇ ਵਿਚ ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਕ ਧਨਾਢ ਕਰੋੜੀਆ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੇ-ਦਰਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਰਸੂਖ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਕਰੋੜੀਏ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਕ ਐਸੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ ਕਿ ਕਰੋੜੀਆ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਵੀ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਵਿਚ ਰੌਣਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚਲੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੋ੍. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਰਥਾਤ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਠੋਸ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ:
ਕਿਦਾਂ ਕਿਰਤ ਕਮਾਂਦਿਆਂ, ਭੁੱਲੀਏ ਨਾ ਕਰਤਾਰ। ਮਾਣਦਿਆਂ ਦਾਤਾਂ ਕਿਵੇਂ, ਵਿਸਰੇ ਨਾ ਦਾਤਾਰ। ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਦੱਸਣਾ, ਖ਼ੁਦ ਕਰਕੇ ਅਭਿਆਸ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਥ ਦੇ, ਹੋਈਏ ਕਿਵੇਂ ਉਦਾਸ।

ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸੰਗਤ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ, ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਭੋਗ ਉਪਰੰਤ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਵਰਤਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਜਾਂਦੇ। ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਫਿਰ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਤਕ ਚੱਲਦਾ। ਤਰਕਾਲਾਂ ਵੇਲੇ ਸੋਦਰ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਿਲਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇੰਝ ਲਗਾਤਾਰ ਨੌਂ ਸਾਲ ਤਕ ਅਜਿਹੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ:

ਕਈ ਸਾਲ ਜਦ ਗੁਰੂ ਨੇ, ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਪਾਲ।
ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਘਾਲੀ ਵੱਡੀ ਘਾਲ।
ਧੁੰਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ, ਬਣਿਆ ਪੁਰ ਕਰਤਾਰ।
ਰਾਵੀ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤ ’ਤੇ, ਚੜ੍ਹਿਆ ਰੂਪ ਅਪਾਰ।

‘ਨਿੱਕੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਅਚਲ ਵਟਾਲੇ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸਟਿ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਸਿੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉਂਗਲ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਲੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਬਾਬੇ ਆਖਿਆ ਭੰਗਰਾ, ਠੀਕ ਨ ਤੇਰੀ ਨੀਤ।
ਪਹਿਲਾਂ ਤਜ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਨੂੰ, ਬਣਦੇ ਤੁਸੀਂ ਅਤੀਤ।
ਫਿਰਦਿਓ ਫੜ ਕੇ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਚਿੱਪੀ ਤੇ ਕਚਕੋਲ।
ਦਰ ਦਰ ਮੰਗਣ ਵਾਸਤੇ, ਜਾਉ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ਕੋਲ।

‘ਮੁਲਤਾਨ ਫੇਰੀ’ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਟੋਰੇ ਉੱਪਰ ਚੰਬੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਕੇ, ਇਕ ਪੋਥੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਰਮ ਹੈ। ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੇ ਖਡੂਰ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਜੋਧ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਹੈ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਜਦ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੰਮ ਮੁਕਾਅ ਕੇ ਜਦ ਘਰ ਮੁੜ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਘੋੜੀ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਹਿਣਾ (ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ) ਇਕ ਵਾਰ ਨੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਉੱਠੇ। ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਗੁਰਿਆਈ ਅਗਲੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਤਾਂ ਉਦਾਸੀ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਸੰਸਾਰੀ ਮੋਹ- ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਖੁੱਭ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਆਲ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਝਾਂਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ, ਕੇਵਲ ਸੇਵਕ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਭਗੀਰਥ ਹੀ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹੇ। ਭਗੀਰਥ ਬਾਬੇ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਖੀਰ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹੀ ਪਾਸ ਹੋਏ:

ਮੈਂ ਵੀ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਾਂ ਠਿਕਾਣਾ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਾਂ ਜੋਤ ਟਿਕਾਣਾ। ਮੁੱਕ ਗਈ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਦੌੜ।
ਮੈ ਹੈ ਲਿਆ ਟਿਕਾਣਾ ਲੋੜ। ਪੂਰੇ ਵੱਟੇ ਜਦੋਂ ਤੁਲਾਇਆ। ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਬਾਬੇ ਗਲ਼ ਲਾਇਆ।

ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਾ ਮੁੱਕੀ। ਬਰਾਦਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਘੜੀ ਆ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਠੀ ਘੁੱਟ ਕੇ ਵੱਟ ਲਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ? ਦੋਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪੈਸਾ ਹੈ। ਜਦ ਏਹੋ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਬੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਜੁਆਬ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਰਉੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ ਜੀਂਵਦੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਪਏ ਨਾ ਫਿੱਕ।
ਸਿਰ ’ਤੇ ਛਤ੍ਰ ਝੁਲਾਇਆ। ਗਗਨ ਕਿਆੜਾ ਛਿੱਕ। ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਇਕ
ਫਿਰ ਚਰਨ ’ਤੇ ਰੱਖ। ਝੁਕ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਣ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੱਖ।

ਆਖਰ ਵਿਚ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੀ ਹੈ। ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੰਜ ‘ਨਾਨਕਾਇਣ’ ਵਿਚਲੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਪੋ੍. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਬਖਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।