ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਸਗੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਰਹਿਬਰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਉੱਪਰ ਅਮਿੱਟ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪੋ- ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਰਚਾ ਕੇਵਲ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੱਧਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਸੀ! ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨਧਰਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਲਿਿਖਆ ਉਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਕੇਵਲ ਡਾ. ਸਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ Guru Nanak in the eyes of Non Sikhs ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਉੱਪਰ ਸੰਕੇਤਿਤ ਪੁਸਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹਨ ਹੀ ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਹਨ :-

1. ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ : ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜਾਹਿਬ (1645 ਈ.)
2. ਮਹੀਪਤੀਸ : ਮਰਾਠੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ (1773 ਈ.)
3. ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ : ਸੀਅਰੁਲ ਮੁਤਾਖ਼ਰੀਨ (1785 ਈ.)
4. John Malcolm : Sketch of the Sikhs (1805 eI.)
5. Rev. W. Word : A View of the history and religion of hindoos. Vol. II (1805 ਈ.)
6. W. L. Maregor : History of the Sikhs (1846 ਈ.)
7. J. D. Cunningham : History of the Sikhs (1849 ਈ.)
8. R. H. Cust : The Life of Baba Nanak : the founder of Sikhs sect. (1859-60 ਈ.)
9. Earnest Trump : The Adi Granth (1877 ਈ.)
10. F. Pin Cott : A dictionary of Islam ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਆਇ Sikhism ਨਾਂ ਥੱਲੇ (1885 ਈ.)
11. Mohd. latif : History of the Punjab (1891 ਈ.)
12. ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ : Encyclopaedia of Islam (1934 ਈ.) ‘ਦਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜਾਹਿਬ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਪੰਜਵੇਂ, ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਸਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਹਦੀ ਚਰਚਾ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਿਵ-ਦੰਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਸਿਨ ਫ਼ਾਨੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਰਾਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਕ ਸੌ ਸੱਤਰ (ਪਦਿਆਂ) ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਲੋੜ ਪਈ? ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਮੌਲਾਣਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਤੋਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬੜੀ ਕਲਾਤਮਕ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਵਰਨ-ਵੰਡ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਕ ਉਪਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਚੀਜ਼ ਮਿੱਟੀ ਹੈ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਖੱਤਰੀਆਂ, ਵੈਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਚੀਜ਼ ਇਲਾਹੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਇਕ ਤਾਜ, ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ੂਬੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਹੈ। ਬੋਹੜ ਦਾ ਬੀਜ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਏਸੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚੋਂ ਤਣਾ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਪੁੰਗਰਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਹੀ ਉਸ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਤੋਂ ਹੈ।

ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸੀਅਰੁਲ ਮੁਤਾਖ਼ਰੀਨ’ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਭਾਗ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਈਦ ਹਸਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ (ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ) ਸਨ। ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਜਦ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ ਭੋਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਰਾਹ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਕ ਸੇਵਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸਰ ਜਾਹਨ ਮੈਲਕਮ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਮੈਲਕਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌਜ ਨਾਲ 1805 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ-ਸੁਣਾਅ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਹਿਲੇ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਤੱਥ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਲਕਮ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਿਸੇ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਤੋਂ ਵੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ— ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨਾ, ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨੀਆਂ, ਸੱਪ ਦੀ ਛਾਂ ਕਰਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਫਕੀਰੀ ਵੇਸ (ਉਦਾਸੀ ਵਸਤਰ) ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਕਿਰਤੀਪੁਰ) ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਲਕਮ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।

ਪਾਦਰੀ ਵਾਰਡ ਦੀ ਪੁਸਤਕ A View of the history and Religion of the Hindoos(vol II) ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ Account of the Sikhs ਜੋ 1817 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਵਾਰਡ ਸੀਰਾਮਪੁਰ (ਬੰਗਾਲ) ਵਿਚ ਇਕ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਹਨ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਸੰਕੇਤਿਤ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਲਈ ਸੀ। ਪਾਦਰੀ ਵਾਰਡ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ (ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ) ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ ਕਿਧਰੋਂ ਮਿਲ ਗਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਸੀ। ਵਾਰਡ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਪਾਦਰੀ ਵਾਰਡ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਚੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਵਾਰਡ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਤੀਆਂ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਮੰਗਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਿੱਧੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਮੰਗਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਕਥਿਤ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਥੋੜੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲੜੀ ਵਿਚ ਮੈਕਰੇਗਰ ਅਗਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ History of the Sikhs ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 1846 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਮੈਕਰੇਗਰ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1835 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਝ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਮੌਕਾ ਮਿਿਲਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਹਿਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਮੈਕਰੇਗਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਲ- ਲੀਲਾਵਾਂ ਮੈਕਰੇਗਰ ਨੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਰਬਾਬੀ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਆਦ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਗਰ ਵਸਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ— ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਸਨ। ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 1539 ਈ. ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਹ ਬਾਣੀਕਾਰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਬਿਆਨੀਆਂ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਹ ਬੜੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਦਰੀ ਵਾਰਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਕਰੇਗਰ ਵੀ ਜਾਹਨ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇ. ਡੀ. ਕਨਿੰਘਮ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਣਿਆ- ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ A History of the Sikhs ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1849 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਕਨਿੰਘਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਤਾਰਨੀ ਪਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋਣੇ ਪਏ ਸਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁੱਲਾਂ, ਪੰਡਿਤ, ਦਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ- ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ) ਹੀ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ- ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਭਗਤਾਂ ਜਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਨਾਨਕ ਜੋਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਵਲੱਭ, ਰਾਮਾਨੰਦ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਬਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮਿਕ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਆਰ. ਐਨ. ਕਸਟ (Robert Needham Cust) ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1859-60 ਵਿਚ ਇਕ ਟਰੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ The life of Baba Nanak, The founder of the Sikh sect ਨਾਂ ਥੱਲੇ ਛਪੀ। ਇਹੋ ਜੀਵਨੀ ਮਗਰੋਂ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕ੍ਰਿਸਚਿਆਨ ਸਪੈਕਟੇਟਰ ਨਾਂ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 1863 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਆਰ. ਐਨ. ਕਸਟ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਉਪਰੰਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1865 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸਿਆ। ਚਰਚਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਸਟ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਸੁਰਾਗ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਏ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਰੰਭਲੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤਕ ਦੀ ਘਟਨਾਵਲੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਸਟ ਦੀ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਮੁੱਖ ਹੈ। ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਮ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਸਿਆਣਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿਚ ਕਸਟ ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਬੜੇ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਖਾਸ ਮਿਹਰ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਆਦਿ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ।

ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਖਾਸ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲ਼ਾਂ (1872 ਈ.) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਿਸ, ਲੰਡਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੇ ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਧੂਰਾ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਿਆਰੀ ਆਖ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸ਼ਰਧਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ। ਉਂਝ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਮਿਲੀਆਂ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਮੁਯੱਸਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਟਰੰਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ 1870-72 ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ ਆ ਕੇ ਵੀ ਠਹਿਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਲਬਰੁੱਕ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ) ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਏਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਤੋਂ ਦੀ ਜਾਣੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਚਰਚਾਧੀਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ The Adi Granth ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

ਐੱਫ. ਪਿੰਨਕੌਟ (F. Pincott) ਅਗਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ Dictionary of Islam ਵਿਚ ਸਿਿਖਇਜ਼ਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਇੰਦਰਾਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੀਸ਼ਵਰਵਾਦ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਹਾਰਕ ਜਾਂ ਅਮਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੀ, ਰਾਮ, ਗੋਬਿੰਦ, ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਖੁਦ੍ਹਾ, ਅੱਲਾਹ ਆਦਿ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁੱਲ ਕੇ ਵਰਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਟਰੰਪ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ— “ਫਿਰ ਉਠੀ ਆਖਿਰ ਸਦਾ ਤੌਹੀਦ ਕੀ. . .” ਸਭ ਤੋ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਸਪਰੂ ਗੋਤ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਡੇ- ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਦੇ Encyclopaedia of Islam ਦੇ ਇਕ ਇੰਦਰਾਜ Sikhs ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਕਬਾਲ ਕਿਉਂਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਵੇਰਵੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗਿਆਤ, ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਕਬਾਲ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਗਦਾਦ ਅਤੇ ਮੱਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕਬਾਲ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੋਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ‘ਨਾਨਕ’ ਛਾਪ ਹੀ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਪਰ ਲਤੀਫ਼ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਲਤੀਫ਼ ਵਧੀਕ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੀ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪਾਸ ਜਿੱਥੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਮੈਲਕਮ, ਹੈਨਰੀ ਲਰੈਂਸ, ਕਨਿੰਘਮ, ਕਸਟ, ਲੈਪਲ ਗ੍ਰਿਫਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਲਤੀਫ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਹਿਲੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ ਵੇਰਵੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਏਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਕੀਸ਼ਵਰਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਕਾਲ- ਮੂਰਤ, ਸੈਭੰ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਦ ਉਹ ‘ਅੰਗਦ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਗਦ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅੰਗ+ਖੁਦ ਦਾ ਸਮਾਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਅੰਗਦ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕ ਗਹਿਣਾ ਬਾਜੂਬੰਦ ਜਾਂ ਭੁਜਬੰਦ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਾਸ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— ਆਪਣਾ ਅੰਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਹਨ, ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਟੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਅਕੀਦਤ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੁੜੱਤਣ ਭਰੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ, ਬਾਬਾ, ਫਕੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਦਿ ਲਕਬਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਈਸਾਈ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਸ਼ੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਦੀਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸੂਚਕ ਵੀ ਹਨ।