ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਇਕ ਧਰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੰਤ, ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਦਿ। ਦੂਜਾ ਵਰਗ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜੈਮਲ ਅਤੇ ਫੱਤਾ ਵਰਗੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ, ਨਾਬਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪੋ- ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਕੀਦਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬੜਾ ਵਚਿੱਤਰ ਪਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੱਛੜੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਥਾਪੜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਹ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਪਰ ਅਮਿੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਛੱਡਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਸੂਰਬੀਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੱਸ ਗਾਇਨ ਬੜਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਸਮ-ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਵੱਧ, ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਘੱਟ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ (ਸੈਨਾਪਤਿ), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 (ਭਾਈ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 (ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ), ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ (ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਇਹ ਪਿਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਹੁਕਮਰਾਨ ਬਣ ਨਿਬੜਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਬਿੰਬ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਆਦਿ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਧਰਮ- ਰੱਖਿਅਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਤਾੜੇ ਨਿਮਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਬਣਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਫਟੁ ਕਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ ਪਰ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸਾਕਾ, ਕਿੱਸਾ, ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਟੈ੍ਰਕਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਹਨ:

1. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਧੀਰ: ਗਾਥਾ ਸੂਰਬੀਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ।
2. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ : ਬੀਰਾਂ ਦੇ ਬੀਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ।
3. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਲਬੇਲਾ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ।
4. ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ: ਸੀਤਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ।
5. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀਆ: ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ।
6. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ: ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਦੀ ਵਾਰ।
7. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ।
8. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਫੁੱਲ: ਜੰਗਨਾਮਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ।
9. ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦਰਵੇਸ਼: ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ।
10. ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ: ਮਜੀਠੀ ਚੇਲੇ।
11. ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ: ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ।
12. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਆਲਮ: ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ।
13. ਬਲਿਹਾਰ ਸਿੰਘ : ਮਰਦ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੇਲਾ।
14. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ।
15. ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀਰ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ।

ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਕ ਰਚਨਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯੁੱਧ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਵੇਖੋ:
ਅੱਗੋਂ ਸਿੰਘ ਕੱਸ ਕੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰ। ਮਾਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਸਾਥੀ ਦਿੱਤੇ ਚੀਰ। ਸੀਹਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਬੁੱਕਦੇ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਬੀਰ।

ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹੰਦ ਉੱਪਰ ਚੜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਬੰਦੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਸੀ। ਇਕ ਯੁੱਧ-ਚਿੱਤਰ ਵੇਖੋ:

ਹੋਈ ਆਣ ਕੇ ਜੰਗ ਘਮਸਾਣ ਦੀ ਸੀ,
ਫਤਹਿ ਵੈਰੀਆਂ ’ਤੇ ਬੰਦਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੂਬਾ ਖ਼ੁਦ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਣ ਪਹੁੰਚਾ,
ਖੰਡਾ ਮਾਰ ਸਿਰ ਬੰਦੇ ਨੇ ਲਾਹ ਲਿਆ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਣਿਆ- ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲਸ਼ਾਹੀ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਬਦੁੱਲ ਸਮਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਆਣ ਟਿਕਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਹ ਹੱਥੋਂ ਆਜਿਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਨਤੀਜਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲੈਣ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ।

ਸ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਦੀ ‘ਬੰਦੇ ਦੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਕੁੱਲ ਚੌਵੀ ਬੰਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਬਾਹੂਬਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸੁਣ ਕੇ ਪਸੀਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਦਿੱਲੀਓਂ ਲੰਘ ਕੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੀਪਤ ਉੱਪਰ ਚੜਾਈ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਕੈਥਲ ਉੱਪਰ। ਈਨ ਮਨਾ ਨੇ ਸਮਾਣੇ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਣੇ ਦੀ ਸਾੜ ਫੂਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮੁਖਤਿਆਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਵਾਰ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਬੰਦ ਵਿਚ ਸਰਹੰਦ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਐਲੀ ਐਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਆ ਗਏ ਖਾਨ।
ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਬੰਦੂਕਚੀ ਪਏ ਤੋੜੇ ਲਾਣ।
ਬੰਦਾ ਤੀਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਖਿੱਚ ਖਿੱਚ ਕਮਾਨ।
ਇਕ ਇਕ ਦਸ ਦਸ ਵਿੰਨ੍ਹਦਾ ਹੁੰਦੇ ਪਏ ਘਾਣ।

ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਵਾਂਗ ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀਆ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਹੈ। ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਵੇਖੋ:

ਬਰਛੀ ਕਟਾਰ ਤਲਵਾਰ ਚਲਦੀ।
ਤਾੜ ਤਾੜ ਗੋਲੀ ਜਾਂਵਦੀ ਹੈ ਸੱਲਦੀ।
ਚਮਕ ਭਗੌਤੀ ਨਿਕਲੀ ਮਿਆਨ ’ਚੋਂ
ਲੈ ਲਉ ਸਿੰਘੋ ਬਦਲਾ ਵਜੀਦੇ ਖਾਨ ਤੋਂ।
ਪਈ ਗੜਗੱਜ ਸਾਰੇ ਲੜਦੇ ਨੇ
ਭੱਜ ਭੱਜ ਲੋਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਥਾਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਮਦਾਨ ਜੀ।
ਕੜਕਦੀ ਕਮਾਣ ਤੀਰ ਜਾਂਵਦੇ ਨੇ ਚੀਰ ਚੀਰ।
ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੌ ਬੈਠ ਬੀਰ ਗਲ ਜੀ।

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਯੱੁਧ ਚਿਤਰਣ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਨਾਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਕ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਬਖਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਹੰਦ ਫਤਿਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸਰਹੰਦ ਉੱਤੇ,
ਘੇਰਾ ਆਣ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਪਾਣ ਲੱਗੇ।
ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਢੋਲ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ,
ਦੋਹਾਂ ਤਰਫਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਘਮਸਾਣ ਲੱਗੇ।
ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਲੱਗੀ ਹੋਣ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ,
ਕੱਟ ਕੱਟ ਕੇ ਢੇਰ ਲਗਾਨ ਲੱਗੇ।

ਸਿਰ ਉੱਡਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਵਨ, ਪੇਂਜੇ ਰੂੰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਡਾਣ ਲੱਗੇ। ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ‘ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਾ ਮਾਲਾਧਾਰੀ ਵੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਖੰਡਾ ਪਕੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਮਾਲਾਧਾਰੀ ਬੰਦਾ ਖੜਗਧਾਰੀ ਸੂਰਮਾ ਬਣ ਗਿਆ। ‘ਮਾਲਾ ਕਿਉਂ ਤਲਵਾਰ ਬਣੀ’ ਦਾ ਨਾਇਕ ਉਹ ਬੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ, ਜ਼ਬਰ ਤੇ ਆਤੰਕ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਪਤਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੁਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਬਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਨਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਜਾਬਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋ ਜਹਿਦ, ਸਰਹੰਦ ਫਤਹਿ ਕਰ ਕੇ ਕਸੂਰਵਾਰ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਭਾਵ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ, ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਨਾਬਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਵਿ ਬਿੰਬ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।