ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੌ ਸਾਲ ਨੂੰ ਢੁਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਣ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਿਹਾੜੇ ਮਨਾਉਣੇ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚੋਣਵੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਹੀ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਇਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਚੋਣਵੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਹਨ: ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰਾਗ ਰਤਨਾਕਰ’, ‘ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ’, ‘ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ’, ‘ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ’, ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਸ਼’, ‘ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ’, ‘ਜਿਿਨ ਨਾਮੁ ਲਿਖਾਇਆ ਸਚੁ’, ‘ਢਾਡੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ’, ‘ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ’, ‘ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’, ‘ਵਡਾ ਪੁਰਖੁ ਪਰਗਟਿਆ’, ‘ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਗੁਰਧਾਮ’, ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ’, ‘ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਲਿਖਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ’, ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ’, ‘ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ’, ‘ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ’, ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਕ੍ਰਿਤ ਸੈਨਾਪਤਿ’, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕ੍ਰਿਤ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ‘ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਦਾ ਰਾਖਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ’ ਆਦਿ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਕ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਹੈ— ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵੱਲੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਕਰਨ ਛਾਪਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹਿੰਦੀ ਲੱਦੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹੋ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ, ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਸ਼ਾਮ ਸਮੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸੋਮਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਵਰਗੀ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਸਰਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤਕ ਇੱਕੀ ਜਿਲਦਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥ-ਲੜੀ ਛਪ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਾਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਸੇ ਲੜੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਪੁਸਤਕ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ— ‘ਐਲਬਮ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ’। ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਸਰਮਾਇਆ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਵੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਸਚਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਜਦ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਯਾਤਰੂ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵੇਲੇ ਹੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ (ਐਲਬਮ) ਘਰ ਬੈਠੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਯਕੀਨਨ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗੀ।

ਚੋਣਵੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਕੰਮ ਬੀਤੇ ਵਿਚ ਮਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ‘ਸੋਵੀਨਰ’ ਛਾਪਣ ਦਾ ਹੈ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਵੀਹ ਮੌਕੇ ਅਜਿਹੇ ਆਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੋਵੀਨਰ ਤਾਂ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਸੋਵੀਨਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

1. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ (2004)
2. ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੋਵੀਨਰ (2005)
3. ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ (2005)
4. ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ : ਸ੍ਰੋਤ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ (2006)
5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਿਵਸ (2006)
6. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਿਵਸ (2008)
7. ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ (2015)
8. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ (2006)
9. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ (2004)
10. ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸਰਹੰਦ ਫਤਿਹ ਦਿਵਸ (2010) 11 ਕਲਿ ਤਾਰਣਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਇਆ (2019)
12. ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਅਕਤੂਬਰ 2020) ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਵੀਨਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗਰਜ਼ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਮੌਕੇ ਛਾਪਿਆ ਸੋਵੀਨਰ ਹੁਣ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਾਪ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਸਰਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਮਾਇਆ ਕਈਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਅਖ਼ਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ, ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਗ੍ਰੰਥ, ਨਕਸ਼ੇ, ਡਾਇਰੀਆਂ ਆਦਿ। ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਕ ਤਿਮਾਹੀ ਰਸਾਲਾ ‘ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਤਰ’ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਕ ਛਪੇ ਵੀ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਰਾ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਥ-ਲਿਿਖਤ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕੈਟਾਲਾਗ 1968 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਛਿਆਹਠ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਸਨ। ਇਕ ਮੋਟੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਜੇ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਔਸਤਨ ਦੋ ਲਿਖਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਸੌ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸਾਡਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ’ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਜੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੌਣੇ ਦੋ ਸੌ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਲੇਖਕ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ। ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕੇਤਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ’, ‘ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ’, ‘ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ’, ‘ਬੰਸਾਵਲੀਆਂ’, ‘ਗੋਸਟਾਂ’, ‘ਪਰਚੀਆਂ’, ‘ਸਾਖੀਆਂ’ ਅਤੇ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ’ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਸਚਿੱਤਰ ਵੀ ਸਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸਾਂਭੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਸੀ। ‘ਸਾਡਾ ਹੱਥਲਿਿਖਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ’ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬੜੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ’ (ਸੰਪਾ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ) ‘ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਸੰਪਾ. ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ’ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ‘ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ’ ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਸਰਮਾਇਆ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੋਹਰਾ ਹੈ। ‘ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ’ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰੂ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਤੱਥਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਉੱਪਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਕਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਹੜੇ ਸੰਨ ਸੰਮਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੀ ਨਾਮ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਗੁਰਤਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਸ-ਬੰਸ ਵਿਚ ਕੌਣ ਕੌਣ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ? ਪੁਸਤਕ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 1926 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1976 ਈ. ਤਕ ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ‘ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ’ (ਸੰਪਾ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ) ਇਕ ਹੋਰ ਅਤਿ ਅਹਿਮ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਫਿਰ-ਤੁਰ ਕੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਨੂੰ 1939 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਸਰਚ ਬੋਰਡ’ ਵਿਚ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿੱਠ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਰਚਿਤ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਕੋਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਦਾ ਮਤਨ (ਮੂਲ ਪਾਠ) ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਡਾ. ਸੀਤਲ ਨੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗੀ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਛਪੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਚਰਚਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ’ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਮਨ ਲਿਿਖਤ ਜੀਵਨ ‘ਜਨਰਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ’। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ‘ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ’ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਨਿਆਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਾਰਕਿਕ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਮਨ ਦੀ ਜਨਰਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਰੰਭਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।

ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨਾਮ ਅਧੀਨ ਇਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਪਿਛਲੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਛਪਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਘਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਮੌਕੇ ਦੀ ਮੁਨਾਸਬਿਤ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਛਾਪਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ 1969 ਈ. ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਤਿੰਨ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਡ-ਅਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਕ ਅੰਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਬਾਰੇ, ਇਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਬਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਛਪਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਦਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਾਲ (2020) ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਰਿਸਾਲੇ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ- ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਵਡ-ਅਕਾਰੀ ਪੰਜ ਸੌ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪੇ ਇਸ ਤਤਕਰੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਕ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਖੋਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਤਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਸੰਦ (Reference Tool) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਗਵਾਇਆਂ ਖੋਜਕਾਰ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਇੱਛਿਤ ਹਵਾਲਾ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਖੇਚਲ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਵਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਹਿਤ- ‘ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ’, ‘ਸਿੱਖ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ’, ‘ਵੱਡਾ ਪੁਰਖੁ ਪਰਗਟਿਆ’, ‘ਦਸਮੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ‘ਕਲਜੁਗਿ ਜਹਾਜ ਅਰਜਨ ਗੁਰੂ’, ‘ਦਲ ਭੰਜਨ ਗੁਰ ਸੂਰਮਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰ’ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੰਪਾਦਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੈਕਚਰ ਕਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੈਕਚਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਤੀਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲੈਕਚਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਇਹ ਲੜੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਣਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪ ਕੇ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਕੀਮਤਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਫ਼ਤ (ਭੇਟਾ-ਰਹਿਤ) ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੀਮਤਨ ਵੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਲਾਗਤ- ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਕਈ ਕਈ ਸੰਸਕਰਣ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਖਾਤਰ ਹੀ ਸਹੀ ਭੇਟਾ-ਰਹਿਤ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਤਾਬਚੇ, ਟ੍ਰੈਕਟ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਦਿ ਉਪਰਾਲੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ: Anglo Sikh Wars (Karnail Singh), Guru Nanak Dev : The Founder of Sikhism ( Harnam Singh Shan), Sikhism : A Miri Piri System (Kharak Singh), Guru Angad dev : Contribution and Significance (Prithipal Singh Kapoor), A Breif Account of the Sikhs (Ganda Singh), Guru Nanak and his Mission (Teja Singh) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸਤਾਰਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਕਿਤਾਬਚੇ)। ਹਿੰਦੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਛਾਪੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਥਵਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਹਿੱਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡਾਕ ਜਾਂ ਪੱਤਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਕੋਰਸ ਕਰਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।