ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਜਾਂ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ’, ‘ਗੋਸਟਿ’, ‘ਪਰਚੀ’, ‘ਕਥਾ’, ‘ਟੀਕੇ’ ਤੇ ‘ਪਰਮਾਰਥ', ‘ਉਥਾਨਕਾ’, ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’, ‘ਮਸਲੇ’ ਅਤੇ ‘ਹੁਕਮਨਾਮੇ’ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੰਡ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ:-

1. ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ, 2. ਵਿਆਖਿਆ-ਮੂਲਕ, 3. ਆਦੇਸ਼-ਮੂਲਕ, 4. ਫੁਟਕਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਲਤਾ ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਪਰਚੀ, ਗੋਸਟਿ, ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਕਥਾ ਰੂਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

‘ਪਰਚੀ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ‘ਪਰਿਚਯ’ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣ ਪਛਾਣ:- ਪਰਚੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਭਾਵਬੋਧਕ ਰੂਪ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਹਨ। ‘ਮਸਲੇ’ ਇਸਲਾਮੀ ਸੂਫੀ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਜਦ ਕਿ ‘ਪਰਚੀਆਂ’ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ‘ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ (ਕਨ੍ਹਈਆ) ਜੀ’, ‘ਪਰਚੀਆਂ ਭਗਤਾਂ ਕੀਆਂ', ‘ਪਰਚੀਆਂ ਭਾਈ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਚੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਾਂ ਕੀਆਂ’ (ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅੰਬੋਧ ਪੋਥੀ) ਆਦਿ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ‘ਪਰਚੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸਨ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਰਚੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਭਾਵ-ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਪਰਦਾਇ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ’ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਸੰਪਰਦਾਇ ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵਰੋਸਿਤ ਅਜਿਹੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ' ਵਰਗੀ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਲਿਖਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਰਚੀਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10' (ਸੇਵਾ ਦਾਸ) ਵਿਚ ਨੌਵੀਂ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ “ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ’ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।

‘ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ (ਕਨ੍ਹਈਆ)” ਜੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਮਹੰਤ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹੀ ਸਭਾ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ 1972 ਈ. ਵਿਚ ‘ਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਚੀ ਵੀ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਜਾਂ ਅੱਡਣ ਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇ।” ਪਰ ਜੋ ਪਰਚੀ ਮਹੰਤ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਖੀਰ ਉੱਪਰ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਹਨ:-

ਭਾਈ ਸਹਿਜ ਰਾਮ ਜੀ ਸੰਤ।
ਏਹ ਸੇਵਾ ਜਿਨ ਕੀਨ ਮਾਹੰਤ।
ਦੋਵੇਂ ਪਰਚੀ ਜਿਨ ਨੇ ਰਾਚੀ
ਰਚਨਾ ਰਾਚੀ ਬਹੁ ਬਿਧ ਸਾਚੀ।3

ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਸਹਿਜ ਰਾਮ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ' ਜੀ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਰ ਭਾਈ ਸਹਿਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪਰਚੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1775 ਬਿਕ੍ਰਮੀ, 1718 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੇਦੀ) ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਲ 1728 ਈ. ਤੋਂ 1730 ਈ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੱਛੇ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ ਪੰਥ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਸੰਪਰਦਾਇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਦਇਆ, ਜਪਣਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਣਾ ਆਦਿ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਘਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਦਰਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਮ ਦੀ ਡੱਬੀ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮਲ੍ਹਮ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਲਾ ਦਿਆ ਕਰੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਉਸ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸਾਕਾਰ ਮੂਰਤ ਸਨ ਜੋ ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

‘ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ” ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਿੱਥੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਵੀਹ ਪਰਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਵੇਰਵੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ ਅਮੀਰ ਤੇ ਸਰਦੇ-ਪੁਜਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਦਾਨੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਕੌਡੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਤਫਾਕ-ਵੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਭਗਤ ਨਨੂਆ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਡਰੋਲੀ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਆਪ ਨਾਲ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਕੀਤੇ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਪਿੰਡ ਕਵਾਹ (ਕਵੇਹ) ਆ ਕੇ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਹੀਆਂ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਵਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ:-

“ਜਬ ਗੁਰੂ (ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ) ਜੀ ਐਸੇ ਬਚਨ ਕਹੇ ਤੁਮ ਕਹੂੰ
ਧਰਮਸਾਲ ਜਾਇ ਬਨਾਵੋ। ਤਬ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਗੁਰੋਂ ਕੀ
ਆਗਿਆ ਪਾਇਕਰ ਤੁਰ ਪੜੇ। ਲਾਹੌਰ ਅਰੁ ਪਿਸਉਰ ਕੀ ਬੀਚ
ਏਕ ਗਾਂਵ ਥਾ ਕਹਵਾ ਪਾਤਸਾਹੀ ਰਸਤੇ ਪਰੁ। ਊਹਾਂ ਜੀਵੇਂ ਕਾ
ਜਾਲ (ਜਲ) ਕਾ ਸੰਕਟ ਦੂਰਿ ਕੀਆ। ਅਰੁ ਪਰਦੇਸੀ ਕੋ ਰੈਨ
ਬਸੇਰੇ ਕੀ ਠਉੜ ਭੀ ਕੋਊ ਨਹੀਂ। ਇਸੀ ਕਰਿ ਉਹੀ ਧਰਮਸਾਲ
ਪਾਵਣੇ ਕਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਆ। ਤਬ ਨਗਰ ਕੇ ਲੋਕ ਦੀਨ ਭਾਵ ਹੋ
ਕੇ ਹਥਿ ਜੋੜਿ ਖੜੇ ਹੋ ਰਹੇ। ਅਰੁ ਕਹਾ ਜੋ ਹਮਾਰੀ ਸੰਪਦਾ ਅਰੁ
ਹਮਾਰੇ ਚਾਰ ਪਾਏ। ਅਰੁ ਹਮਰੇ ਦਾਸ ਅਰੁ ਹਮਾਰੇ ਸਰੀਰ ਸਭ
ਕੁਛ ਤੁਮਾਰਾ ਹੈ। ਸੋ ਜਿਉ ਤੁਮ ਭਾਵੇ ਮਨ ਬਾਂਛਤ ਜਹਾਂ ਲਾਵਨੇ
ਹੋਇ, ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਵੋ। ਆਪਾ ਤੇ ਆਪੇ ਸਭੁ ਕੁਛ ਆਗੇ ਆਨਿ
ਰਖਿਆ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾ ਕੇ ਜੁੱਟ ਪਏ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਤੇਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਲੱਕ ਨਾਲ ਤੇਗਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਜੁੱਧ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇਗਾ? ਤਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤੇਗਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬੱਧਾ, ਸਗੋਂ ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾ ਚਲਾਉਣਾ ਪਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਤੇਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਦੇ ਤੇਗਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਵੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ। ਤੇਗਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ' ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਸ਼ਕੀ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਹੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਲਾਈ ਸੀ:-

“ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਕੇ ਏਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਕਹਾ ਜੋ ਤੁਮ ਭੀ ਤੇਗਾ
ਬਾਂਧੋ। ਬਚਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਮਨੋ ਸਿਖ ਤੇਗਾ ਦੀਆ। ਭਾਈ
ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਬਾਂਧ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਕਿਸੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਪੁਛਿਆ ਹੈ
ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਤੁਮੋ ਜੇ ਤੇਗਾ ਬਾਧਿਆ ਹੈ ਜੁਧ ਮੇ ਆਇਕੇ
ਮਾਰੋਗੇ। ਤਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਕਹਾ ਮਾਰਨੇ ਕੋ ਤੇਗਾ ਨਹੀਂ
ਬਾਧਿਆ। ਜਬ ਕੋਈ ਮਾਰਣੇ ਕੋ ਆਵੇਗਾ। ਤਬ ਕਾਢਿ ਕੇ ਤੇਗਾ
ਉਸ ਕੋ ਪਕੜਾਵੋਂਗਾ। ਅਰੁ ਕਹੇਂਗਾ ਜੋ ਤੁਮ ਆਪਣਾ ਤੇਗਾ
ਕਾਢਣਾ ਨ ਪੜੇ। ਇਹੁ ਮੇਰਾ ਹੀ ਮੁਝ ਕੋ ਮਾਰੋ। ਜਬ ਇਹੁ ਬਾਤ
ਸਿਖ ਸੁਣਾਈ ਤਾ ਹੁਕਮ ਹੋਆ। ਉਸ ਮਾਸ਼ਕੀ ਸਿਖ ਕੋ ਬੁਲਾਇ
ਲਿਆਵੋ। ਜਬ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਦਰਸਨ ਆਇ ਕੀਆ। ਤਬ
ਦੇਖਤੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਾ ਇਸ ਕੋ ਤੇਗਾ ਕਿਸ ਨੇ ਦੀਆ ਹੈ। ਜੋ
ਘਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਇਨ ਕੋ ਬਤਾਈ ਹੈ। ਇਹੁ ਉਸੀ ਘਾਲ ਮੇ
ਸਾਬਤੁ ਹੈ। ਅਵਰ ਘਾਲ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।

ਸੇਵਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਪਰਚੀਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਖਲੂਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਪਰਚੀ ਵਿਚਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

ਜਗਤ ਕੇ ਲੋਕ ਚਉਬੀਸ ਅਵਤਾਰ ਹੂਏ ਮਾਨਤੇ ਹੈ। ਅਰ ਜੋ
ਗੁਰਮੁਖ ਹੈ, ਸੋ ਜੇਤੇ ਜੀਵ ਹੈ ਸਭ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਦਿਸਟਿ ਦੇਖਤੇ
ਹੈ। ਕਹਤੇ ਹੈ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਉਤਪਤਿ ਹੁਏ ਹੈ। ਇਤਰ
ਕੋਊ ਨਾਹੀ ਜੈਸੇ ਕਨਕ ਤੇ ਭੂਖਨ, ਜੈਸੇ ਮਾਟੀ ਤੇ ਭਾਜਨ ਤੈਸਾ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਜਗਤ। ਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਹੁ ਕੀ ਸੇਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੀ
ਸੇਵਾ ਹੈ।

ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਨ, ਸੰਮਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਾਈ ਘਨ੍ਹਈਆ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੇਰਵੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਸਹਿਜ ਰਾਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਹੀਂ, ਕਥਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਚੋਣਵੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪਰਚੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ' ਬੇਸ਼ਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਬੇਤਰਤੀਬਾ ਜਿਹਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।