ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲੀ ਪਈ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਜਿਸ ਸਾਧਨਾ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕੀਰਤਨ ਭਗਤੀ (ਗੁਰੂ ਦਾ ਜੱਸ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਰਨਾ) ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਨੌ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਕੀਰਤਨ ਭਗਤੀ’ ਇਕ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ...ਨਿਰਮੋਲਕ ਹੀਰਾ ॥ ਆਨੰਦ ਗੁਣੀ ਗਹੀਰਾ ॥ ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਰਬਾਬਵਾਦਕ ਸਨ। ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਅੰਕਿਤ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਛੇੜਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਸਾਧਨਾ ਭਗਤੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਆਭਾ ਅਤੇ ਜਲਵੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗੀਆਂ-ਰਬਾਬੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਮਾਣ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੰਗ ਸੰਮਿਲਤ ਹਨ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਜੂਝਾਰੂਪਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਬੀਰ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਜੱਸ ਗਾਉਣ ਲਈ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਿਆ। ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਢਾਡੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਓਨਾਂ ਹੀ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ, ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਸਮੇਂ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੱਸ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਬੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਈਏ, ਜੇਕਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਗੱਲ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਢਾਡੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਆ ਹੈ। ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ’ ਹੈ। ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। ਇਹੋ ਸ਼ਹੀਦ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਰੈਣੂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਜੰਡ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਜਨਮਅਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।

ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਢਾਡੀ ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਗੋਹਲਵੜ (ਅਜੋਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਦਸਵੀਂ ਤਕ ' ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੋਰਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਢਾਡੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੱਥ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਲਕ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਗਿਆ। ਸੱਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸਭਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਬੈਠੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਆਪਣਾ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਗੁਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ? ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਏਹੋ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜਕਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਆਂ-ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਕਿ— “ਬੋਹੜ ਥੱਲੇ ਬੋਹੜ ਨਹੀਂ ਉਗਦਾ!” ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਦ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਠਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਢਾਡੀ ਬਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਰੀਤ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰੇਗਾ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਢਾਡੀ ਬਣਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੱਖਰਾ ਜਥਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਜਥਾ ਹੋਰਨਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੜ੍ਹਕਵੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨੇ ਸੋਨੇ ਉੱਪਰ ਸੁਹਾਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਨ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸੁਣੀਆਂ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼-ਏ-ਬਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਯਾਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1995 ਈ. ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਲੱਈ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1962 ਈ. ਵਿਚ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 19665 ਈ. ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼, ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਕਲਾ ਹਰ ਘਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਰਾਏ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਇੱਬਣ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸ਼ਹੀਦ ‘ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ' ਨਾਲ ਪੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ, ‘ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ’, ‘ਵਾਰ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ’, ‘ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ' ਅਤੇ ‘ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈਆਂ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਫੁੰਡਣ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁਚ ਲੂੰ ਕੰਡੇ ਖੜੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਮਵਰ ਢਾਡੀ ਨੇ ਮਾਰਚ 1995 ਈ. ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਏ।

ਗੱਲ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਕਵੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਦੀ ਲੋੜ ਅਥਵਾ ਕਾਰਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਫੁਰਮਾਇਸ਼, ਸੁਪਨਾ, ਕੋਈ ਗਾਇਬਨਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਕਲ ਤੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਾਰ ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਕਥਾ-ਰੂੜੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਭਾਵੇਂ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਸੀ ਪਰ ਕਵੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ' ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਅਥਵਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਲ ਆਣ ਰਲੇ। ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਉਸ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਣ ਉੱਪਰ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੀਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਲੀਕ ਟੱਪ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਲੇ, ਦੂਜੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਰਹਿਣ। ਲੀਕ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੀ ਟੱਪਣੀ ਸੀ, ਸਭ ਨੇ ਜੈਕਾਰੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਓਧਰ ਮਹੰਤ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਜਥੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦੋਂ ਤਕ ਵਰ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦ ਤਕ ਦਾਰੂ-ਸਿੱਕਾ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਟੋਕਿਆਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਹਿਕਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰ ਕੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮ ਧੂਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਜੰਡ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਰਦੈਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਇਹ ਕਿ ਇਕ ਅੱਠ-ਨੌ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ (Performance) ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗਾਇਕ ਵਿਚ ਵੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਸਟੇਜ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਛੰਦ ਹੀ ਲੈਅ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਵਿਚ ਅਗਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਾਕਾ :

ਸ਼ਹੀਦ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ

ਸੁੱਤੇ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ।
ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਨੇ, ਆ ਦਰਸ ਦਿਖਾਇਆ।
ਉਠ ਬਚੜਿਆ ਮੇਰਿਆ, ਚਿਰ ਕਾਹਨੂੰ ਲਾਇਆ।
ਵਿਚ ਨਨਕਾਣੇ ਮਹੰਤ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ।
ਦੁਰਾਚਾਰ ਬਦਕਾਰ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਇਆ।
ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਸਿਰ ਦੇਣਾ ਆਇਆ।

ਵਾਰ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਠ ਕੇ, ਕੀਤਾ ਸਿੰਘ ਇਸ਼ਨਾਨ।
ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ, ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ
ਕਰ ਅਰਦਾਸਾਂ ਉੱਠਿਆ, ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਕਿਰਪਾਨ।
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜਨੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਰ ਕੇ ਜਵਾਨ।
ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਵਾਰਤਾ, ਕੀਤੀ ਕੁਲ ਬਿਆਨ।
ਉਠੋ ਸਿੰਘੋ ਸੂਰਿਓ, ਹੋਣਾ ਜਿਨ ਕੁਰਬਾਨ
ਵਿਚ ਨਨਕਾਣੇ ਸੱਦਦਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜਾਣੀ ਜਾਨ।
ਦੁਸ਼ਟ ਮਹੰਤ ਸੁਧਾਰਨਾ, ਜਿਹੜਾ ਪੱਕਾ ਬੇਈਮਾਨ।

ਜੱਗਾ :

1. ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ,
ਭੈਣ ਪਿਆਰੀ ਨੇ, ਵੀਰਾ,
2. ਨਾ ਰੋਕ ਪਿਆਰੀਏ ਭੈਣੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ, ਭੈਣਾਂ।
3. ਸਾਨੂੰ ਆਸਰੇ ਕੀਹਦੇ ਛੱਡ ਚੱਲਿਆ,
ਏਨੀ ਗੱਲ ਜਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਵੀਰਾ।
4. ਭੈਣ ਪਿਆਰੀਏ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਰਾਖਾ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ, ਭੈਣਾ।
5. ਰਾਤੀ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਦੱਸਿਆ, ਵੀਰਾ।
6. ਜਾਨ ਲੱਗ ਜਾਏ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਾਸਤੇ, ਹੋਰ ਦੱਸ ਕੀ ਲੱਭਣਾ, ਭੈਣਾਂ।

ਸਾਕਾ:

ਤੁਰਦੇ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਏਹ ਬਾਤ ਉਚਾਰੀ।
ਤੁਸੀਂ ਵੱਸੋ ਰਸੋ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ, ਸਭ ਸਣ ਪ੍ਰਵਾਰੀ।
ਅਸੀਂ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾਈਏ ਸਭ ਨੂੰ, ਹੁਣ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ।
ਅਸੀਂ ਗੁਰ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰਨੀ, ਇਹ ਜਿੰਦ ਪਿਆਰੀ।
ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮਿਲਾਂਗੇ, ਕਹਿ ਕਰੀ ਤਿਆਰੀ।
ਨਹੀਂ ਤੇ ਮੇਲੇ ਹੋਣਗੇ, ਸਚਖੰਡ ਮਝਾਰੀ।

ਵਾਰ:

ਲੀਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬੋਲਿਆ,
ਅਸੀਂ ਚੱਲੇ ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਣ।
ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਏ ਅਸਾਂ ’ਚੋਂ ਹੁਣੇ ਹੀ,
ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਬਚਾਉਣੀ ਜਾਨ
ਉੱਥੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਛ ਆਉਣਾ,
ਪੈਣੀ ਕਰਨੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ
ਸਿੱਖੀ ਸਿੱਲ ਹੈ ਅਲੂਣੀ ਚੱਟਣੀ,
ਮੱਖੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਫੁਰਮਾਨ
ਜਿਹੜੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀਨੇ 'ਚ ਖਾਈਏ ਗੋਲੀਆਂ,
ਲੀਕੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹੋ ਕਦਮ ਉਠਾਣ।
ਗੁਰੂ ਘਰ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣਗੇ,
ਗੋਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਣ।

ਗੱਡੀ :

ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵਾਲੀ,
ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹੱਸ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਏ,
ਏਨੀ ਆਖ ਤੁਰੇ ਸੂਰਮੇ।
ਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਥਾ ਹੈ ਆਇਆ,
ਉਧਰੋਂ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਨੂੰ
ਏਧਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ,
ਗੁਰੂ ਘਰ ਆਣ ਅਪੜੇ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਾ,
ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ।
ਕੋਠੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਨਰੈਣੇ ਦਿੱਤੀ ਬੋਲੀ,
ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗੋਲੀਆਂ।
ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਬਹਾਦਰ ਖਾਂਦੇ,
ਛਾਤੀਆਂ 'ਚ ਗੋਲੀਆਂ ਨੂੰ
ਗੋਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਦਾ ਲਈ ਸੌਂ ਗਏ
ਲਾਡਲੇ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰਦੇ।
ਅੱਗੋਂ ਹੱਥ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ,
ਮਿੱਠਾ ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ ਆਖਦੇ।
ਦਾਰੂ ਸਿੱਕਾ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਸਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ,
ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਟੋਕੇ ਫੜ ਕੇ।
ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸੀ ਬਣਾਏ ਟੋਟੇ,
ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੁਲਾਰਿਆਂ ਦੇ
ਅੱਠ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕ ਲੜਕਾ,
ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕਿਆ।
ਨਹੀਂ ਤਰਸ ਜਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ,
ਪਾਪੀ ਹਤਿਆਰਿਆਂ ਨੇ।
ਟੋਟੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੀਤੇ,
ਪਾਪ ਵਾਲੀ ਹੱਦ ਮੁਕ ਗਈ।
ਏਥੇ ਬਸ ਨਾ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਕੀਤਾ,
ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਸੁਣੋ ਵਾਰਤਾ।
ਇਕ ਢੇਰ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਲਾ ਕੇ,
ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ ਪਏ ਉਸ ਤੇ।
ਕਈ ਫੱਟੜ ਜੀਂਦੇ ਅਜੇ ਸਹਿਕਦੇ,
ਤੇ ਕਈ ਸੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।
ਉੱਤੇ ਪਾ ਪਟਰੋਲ ਅੱਗ ਲਾਈ,
ਜ਼ਾਲਮ ਨਰੈਣੂ ਨੇ।
ਲਾਲ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰਾਂ ਤੋਂ ਜਿੰਦ ਵਾਰ ਗਏ,
ਚਿਤ ਨਾਲ ਗੁਰਚਰਨਾਂ।
ਜੋੜਿਆ,
ਸਿੰਘਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਤੋੜਿਆ।

ਗੱਡੀ :

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਰੁਮਾਲ ਹੈ ਸੀ ਚੁੱਕਿਆ, ਸ਼ਬਦ ਸੁਨਾਵਣ ਨੂੰ।
ਉਸੇ ਵਕਤ ਚੰਡਾਲ ਨਰੈਣੂ, ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਪਈ ਬੱਦਲ ਜਿਉਂ ਵਰਖਾ, ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਹੀ
ਮੰਗੀ ਆਗਿਆ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਤੋਂ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ
ਸ਼ਾਂਤ ਮਈ ਹੈ ਪ੍ਰਣ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਕਿਹਾ ਅੱਗੋਂ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ।
ਸੀਨੇ ਵਾਂਗ ਛਾਨਣੀ ਕਰਵਾ ਲਏ, ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਛੇਕ ਪੈ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ, ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ।
ਆਣ ਮਚਿਆ ਘਾਣ ਲਹੂ ਮਿਝ ਦਾ, ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ
ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ ਬੱਧਾ ਨਾਲ ਜੰਡ ਦੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਿੱਲ ਠੋਕ ਦੇ
ਫਿਰ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਟੋਟੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੁਲਾਰਿਆਂ ਦੇ।
ਜਥੇਦਾਰ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਖਲਾਰੇ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ।
ਪੀਪੇ ਪਾ ਕੇ ਉੱਤੋਂ ਪਟਰੋਲ ਦੇ, ਅੱਗ ਜਦੋਂ ਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।
ਕਹਿੰਦਾ,
ਕਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਨਾਨਕ ਦੱਸ ਰਹਿੰਦਾ।

ਬੈਂਤ :

ਲਾਈ ਅੱਗ ਮਹੰਤ ਨੇ ਸੁਰਮੇ ਨੂੰ,
ਘੋੜੀ ਮੌਤ ਵਾਲੀ ਯੋਧਾ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ।
ਲੰਬੂ ਨਿਕਲਿਆ ਅੱਗ ਦਾ ਮਾਰ ਲਾਟਾਂ,
ਚਿਰੜ ਚਿਰੜ ਕਰ ਕੇ ਮਾਸ ਸੜਨ ਲੱਗਾ।
ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ ਮਿੱਠਾ ਮੂੰਹੋਂ ਵਾਜ ਆਵੇ,
ਰਤੀ ਰਤੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਝੜਨ ਲੱਗਾ।
ਸੋਨਾ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪਾਸ ਸੁਨਿਆਰ ਜਾ ਕੇ,
ਵੇਖੋ ਮੁੰਦਰੀ ਯਾਰ ਲਈ ਜੜਨ ਲੱਗਾ।

ਸਾਕਾ:

ਆਉਂਦਾ ਤਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਨਰੈਣੂ ਬੋਲੇ।
ਮੈਂ ਭੁੰਨੇ ਵਾਂਗ ਕਬਾਬ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ।
ਮੈਂ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾੜ ਕੇ, ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕੋਲੇ।
ਤੂੰ ਜਾਨ ਬਚਾਅ ਲੈ ਆਪਣੀ, ਮੈਥੋਂ ਹੋ ਕੇ ਓਹਲੇ
ਸੁਣਕੇ ਬਟਨ ਕਮੀਜ਼ ਦੇ ਝਟ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੋਹਲੇ।
ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਘੱਲ ਜ਼ਾਲਮਾਂ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕੋਲੇ।
ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਦਸਮੇਸ਼ ਦਾ, ਨਾ ਮਰਨੋ ਡੋਲੇ।

ਵਾਰ:

ਗੱਲ ਜਾਲਮ ਨਰੈਣੂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਗੋਲੀ ਦਿੱਤੀ ਝੱਟ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ।
ਸਿੱਧੀ ਵੱਜ ਗਈ ਕਲੇਜੇ ਵਿਚ ਆਣ ਕੇ, ਸੀਨਾ ਚੀਰ ਕੇ ਲੰਘ ਗਈ ਪਾਰ।
ਸਿੰਘ ਡਿੱਗਦੇ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡਿਆ, ਕਹਿੰਦਾ ਮਰੂੰ ਤਾਂ ਹਰਿ ਕੇ ਦਵਾਰ
ਜੇਹੜੇ ਡਾਕੂ ਨਰੈਣੂ ਨਾਲ ਸੀ, ਕੀਤੇ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰ
ਹੋ ਕੇ ਫੱਟੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਜਾ ਪਿਆ, ਮੂੰਹੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਰਤਾਰ ਕਰਤਾਰ।
ਫਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਸੀ ਲੈ ਗਏ, ਜਾ ਕੇ ਸੁੱਟਿਆ ਭੱਠੀ ਵਿਚਕਾਰ।
ਘਾਲੀ ਘਾਲ ਜੋ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ, ਰਹੂ ਯਾਦ ਸਦਾ ਜਗ ਵਿਚਕਾਰ।

ਬੈਂਤ :

ਡਰਦੀ ਮੌਤ ਕੋਲੋਂ ਫਿਰੇ ਕੁਲ ਦੁਨੀਆਂ,
ਐਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਕੰਬਾ ਛੱਡੀ।
ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਦ ਕਟਵਾਉਣ ਵੇਲੇ,
ਮੌਤ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਚਾ ਛੱਡੀ।
ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਬੇ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ,
ਮੌਤ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰੁਲਾ ਛੱਡੀ।
ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਰਖੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ,
ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੇਡ ਬਣਾ ਛੱਡੀ?
ਮੌਤ ਕੋਲੋਂ ਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਆਵੇ,
ਕੌਣ ਜੰਮਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ।
ਸਮਾਂ ਬਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਦ ਸਾਹ ਵਾਲੀ,
ਫੇਰ ਕੌਣ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ।
ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਕਿਹਾ ਫੇਰ ਜੰਡ ਤਾਈਂ,
ਸਣੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪਤਿਆ ਸੜ ਰਿਹਾ ਏਂ।
ਏਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਮਿਤਰਾ ਉਏ,
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਿਦੋਸ਼ ਤੂੰ ਸੜ ਰਿਹਾ ਏਂ।
ਉਦੋਂ ਜੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ,
ਜਦੋਂ ਤੀਕ ਜਹਾਨ ਏਹ ਰਹੁ ਸਿੰਘਾ,
ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਮੈਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਕਰ ਚੱਲਿਆ,
ਮੇਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡੋਲ ਕੇ ਲਹੂ ਸਿੰਘਾ
ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜਦ ਚਲਕੇ ਆਊ ਕੋਈ,
ਹੋ ਬੇਵਸ ਏਦਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਕਹੂ ਸਿੰਘਾ ਏਹਦੇ
ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸੜਿਆ,
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲਊ ਸਿੰਘਾ
ਤੇਰੀ ਵੇਖ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯੋਧਿਆ ਓਏ,
ਲੱਗਾ ਪਾਪ ਨਨਕਾਣੇ ’ਚੋਂ ਨੱਸਣੇ ਨੂੰ।
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਵਾਂਗਾ ਮੈਂ,
ਤੇਰੇ ਹਾਲ ਜਹਾਨ ਦੇ ਦੱਸਣੇ ਨੂੰ।